Máseleniń mánisi
Jýyrda Úkimet basshysy Abaı, Pavlodar oblystaryndaǵy ormandy órtten qorǵaý isi álsiz ekenin synǵa aldy. О́ńirlik orman sharýashylyǵy jáne janýarlar dúnıesi aýmaqtyq ınspeksııasynyń málimetinshe, orman órtterinen qorǵaý júıesiniń jaı-kúıin baǵalaý nátıjeleri oblysta birqatar problema men sáıkessizdikti anyqtaǵan. Tipti úsh kommýnaldyq orman qorǵaý uıymynyń ekeýi – «Pavlodar», «Maksım-Gorkıı» sharýashylyqtary qanaǵattanarlyqsyz baǵa alǵan (2,8 jáne 3,5 ball). Baıanaýyl memlekettik ulttyq tabıǵı parkindegi jaǵdaı da ońyp turǵan joq. Sáýir aıynda kenetten tutanǵan tilsiz jaý «Jasybaı» demalys aımaǵyndaǵy 20 gektardan astam jerdi jaıpap ketti.
Orman sharýashylyqtary men ulttyq parkte orman órtterine daıyndyq jumystarynyń ýaqytynda aıaqtalmaýy, orman órtin sóndirý stansalarynyń (О́SO) bolmaýy nemese standarttarǵa sáıkes kelmeýi, shtat birlikteriniń jetkiliksizdigi men materıaldyq-tehnıkalyq jabdyqtalý deńgeıiniń tómendigi anyqtalyp otyr.
– Máselen, «Ertis ormany» rezervatyndaǵy 16 ormanshylyq bólimshesiniń 4-eýinde О́SO múlde joq. О́rt sóndirý tehnıkalarynyń, qural-jabdyqtardyń biraz bóligi tozǵanyna qaramastan, esepten shyǵarylmaǵan. Baıanaýylda janar-jaǵarmaı jetispeıdi. Naızaǵaıǵa qarsy qurylǵylar joq. Keıbir ýchaskelerge, ásirese Ertis ózeniniń jaıylymdyq aımaǵyndaǵy jerlerge jetý qıyn. О́tken jyly daýyl saldarynan qulaǵan aǵashtar men synǵan butaqtar orman aýmaǵynda kóptep jınalyp qalǵan. Olar ýaqtyly tazartylmaǵan. Rezervat pen ulttyq park tehnıkamen tolyq jaraqtandyrylǵanyna qaramastan, birqatar sheshilmegen máseleler bar. Atap aıtqanda, rezervattaǵy 13 О́SO qoldanystaǵy «Orman órt sóndirý stansasy erejesine» sáıkes kelmeıdi. Sonymen qatar ondaǵy Maıqaraǵaı, Zavodskoı, Chýshkalın ormanshylyqtarynda, Baıanaýyldaǵy Dalba bólimshesinde qosymsha 4 órt sóndirý stansasyn salý qajet, – deıdi orman sharýashylyǵy jáne janýarlar dúnıesi aýmaqtyq ınspeksııasy basshysynyń orynbasary Qaırat Musaǵalıev.
72 myń gektar qaraǵaı shyǵyn bolǵan
Táýelsizdik jyldary Pavlodar oblysyndaǵy alapat órtterden qaraǵaı ormandarynyń 40%-y janyp ketken. Bul shamamen 72 myń gektardan asady. Statıstıkalyq derekterge súıensek, óńirdiń qazirgi memlekettik orman qory – 479 myń ga. Onyń ishinde ormanmen kómkerilgeni – 309 myń ga. Bul – oblys aýmaǵyndaǵy jer kóleminiń nebári 2,2%-yn quraıdy. Ormanmen kómkerilýi boıynsha respýblıkada 7-orynda, ormandylyǵy boıynsha 8-orynda tur. Jalpy orman qorynyń 72%-y erekshe qorǵalatyn tabıǵı aýmaqtarǵa tıesili («Ertis ormany» – 278 myń ga, Baıanaýyl ulttyq tabıǵı parki – 68 myń ga). О́zgesi oblys ákimdigine qarasty orman qorǵaý mekemeleriniń orman qory, sondaı-aq avtokólik joldary, temirjol boıyndaǵy orman ekpeleri.
Ertis-Baıan óńirinde negizinen qaraǵaı («Ertis ormany» men Baıanaýylda keńinen taraǵan), qaıyń, terek, qaraǵash, jaǵalaý taldary, Qyzyl kitapqa engen qandyaǵash, basqa da aǵash túrleri ósedi. Atalǵan aǵash túrleri óńirdiń klımattyq, jer jaǵdaılaryna beıimdelgen, bıoalýandylyqty saqtaý, topyraqty qorǵaý, mıkroklımatty turaqtandyrý baǵytynda mańyzdy ról atqarady.
О́kinishke qaraı, jyl saıynǵy orman órtteri tabıǵı baılyǵymyzǵa orasan zor shyǵyn keltirip tur. Byltyr oblysta 46 orman órti tirkelip, 5 myń gektardan astam ormandy jer otqa oranǵan.
– Bıyl kóktem qurǵaq bolǵany sebepti, sáýirden beri birneshe orman órti tirkelip úlgerdi. Jalpy aýmaǵy 44,4 gektardy sharpyǵan 6 orman órtinen memleketke 815,4 myń teńge shyǵyn kelgen. Ormandy jáne tabıǵatty qorǵaý mekemeleri ormandy qalpyna keltirý jumystaryn úzbeı júrgizip, tek byltyr 4131,1 gektarǵa barlyǵy 19,6 mln dana ekijyldyq kádimgi qaraǵaı kóshetteri otyrǵyzyldy. Bıyl jalpy sany 18 mln danadan astam qaraǵaı kóshetteri 3654,5 gektarǵa otyrǵyzylýy kerek. Rezervat pen ulttyq park qajetti kóshetterdi ózderiniń pıtomnıkteri esebinen qamtamasyz etedi. О́zge mekemeler kóshetterdi satyp alady. Sondyqtan sońǵylaryn kóshetpen turaqty qamtamasyz etý máselesi áli de ózekti bolyp otyr, – deıdi Q.Musaǵalıev.
О́rt munaralarynyń tıimdiligi mol
«Ertis ormany» rezervaty bas dırektorynyń mindetin atqarýshy Qazbek Ámetov qazirgi ýaqytta orman arasyn qulaǵan aǵashtardan tazartý jumystary qaýyrt júrip jatqanyn jetkizdi. Bıyl jazda jalpy uzyndyǵy 570 shaqyrym mıneraldy jolaqtar salý, qoldanystaǵy 9,6 myń shaqyrym mıneraldy jolaqtarǵa kútim jasaý josparlanǵan.
– Aýa raıyn boljaýshylar bıyl jazdyń asa ystyq bolatynyn aıtady. Rezervattyń yqtımal órt jaǵdaılaryna daıyndyǵy oıdaǵydaı júrip jatyr. 3 jasandy órtke qarsy sý qoımasy (áýeden sý tógetin quraldarǵa arnalǵan), ormanshylyqtar men orman alqaptarynda sý toltyrylǵan 35 úlken ydys ornalasqan. Báıimbet, Shoshqaly, Stepnoı, Taıbaǵar, Maıqaraǵaı ormanshylyqtarynda qosymsha 5 sý ydystaryn ornatý josparda bar. Qaýipsizdik máseleleri boıynsha jergilikti halyqpen, sharýa qojalyqtarynyń basshylarymen kezdesip, túsindirý is-sharalaryn úzbeı júrgizip jatyrmyz. Búginde rezervatta barlyǵy 244 tehnıka, onyń ishinde 39 órt sóndirý, 21 patrýldik kólikter, 93 traktor bar. Bul bekitilgen normatıvterdiń 100%-yn quraıdy. Rezervat jumysyna bıyl bıýdjetten 4 mlrd 649 mln teńge bólingeli otyr, – deıdi rezervattyń bas ormanshysy.
Lızıng boıynsha qosymsha 7 MTZ traktoryn, 2 patrýldik avtokólik, L200 bazasyndaǵy shaǵyn órt sóndirý kesheni, 8 Lovol traktory, árqaısysy 300 lıtr sý alatyn 34 dana JAC T6 avtokólikteri, 136 arqaǵa asylatyn órt sóndirgishteri, basqa da qosymsha órt sóndirý quraldarymen jabdyqtalǵan shaǵyn órt sóndirý keshenderi satyp alynǵan. Ormanshylar JAC T6 bazasyndaǵy shaǵyn órt sóndirý keshenderi asa tıimdi ekenin aıtady. Olar arqyly órt paıda bolǵan jerge jedel den qoıyp, ormanshylar men arqaǵa asylatyn órt sóndirgishterdi oqıǵa ornyna shuǵyl jetkizýge, tótenshe jaǵdaı kezinde turǵyndar men múlikterdi evakýasııalaýǵa bolady.
Taldaýlarǵa den qoısaq, rezervat 2003 jyldan bastap órtenip ketken 46 935 ga orman alqabyn qalpyna keltirgen. Orman órtteriniń sıreýine byltyr ornatylǵan 23 munara (teplovızorlary, joǵary sapaly beınekameralary bar) sep bolǵan. 2024 jyly 38 órttiń 20-sy munaralardyń kómegimen anyqtalypty. Bıyl ulttyq park aýmaǵynda taǵy 8 baqylaý munarasyn ornatý josparlanǵan.
Orman urlyǵy boıynsha ótken jyly 4 jaǵdaı tirkelgen. Rezervat qyzmetkerleri men tártip saqshylarynyń birlesken jumysynyń arqasynda zańsyz aǵash kesý 97%-ǵa azaıǵan.
Q.Ámetov órt qaýipti kezeń bıyl erte bastalǵanyn aıtady. Jyl basynan ormanda 4 órt oqıǵasy tirkelip, jalpy aýmaǵy 0,87 gektar jer janǵan. Rezervattyń negizgi shtatynda 307 adam, 354 adamnan turatyn qosymsha shtat jumys isteıdi. Sonymen qatar órt qaýipti maýsym kezeńi men ormandy qalpyna keltirý is-sharalary barysynda maýsymdyq jumysshylar qabyldanady. Qyzmetkerler jazǵy mezgilge tas-túıin daıyn. Jumysshylardyń ortasha jas mólsheri – 30-50 jas. Traktorshy, júrgizýshi, dánekerleýshi sııaqty jumysshy mamandyqtarǵa suranys bar. Aldyńǵy jyldarmen salystyrǵanda kadr tapshylyǵy máselesi sonshalyqty ózekti emes.
Mamandardyń biliktiligin arttyrý – mindet
Baıanaýyl ulttyq parkinde táýelsizdiktiń alǵashqy jyldary órt oqıǵalary jıi tirkeletin. Taýly jerdi qyzyqtap keletin týrısterdiń baqylaýsyzdyǵy, órtke qarsy júıelerdiń álsizdigi baıqalyp turatyn. Onyń ústine daǵdarys kezeńindegi tehnıka men materıaldyq resýrstyń jetispeýshiligi ormannyń eleýli bóligin joǵaltýǵa alyp keldi. 1991 jyly Baıan taýlarynyń ońtústik jaǵynda taý qııalary bir aı boıy jandy. Tehnıka jete almaıtyn taý bıikterine órt sóndirýshiler men erikti jasaqtardyń ókilderi jaıaý kóterilip, qolmen sóndirýge árekettendi. Aqyry tikushaq shaqyrtylyp, tilsiz jaý toqtatyldy. Alapat órt 1997 jyly taǵy qaıtalanyp, qazirgi «Fakel» demalys aımaǵynyń mańaıy qalyń órtke orandy.
– Taýly jerdegi órtti jazyq dalaly jerdegi orman órtimen salystyrýǵa kelmeıdi. Máselen, «Ertis ormany», «Semeı ormany» rezervattarynda tilsiz jaýdy qarsy órt qoıyp toqtatyp alady. Taýly-tasty aımaqtarda tutanǵan jalyn kóbine aǵashtyń tamyryna kirip ketedi. Ol byqsyp uzaq janady, daýyl tursa órship, lezde taralyp ketý qaýpi bar. Ásirese, tas arasyna kirip ketken shoq qaýipti. Keıingi kezde ulttyq parkte qytaılyq tehnıkalar kóbeıip ketti. Bul tehnıkalardyń qýaty az, nebári 500 lıtr sýdy taýdyń ústine shyǵara almaıdy. Eski Gaz-66 júk kóliginiń bazasyndaǵy burynǵy órt sóndirý mashınalary myqty, kez kelgen qııaǵa 3 tonna sýdy jetkizedi. Biraq olar búginde ábden eskirgen. Sondyqtan jańa tehnıka satyp alǵanda reseılik kólikterge mańyz bergen durys. Qytaılyq tehnıkalardyń astynyń bári kádimgi plastmassa, órttiń ústinen júrip ótse, erip túsip qalady, – deıdi Baıanaýyl ulttyq parkiniń gıd-ekskýrsovody, orman sharýashylyǵynda 37 jyldyq eńbek ótili bar maman Erǵalym Qaıyrdenov.
Orman órtiniń aldyn alýdyń keshendi tásilderiniń biri – mamandardyń sapasyn arttyrý. О́kinishke qaraı joǵary bilimdi jas kadrlar aýyldyq jerlerge barǵysy joq. Orman mekemeleri jas mamandardy qoldaýdyń memlekettik baǵdarlamalaryn ázirlep engizýdi, eńbekaqy tóleý júıesin qaıta qaraýdy, sondaı-aq aýyldyq jerlerde kásibı damý múmkindikterin týdyrýdy suraıdy. Búginde ormanshylardyń eńbekaqysy 140 000 teńgeden bastalyp, 350 000 teńgege deıin jetedi.
Pavlodar oblysy
