Keń dalasy kenge toly, qoınaýy qutqa toly, órisi qoı men jylqydan jyrtylyp jatatyn shuraıly meken Shubartaý aýdany kezinde jer kóleminen aımaqta aldyna qara salmaǵan quıqaly uıyq bolypty. Halqy men maly qatar ósipti. Jan sany – 19 myńǵa jetip, qotanynan 40 myń qoı óripti. Bul – Jobalaı men Shaqantaı batyrlar, Begeshteı sheshender shyqqan jer. Árige barmaǵanda qazaqqa áıgili Ýáıisti (Abaıdyń shákirti), halyq ártisi Beken Jylysbaevty, áıgili kompozıtor Erkeǵalı Rahmadıevti, klassık jazýshy Muhtar Maǵaýındi, áıgili aqyn Nesipbek Aıtulyn bergen meken. Buǵan qosa, Shubartaý men Shyńǵystaý túıeniń qos órkeshindeı, ejelden eli aralas, qoıy qoralas enshisi bólinbegen el. Áıgili Qunanbaı áýletine qarasty Shyńǵystyń kúngeı jaǵynda Abaı bulaǵy, Qyryqoshaq (Abaı qaıtys bolǵan jer), Áıgerim bulaǵy, Keńbulaq (Shákárim týǵan), Shaqpaqty (Shákárim toshalasy tur), ker zamanda Shákárim qajy 30 jyl damyl tapqan Qurqudyq ta Shubartaýǵa tıip tur. Al Shubartaý jerindegi áıgili Kópbeıit Abaı bir jyl jaılap, «jazdy kún shilde bolǵanda» degen óleńin jazǵan jer (M.Maǵaýınniń týǵan jeri). Qaı turǵydan alyp qaraǵanda, aýyl sharýashylyǵy, ken óndirisi bolsyn, rýhanı mádenı mańyzy bolsyn, shejireli Shubartaý erekshe aýdandardyń biri bolǵany ras. Alaıda 90-jyldary oblys jabylyp taǵdyryn jel shaıqaǵanda, aýdannyń kúıin aspannan kórmeske shara qaısy. Sóıtip, aýdan tarap, Shubartaý eriksiz Aıagózge qosylady. «Eń qurmasa, Shyńǵystaýǵa janasyp jyǵylmadyq» deıdi eken aýyl aqsaqaldary... Aýdan taraǵan soń, elde ne kúı bolsyn, Shubartaý halqy shubyryndy bolyp, jan-jaqqa bosa bastaıdy. Al kóshpegenderdiń kóresini kóp bolyp shyqty. Bizdiń negizi aıtpaǵymyz da osy.
* * *
– Bul oqıǵa – 1996–1997 jyldary qatty beleń aldy, – dep bastady áńgimesin Bekeń. – Bir kúni qysta úıdegi qalaaralyq telefon zarlap qoıa berdi. Aman-sálemge, áı-shaıǵa qaraǵan joq: «búgin shóbińiz órtenedi» dedi. Bolǵan-bitkeni sol-aq. Qazirgideı zvondaǵan nómirge qaıta qońyraý shalý joq, bolsa da bilmeımiz. Tiri jan, tisti baqa emespiz be, sodan shóp qoraǵa úlken jaryq qoıyp, túni boıy kúzettik. Alǵashqy kúni aman shyqty. Biraq sol túni Baıqoshqar aýylynda bir úıdiń, Jorǵa aýylynda eki úıdiń shóbi órtenipti dep estidik. Bir apta ótti. Biz de bosańsydyq. О́ıtkeni kúni boıy malmen alysyp, túni boıy shóp kúzetý ońaı sharýa emes. Bir kúni tańǵy bester kezinde dúrildegen dybys shyqqandaı boldy, júgirip dalaǵa shyqsaq, shóp órtenip ketipti. Sóıtip, qys ishinde ala dorba asynyp, kórshi-qolańnan shóp suradyq, Aıagózden jem tasydyq, áıteýir sol jyly qystan qysylyp, áreń shyqtyq.
Bekeńniń sózine bizdi ertip júrgen jigit te aralasty.
– Bizdiń úıdiń de shóbin dál solaı órtep ketken, – dedi.
Biz buǵan tańǵaldyq. Zań bar, qalaı aıdyń, kúnniń amanynda bir úı emes, bútindeı bir aýdan, on-jıyrma, múmkin odan kóp úıdiń shóbi bir ǵana ssenarıımen órtenip otyrǵan. Shyny kerek, alǵash eki-úsh adamnan estigende senbegen edik. Sóıtip, Barshatas, Baıqoshqar aýylyndaǵy shóbi órtendi degen úılerdiń, keıbir kóziqaraqty, bas kóterer adamdardan syr sýyrtpaqtap kórdik. Biraq áli de bul jaıtty eshkim ashyq aıtpaıdy. Ol kezde de ashyq aıtylyp, zańmen tekserilmegen kórinedi.
Aty-jónin aıtqysy kelmegen bir aýyl turǵyny biraz jaıtty qyzyq etip aıtyp bergeni bar. – Aqpan aıynda bizdiń úıdiń shóbin órtep ketti, – deıdi álgi kisi. – Qoldaǵy maldyń kúıi túsip, tuqyrjylap qaldyq. Áne jer-mine jerde «bálenniń shóbin órtep ketipti» dep estip jattyq. Bir-eki, úsh úı ári de turatyn bir qurdasym bar edi. Jylda shópti mol jınaıtyn. Sonyń úıine telefon shaldym. Daýsymdy ózgertip: «búgin túnde shóbińdi órteımiz» dedim de tutqany tastaı saldym. Edáýir ýaqyttan soń qolyma bir móshegimdi alyp, túk bilmegendeı qurdasyma jettim. Barsam, sabazym qoradaǵy maldyń bárine jem-shópti molynan shashyp tastapty. Qojasynyń qoly bulaı ashyla bermeıtinin biletindikten be, uzyn tilimen orap qana turǵan sıyrlary da ań-tań, as ta tók azyqqa jylqy da ań-tań. Áıteýir kúıgeli turǵan dúnıe, malym bir toıyp qalsyn degen sharasyz kóndigý bar sekildi qurdasymnyń tútikken júzinde.
Taryǵyp qaıta-qaıta shylym tutatady. Sodan men jaǵdaıdan múldem beıhabar adam sııaqty, «áı bálenshe, shóbim órtengeli qorada malym tyqyrlap tur. Sen maıa-maıa shóbińdi kósip-kósip salasyń. «Qudaı desken qurdasyńdy qaratyp qoıyp óltiresiń be, bir-eki kúp shóp ber» dedim. Bekerde kesip alsa qan shyqpaıtyn taqys bátirim kóp bógelgen joq, bir at arba shóp salyp berdi. Raqmetimdi aıtyp, qýanyp jónime kettim. Kópten kók tistemeı buratylyp turǵan mal qaýjańdap bir jyrǵaldy.
Eń qyzyǵy sol, tańerteń tursaq, rasynda, álgi qurdasymnyń shóbin órtep ketipti.
* * *
Bul oqıǵa eki jyldaı bolǵan desedi aýyl úlkenderi. Báriniń oqıǵasy birdeı. Biraq muny kim istedi, ne sebepti bulaı bolǵany týraly eshkim mardymdy jaýap bere almady. Sol kezde bolǵan jumbaq oqıǵa áli jumbaq.
Abaı oblysy,
Aıagóz aýdany
