Maqta sharýashylyǵynda másele kóp

Maqta – qorshaǵan ortaǵa, aýa ra­ıyna, topyraqtyń qunarlylyǵyna, ásirese kún kózi men aǵyn sýǵa talǵamy joǵary tehnıkalyq daqyl. Bul oraıda mamandar Túrkistan óńiriniń maqtaly aýdandarynda topyraqtyń sorlanýy, aǵyn sýdyń tapshylyǵy sebebinen basqa daqyl egýge múmkindik joqtyǵyn, sondyqtan sharýalar maqta egýge májbúr ekenin aıtady. Maqta daqylymen aınalysatyn sharýa qojalyqtary keıingi jyldary jaqsy ónim jınaı almaı, tabys tabýdyń ornyna tek shyǵyndaryn ótep, keı jaǵdaıda qaryzǵa batyp keledi. Jýyrda Senat depýtattary sharýalardyń jaǵdaıyna alańdaýshylyq tanytyp, maqta salasynyń jyldan-jylǵa nasharlaýyna sebep bolǵan faktorlardy atap, Úkimet basshysyna saýal joldady. Senatorlar qarajattyń bolmaýy, sharýalar agrotehnıkalyq sharalardy tolyq kólemde júrgize almaýy, sýdyń, sapaly tuqymdardyń tapshylyǵy joǵary ónim alýǵa múmkindik bermeıtinin alǵa tartty.

«Ortasha ónimdiliktiń, maqta baǵasynyń tómendiligi sharýalardy qatty kúızeltip otyr. Bul jaǵdaıǵa alyp kelip otyrǵan negizgi sebep, óndirilgen ónimniń basym kópshi­ligi deldaldar arqyly eksportqa shyǵarylady. Al ımporttaýshy elderde (Eýropa, Túrkııa) energııa baǵasynyń ósýine baılanysty maqta talshyǵyn óńdeýdiń ózindik quny edáýir óskendikten, maqta talshyǵyna suranys kúrt tómendedi. Bul jaı ekonomıkamyzdyń syrt­qy faktorlarǵa táýeldiligin taǵy da kórsetip otyr. Elimizde maq­ta talshyǵyn tereń óńdeıtin 3 ká­siporyn ǵana bar, olardyń úlesi

15%-dan aspaı otyr. Jınalǵan maqtanyń 85%-y shıkizat kúıinde eksporttalady. Maqta ónimin qaıta óńdeý qyzmet aqysy – tonnasyna 150-170 myń teńge. Salystyrma­l­y túrde maqta salasy boıynsha alǵashqy ondyqqa kiretin kórshiles Qytaı men О́zbekstanda qyzmettiń bul túri tonnasyna 40-60 myń teńgeni quraıdy. Iаǵnı óńirdegi óńdeý qyzmet aqysy 3 ese artyq. Sony­men qatar halyqaralyq naryqta óńdeýden ótken maqta talshyǵy 35-60 sm bolǵan jaǵdaıda joǵary baǵalanady, bizdegi óndirilgen maq­ta talshyǵynyń basym bóligi 20-25 sm, eń jańa zaýyttarda 30-35 sm-ge ázer jetedi», dep jazylǵan senatorlardyń depýtattyq saýalynda.

Sondaı-aq depýtattar joǵa­ryda atalǵan 3 kásip­orynnyń daıyn ónimdi ishki naryqta ótkize almaýyn maqta sharýashylyǵynyń damýyna tejeý bolyp turǵan faktorlardyń biri retinde atady. Mysal retinde «Azala Textile» kompanııasynyń jumysyn kel­tirdi. Fabrıka taýar­laryn ótki­ze almaý sebe­binen 2025 jyly naýryz aıynan bas­tap óz jumysyn toqtatqan. Biraq jyl saıyn eli­mizdiń ulttyq kompanııalary toqyma taýarlaryn satyp alýǵa mıllıardtaǵan qarjy jumsaıdy. Bir ǵana «Qazaqstan temir joly» kompanııasynyń osy baǵyttaǵy satyp alý úlesi 40 mlrd-tan astam teńgeni quraıdy. Sondyqtan senatorlar maqta klasterin damytý úshin otandyq zaýyt-fabrıkalaryna ofteık kelisimimen qoldaý kórsetý qajet dep esepteıdi.

Maqta klasteri demekshi, «aq altyn» naryǵyna eksporttyq táýeldilikti joıý, elimizde toqyma-tigin salasyn damytý maqsatynda 2023 jyly oblysta «Maqta sha­rýashylyǵyn damy­tý­dyń jáne maqta-toqy­ma klasterin qoldaýdyń 2027 jyl­ǵa deıingi óńirlik jol kartasy» bekitilgen. Jol kartasy egistikti ártaraptandyrý, tuqym­men qamtamasyz etý, jańa tehnolo­gııalardy engizý, maqta klasterin qurý syndy 4 baǵytty qamtıdy. Oblys ákimdigi maqta baǵasynyń jyl saıyn ózekti bolýynyń basty sebebi retinde shıtti maqtany satý baǵasynyń eksportqa táýeldiligin atap otyr. Bul oraıda elimizde toqyma, tigin ónerkásibin durys jolǵa qoıý mańyzdy. Oblys ákiminiń orynbasary Nurbol Turashbekov týyndap otyrǵan máselelerdi sheshý baǵytynda jol kartasyna sáıkes 5 maqta-toqyma klasterin qurý qolǵa alynǵanyn aıtady. Bul jobalardyń óńdeý qýaty jylyna – 193,3 myń tonna, 7 030 myń jumys oryndary ashylady. Naqtyraq aıtsaq, Túrkistanda «Túrkistan maqta agroónerkásip kesheni» JShS, Maqtaral aýdanynda «Global textile» JShS, «Cotton makta» JShS, Jetisaı aýdanynda «TST Jetisay textile», Saýran aýdanynda­ «Kazteks» JShS maqta-toqyma klas­­terin qurý ınvestısııalyq jobalary boıynsha jumys bastalǵan.

Maqtaly aýdandardaǵy sha­rýalardyń máselesin sheshý baǵy­tynda oblystyq deńgeıde qolǵa alynǵan jumys jeter­lik, memlekettik qoldaýlar da az emes. Bıyl oblysta maqta daqylyn 135 myń gektarǵa ornalastyrý jos­parlandy. Byltyr 106,4 myń gek­tarǵa egilgen edi. Bul jalpy egistiktiń 12%-yn qurady. Ortasha ónimdilik gektaryna 28,2 sentnerden túsip, jalpy 301,2 myń tonna ónim jınaldy.

Maqta daqylyn ósirip-baptaýda jańa tehnologııa endirýdi qolǵa alǵan «Altyn dala maqta» JShS-nyń seriktes sheteldik ınves­to­ry­men oblys ákimdigi tarapynan kelissózder júrgizilip, nátı­je­sinde, «Xinjiang Lihua (Group) Co., «LTD» kompanııasy 40 myń tonna shıtti maqta satyp aldy. Sondaı-aq shıtti maqtany satyp alý jóninde О́zbekstan, Qytaı elderiniń kompanııalarymen kelissózder júrgizilip, maqta óńdeý zaýyttary taýar óndi­rýshilerge aldyn ala tonnasyna 200 myń teńgeden tólem jasady. Túpkilikti baǵasy – shıtti maqtanyń sapalyq kórset­kishterine baılanys­ty 220-250 myń teńgeni qurady.

«О́simdik sharýashylyǵyn mem­lekettik qoldaý aıasynda oblys­ta qarjylardyń basym bóligi maqta sha­rýashylyǵyn damy­týǵa baǵyttalyp otyr. Teh­no­lo­gııalyq karta boıynsha 1 ga maqta ósirý shyǵyny 330,5 myń teńgeni quraıdy. Ortasha 2,5 tonna ónim alynsa, 1 tonna maqtany ósirýdiń ózindik quny 132,2 myń teńge. Bul rette memleket tarapynan ortasha eseppen 1 gektarǵa 74,1 myń teńgeden mem­­­­lekettik qoldaý kórsetildi. Atap aıtqanda, maq­ta sharýa­shy­lyqtaryna 4 bıýdjettik baǵdar­lama boıynsha 9 685 agroqurylym­ǵa 5,1 mlrd teńge qarjy bólindi. Bul – oblystyń ósimdik sharýashylyǵyna bólin­gen qarjynyń 61%-y. «Tuqym sharýashylyǵyn qoldaý» baǵ­dar­lamasy boıynsha oblys ákimdiginiń usynystary negizinde qaǵıdaǵa ózgerister engizilip, maqta shıtiniń normatıvteri 1,5-2 esege deıin ulǵaıdy. Biregeı suryptyń tonnasyna 700,0 myń teńge bekitildi, eski normatıvte bul baǵa 497 myń teńgeni quraǵan. Jańa qaǵıdaǵa sáıkes «Elıta» – 653,1 myń tg/tn (eski normatıvte – 300,0 myń tg/tn), «R1» – 275,0 myń tg/tn (eski normatıvte – 175,0 myń tg/tn), «R2» – 237,5 myń tg/tn (eski normatıvte – 137,5 myń tg/tn). Jalpy tuqym sharýashy­lyǵyn qoldaýǵa bıyl 482,2 mln teńge, maqta sharýashylyqtaryna 307,4 mln teńge qarjy bólin­di. Sonymen qatar bıyl О́zbek­stan Respýblıkasy Aýyl sharýashylyǵy mınıstrligi janyn­daǵy «Tuqym sharýa­shylyǵyn damytý ortalyǵy» mekemesimen kelissózder júr­gizilip, sapaly (1,9 myń tonna) shıtti ımporttaý kelisildi, 891 tonna satyp alyndy. «Mıneraldy tyńaıtqyshtardyń qunyn sýbsı­dııa­laý» baǵdarlamasymen 2024 jyl­dan bastap avanstyq tólem júıesi endirilip, otandyq tyńaıt­qyshtar 60%-ǵa sýbsıdııalandy. Oblystyq bıýdjetten 8,5 mlrd teńge qarjy bólindi. Qarjynyń 51%-y (4,3 mlrd teńge) maq­ta sharýa­shylyqtaryna tólenip, 58 myń tonna tyńaıtqysh engizildi», deıdi N.Tu­rashbekov.

Aýyl sharýashylyǵy taýaryn óndirý­shilerdiń asa qaýipti zııan­­kes­terge qarsy óńdeý shyǵyn­da­ryn azaıtý maqsatynda satyp alyn­­ǵan pestısıdterdiń 50%-y sýb­­sı­dııalanady. Oblys taýar óndirý­shileri «Keń dala», «Keń dala 2» nesıe baǵdarlamalary boıynsha 18,8 mlrd teńgege qar­jy­lan­dyryldy. Onyń ishinde maq­ta sharýashylyqtary 8,9 mlrd teńgege nesıe­lendirilgen. Aýyl sharýashylyǵy taýa­ryn óndi­rý­shilerge sý berý qyzmeti qunyn sýbsıdııalaý baǵytynda ótken jyly oblystyq bıýdjetten 42 mln teńge qoldaý qar­jy bólingen. Maqta sharýa­­shy­lyq­taryna 24,3 mln teńge qoldaý kór­setildi. Sý únemdeıtin teh­nologııa­lardy paıdalan­baı sýarý kezinde aǵyn sýdyń sýbsı­dııa mól­sheri 2025 jyly tarıftiń 40-65%-yn quraıdy. Sý únemdeıtin tehnologııalardy paıdalana otyryp sýarý kezinde aǵyn sýynyń sýbsıdııa mólsheri tarıftiń 60-85%-yn quraıdy.

Senatorlar naryqtyq ekono­mıkaǵa saı barlyq taraptardyń quqyǵy qorǵalyp, ádil báseke­lestik pen sapaly ónim alý maqsa­tynda arnaıy maqta salasyn damytý týraly zań ázirleý máselesin qarastyrý qajet dep esepteıdi. Sondaı-aq jergilikti atqarýshy organdarǵa sharýa qojalyqtarynan maqtany satyp alý boıynsha turaqtandyrý qoryn qurýdy, agrarlyq nesıe korporasııa­sy sharýalar ónimdi satqanǵa deıin nesıeler boıynsha qaıtarý mer­zimin uzartý máselesin sheshýdi tapsyrý kerek. О́nerkásip jáne qurylys mınıstrligi jergilikti atqarýshy organdarmen birlesip maqta klasterin qurý máselesin qarastyrýy qajet. Depýtattar, sonymen qatar Úkimet basshysyna joldaǵan saýalynda otandyq maqtanyń sapasyn jaqsartý, álemdik naryqqa shyǵarý úshin maqta sharýashylyǵyn damytýdyń salalyq baǵdarlamasyn ázirlep, engizý qajettigin, oǵan jergilikti atqarýshy organdar men maqta óndirýshileri tartylýǵa tıis ekenin aıtady. Aýyl sharýashylyǵy mı­nıstrligi men Saýda jáne ınte­grasııa mınıstrligi joǵary sapa­ly maqta suryptaryn satyp alý máse­lesin, óńdirilgen sapaly ónim­derdi suranysy mol Azııa men Oń­tústik-Shyǵys Azııa elderinde ót­ki­zý joldaryn qarastyrýy kerek.

Túrkistan oblysy