Kollajdy jasaǵan – Záýresh Smaǵul, «EQ»
Orta dálizde ornyǵa alamyz ba?
Sarapshylardyń pikirinshe, bul baǵyt endi jaı ǵana balama marshrýt emes, búkil Eýrazııa qurlyǵynyń ekonomıkalyq keleshegin anyqtaıtyn faktorlardyń birine aınalyp keledi. Orta dáliz – Qytaıdan bastalyp, Qazaqstan, Kaspıı teńizi, Ázerbaıjan, Grýzııa arqyly ótip, ári qaraı Túrkııa men Eýropaǵa baǵyt alatyn transkontınentaldy saýda joly. Baǵyt «Transkaspıı halyqaralyq kólik baǵyty» dep te atalady. Ol Reseı men Iran arqyly ótetin dástúrli marshrýttarǵa balama retinde damyp jatyr. Geosaıası turaqsyzdyq pen sanksııalyq kedergiler jaǵdaıynda Orta dálizdiń róli eselep artty.
Dálizdegi aǵyny 3 jyl burynǵy 800 myń tonnadan qazir 4,5 mln tonnaǵa deıin ósken. Sonymen qatar Qazaqstan Orta dáliz arqyly munaı tasymaldaý múmkindigin de zerttep jatyr. Aldaǵy úsh jylda bul baǵyt boıynsha jalpy júk aǵynyn 10 mln tonnaǵa deıin jetkizý kózdelip otyr.
– Ortalyq Azııa elderiniń ózara baılanysyn nyǵaıtý Eýropanyń strategııalyq múddesine saı keledi. Biz tek saýda emes, energetıka, sıfrlandyrý jáne kólik salasynda da áriptestikti tereńdetýge múddelimiz. Kaspıı mańyndaǵy seriktestik bizge osy ınfraqurylymdardy qoldaý arqyly naqty nátıjege jetýge múmkindik beredi, – dedi Eýropalyq ınvestısııalyq banktiń vıse-prezıdenti Kırıakos Kakýrıs Astana halyqaralyq forýmynda sóılegen sózinde.
Investorlardyń emes, júıeniń kinási
Sessııada osy elderdegi kómirtegi naryǵyn qalyptastyrýdyń áleýeti men keleshegi keńinen sóz boldy. Ortalyq Azııa ýnıversıtetiniń derekterine sáıkes, búginde aımaqtaǵy energetıkaǵa salynatyn ınvestısııanyń 56-93%-y qazba otyn sektoryna baǵyttalyp otyr. Demek óńirdiń energetıkalyq bolashaǵy áli de kómir, munaı, gaz sııaqty resýrsqa táýeldi. Bul úrdis ózgermese, taza energetıkaǵa kóshý jospary qaǵaz júzinde qalýy múmkin.
Ekonomıkalyq yntymaqtastyq jáne damý uıymynyń (EYDU) Jahandyq baılanystar jáne yntymaqtastyq dıreksııasynyń basshysy Ýılıam Tompson sessııa barysynda úrdistiń tereń sebepterin tarqata kele, qazirgi júıe ınvestorlar úshin jasyl ekonomıkaǵa ótýdiń naqty ekonomıkalyq mánin kórsete almaı otyrǵanyn aıtty. «Biz únemi «ınvestorlar jasyl energetıkaǵa qyzyqpaıdy» dep aıtamyz. Biraq shyn máninde, bul ınvestorlardyń emes, júıeniń kinási. Ekonomıkalyq júıe taza energııany tartymdy ete almaı otyr. О́ıtkeni kómirtek baǵasy tym tómen. Naryqta kómirtektiń naqty quny joq. Al bul – ınvestor úshin basty sıgnal» deıdi.
Tompson kómirtegi naryǵyn damytýdyń tek klımattyq sebepterimen shektelmeıtinin aıtty. Tehnologııalyq progreske bastaıtyn, jańa óndiristerdi jáne ınnovasııalyq sheshimderdi ómirge ákeletin platforma kerek. Biraq mundaı platforma ózdiginen qalyptaspaıdy. Ol úshin elder naqty ınstıtýsıonaldyq qadamdarǵa barýǵa tıis. «Kómirtegi naryǵy – ınnovasııany yntalandyratyn orta. Eger memleket kómirtekke laıyqty baǵa qoısa, bıznes avtomatty túrde tıimdi sheshim izdeı bastaıdy. Jańa tehnologııalar paıda bolady, ǵylymı-zertteý qarqyndaıdy, bilim berý júıesi suranysqa beıimdeledi», dedi sarapshy.
Bıýrokratııany qysqartý – negizgi faktor
Qazaqstan búgingi kúni energetıkalyq sektordy jańǵyrtýǵa ári parnıktik gazdar shyǵaryndysyn azaıtýǵa baǵyttalǵan birneshe strategııalyq baǵdarlama qabyldady. Bul baǵytta elimizdiń basty maqsaty – 2060 jylǵa qaraı parnıktik shyǵaryndylar boıynsha «taza nólge» jetý. Qazir eldegi jańartylatyn energııa kózderiniń úlesi 6%-dan sál asady. 2030 jylǵa qaraı bul kórsetkish 15%-ǵa, al 2050 jylǵa qaraı 50%-ǵa jetkizilýge tıis.
– Biz jyl saıynǵy tarıfterdi ındeksteý, 20 jylǵa kepildendirilgen elektr energııasyn satyp alý, aýksıon arqyly baǵa belgileý sekildi turaqty tetikter arqyly ınvestorlar úshin senimdi orta qalyptastyryp jatyrmyz. «Total», «Mazda», «China Power» jáne «Energy China» sekildi iri seriktestermen gıgavattyq jobalar iske asyrylyp jatyr. COP-29 sammıtinde 3,7 mln dollardy quraıtyn ınvestısııa tartyldy, – dedi Energetıka vıse-mınıstri Álibek Jamaýov.
«Power International Holding» kompanııasynyń basqarýshy dırektory Amer Mahasen sheteldik ınvestor kózimen Qazaqstandaǵy múmkindikter men shekteýlerge toqtaldy.
– Retteýshi organ ınvestor úshin tek baqylaýshy emes, áriptes bolýy kerek. Olar bıznesmenniń ornyna ózin qoıyp, onyń qandaı táýekelge baryp jatqanyn túsinýi qajet. Osyǵan baılanysty sheshim qabyldaýdy jedeldetetin, úderisterdi qysqartatyn komıtetter nemese palatalar qurylýǵa tıis. Bıýrokratııany qysqartý – negizgi faktorlardyń biri. Qazaqstan sheteldik ınvestorlarmen jumys isteıtin jergilikti kompanııalardy salyqtan bosatsa nemese jeńildikter jasasa, bul búkil ekonomıkany qozǵar edi. Jergilikti jumys kúshin, óndirýshilerdi, zaýyttardy salyqtan bosatyp nemese sýbsıdııalaý arqyly biz ekonomıkaǵa dem beremiz. Ol Qazaqstanda halyqaralyq standarttarǵa saı, sapaly ári básekege qabiletti ónimderdiń shyǵýyna jol ashady. Investorlar jergilikti seriktesterimen birlesken kásiporyndar qurýǵa umtylady, – dedi.
