О́tken senbi kúni Astanadaǵy Q.Qýanyshbaev atyndaǵy Qazaq ulttyq drama teatry asa kórnekti jazýshy Ábish Kekilbaıulynyń «Kúı» povesiniń jelisimen sahnalanǵan dramalyq qoıylymnyń premerasyn kórgende osy suraq taǵy da aldymyzdan shyqty.
«Kúı» – qabyrǵaly qalamgerdiń otyzǵa tolmaı jazǵan shoqtyǵy bıik shyǵarmasynyń biri. Alǵashynda ol «Dala balladalary» atty jınaǵyna engen. Munda ertedegi qazaq pen túrikmenniń arasyndaǵy túrli jaǵdaıǵa baılanysty týǵan qaqtyǵystar arqaý bolǵan. Povestiń bas keıipkeri – Jóneıit.
Bul týyndynyń jelisi ańyzdyq oqıǵalarǵa negizdelgen. Árbir keıipkerdiń bolmysy qyryq qatparly syrǵa toly. Psıhologııalyq ıirimi mol. Sondaı-aq poveste adamdy máńgúrt jasaý oqıǵasy alǵash baıandalǵan. Túrikmender tutqynǵa túsken alty bozbalanyń basyndaǵy shashyn taqyrlap alyp, oǵan jańa soıylǵan aq taılaqtyń terisin jabady. Áli ylǵaly keppegen teri jańa shashy alynǵan jyltyr basqa jabysa ketedi. Teriniń jıegin shyr aınala búrmelep qoıǵan kón tartpany shirene tartyp, syqsıtyp tańyp tastaıdy. Sóıtip, olar eli men jeri qaıda ekenin bilmeıtin máńgúrtke aınalady. Degenmen avtor týyndyda adam boıyndaǵy zulymdyqty kórsete otyryp, adamgershilik, izgilik sekildi asyl qasıetterdi nasıhattaıdy.
Qoıylymnyń ınssenırovkasyn, belgili jazýshy, Halyqaralyq «Alash» ádebı syılyǵynyń laýreaty Qýanysh Jıenbaı jazǵan. Qalamger Kekilbaıulynyń ǵajaıyp týyndysyndaǵy kól-kósir tili men keıipkerleriniń ishki tolǵanysyn sol kúıinde jetkizý qıyn bolǵanyn aıtady.
«Shynynda da, bul – óte kúrdeli shyǵarma. Ony sahna tiline aınaldyrý ońaı bolmady. Biraz kúsh jumsadym. Izdendim. Qoıýshy rejıssermen tyǵyz jumys istedim. Nátıjesinde, jaqsy dúnıe shyqty dep oılaımyn. Jalpy, kórkem týyndyny Ábekeń Abyl kúıshiniń arýaǵyna arnaǵan. Mundaǵy bas keıipker Jóneıit – túrikmen batyry. Ǵumyry arpalyspen ótip kele jatqan adam. Qylyshtyń júzimen ómir súrýge úırengen. Biraq tutqynǵa túsken kúıshi jigittiń tartqan kúıi onyń jan dúnıesin alaı-dúleı kúıge túsirdi. Qatygezdigin az da bolsa jumsartady. О́nerdiń qundylyǵy da osynda. Bir jaǵynan, bul poveste máńgúrt taqyryby da qozǵalǵan. Shyn máninde, máńgúrttikti ádebı aınalymǵa túsirgen Ábish aǵamyz. Keıin ony Shyńǵys Aıtmatov «Borandy beket» romanynda ózgeshe damytty. Alaıda Ábekeń osy shyǵarmasy arqyly máńgúrttiktiń negizin qalady. Sóıtip, ol qazaq ádebıetine ǵana emes, álem ádebıetine olja saldy», dedi jazýshy.
Shynaıy óner týyndysynyń asyly – tereńde. Ony kóre biletin kóz, seze biletin júrek kerek. Birtýar sýretkerdiń tereń fılosofııalyq shyǵarmasy teatr sahnasynda erekshe ınterpretasııamen qoıyldy. Shymyldyq túrilgennen bastap, sahnalyq kompozısııa kórermendi birden baýrady. Mýzyka men jaryq, akterlerdiń kıimi – ádemi úılesim tapqan. Bas keıipker Jóneıitti oınaǵan belgili akter Syrym Qashqabaevtyń sheberligi tánti etti. Ol baýyry men úsh balasynan aıyrylyp, bılik pen ar tartysynan jany azapqa túsken batyrdyń bolmysyn aıshyqty bederledi. Zulym adam boıyndaǵy kezdesetin ashý, kek, menmendik, tákapparlyq sekildi jaǵymsyz qasıetterdi asha bildi.
Qoıylymda kóp oqıǵalar tuspalmen, emeýrinmen berilgen. Bul kórinister kórermenge de oı salady. Muny qoıýshy rejısserdiń sheberligi dep túsindik. Spektaklge aıryqsha ár bergen dúnıe – kúı. Sahnada qazaq kúıiniń qudireti saltanat qurady. Ásirese ony tutqyndaǵy kúıshi jigitti somdaǵan akter Marǵulan Namenov shynaıy jetkizdi. Onyń dombyrany tabıǵı tartýy da keremet áser qaldyrdy. Sondaı-aq qoıylymdaǵy ár keıipkerdi oınaǵan alǵashqy quramdaǵy akterler jaqsy tańdalǵan. Olar sahnada bir ujymdyq ansambldi qurady. Aıtalyq, Annadúr (Samat Baıyrov), Kókbóri (Qaıyrjan Sadyqov), Mámbetpana (Keńes Nurlanov), Degen-Ahýn (Qasymhan Buǵybaı), Adaı bı (Asylbolat Smaǵulov), Juma bı (Tilektes Meıramov), Dáýlet (Zańǵar Ábenov), Dılzara (Inabat Ábenova), Qurban (Saıran Baıraq) – osy akterlerdiń bári óz rólderin sátti somdady. Qysqasy, kúrdeli shyǵarmanyń ınssenırovkasyn jazǵan (Q.Jıenbaı), sheber rejısser (N.Jumanııazov), sezimtal sýretshiler (Erlan Tuıaqov, Erzat Asqarov), spektakl sarynyn sezine bilgen kompozıtorlar (Temirlan Shókenov, Nurbolat Sahy) qolynan týǵan dúnıe zerdeli qaýymnyń kóńilinen shyqty. Sonymen birge qoıylymdy bastan-aıaq mýzykamen árlegen teatrdyń halyq aspaptar ansambli ónerpazdarynyń eńbegin erekshe aıtqan jón.
Spektakldi sahnalaǵan qoıýshy rejısser Nurlan Jumanııazov jazýshynyń bul shyǵarmasyn jas kezinde oqyp, aıryqsha áser alǵanyn jetkizdi.
«Biraq ony jasym alpystan asyp, jetpiske taıaǵanda qoıyp otyrmyn. О́ıtkeni osyǵan deıin shyǵarmany ábden ishimde pisirdim. Sýretkerdiń tereńdigine boıladym. Baıqasaq, bul týyndynyń jazylǵanyna jarty ǵasyrdan asa ýaqyt ótti. Biraq povestiń qundylyǵy áli kúnge ózekti. Munda bas keıipker – Jóneıit ózi taptaǵan eldiń adamdaryn máńgúrtke aınaldyryp, eli-jurtyn tanymaıtyn deńgeıge jetkizse de, sony qanaǵat tutpaı, Temir babasy aıtyp ketken ósıetin burmalap, sol jolda baýyry men úsh balasyn birdeı qurbandyqqa shalyp, túrli qııanatqa barady. Elge ústemdigin júrgizgisi keledi. Aqyry onyń ajaly óziniń zulymdyǵynan bolady. Men osyny kórsetkim keldi», dedi ol.
Al daıyndyq kezinde akterlermen jumys istegen rejısser, aıtýly akter Tilektes Meıramov negizinen spektakl óz maqsat-múddesinen shyqqanyn tilge tıek etti.
«Árıne, alǵashqy premera bolǵannan keıin akterlerdiń boıynda qobaljý bolady. Ony túsinemin. Bir qaınaýy jetpeı jatady. Shyǵarma teatrda jıi qoıylǵan saıyn akterlerdiń oıyny da shıraıdy. Keıipkerlerin tereń tanı túsedi. Boılaryna sińiredi. Bul qoıylymdaǵy qoıýshy rejısserdiń aıtpaq oıy – zulymdyq. Akterler sony asha bildi dep oılaımyn», dedi Tilektes Meıramov.
Qoıylymda bir keıipkerdiń aýzymen sumdyq bir sóz aıtyldy. «Jer betinde qansha qyrǵyn soǵys bolsa da, jeńis jerdiki. Ol ústine syıyspaǵan adamdardy astyna ap, op-ońaı-aq syıystyrady». Osy sóz kópke deıin qulaǵymnan ketpeı qoıdy. Jańǵyryp turyp aldy.
