Qustyń tili

Mysaly, jaz jaılaý­da aqkót torǵaı búr­kit sııaqty aly­myr qustardy kóre qoıyp, shy­qylyq­taǵanda sýyrlar inine kirip ketedi. Iаǵnı ol sýyrlarǵa «til qatyp» qaýipten saqtandyrady. Búrkitti kórgen quzǵyn qurqyldap dalanyń jaıylyp júrgen qońyr ańy týraly habar beredi. О́ıtkeni onyń ózine tamaq kerek. Búrkitten qalǵan jemtikti jep qarq bolady.

Qysqasy, tájirıbeli ańshy­lar, saıatshy-qusbegiler túrli qustardyń saıraýynan, ıaǵnı qan­daı jaǵdaıda, qandaı dybys shyǵa­ratyndyqtaryn boljap, qaıda qandaı ań ketip bara jatqanyn paryqtaı bilgen. Bul tájirıbelerin shákirtterine úıretip otyrǵan.

Mysaly, Shyńjań-Altaı ólkesinde turatyn tanymal etnograf Nurıla Qyzyhan 2010 jyly Almaty qalasynda jaryq kórgen «Ańshylyq hıkaıalary» atty kitabynda: – Ákeı úıde otyryp «búrkit ketip barady» dep syrtqa shyǵýshy edi, – dep jazady. Rasynda, aýyl mańyndaǵy qyrqa-qyrattardy bókterleı ushyp, búrkit ketip bara jatatyn.

«Áke, siz úıde otyryp, syrtta búrkit ushyp bara jatqanyn qalaı bildińiz?» dep suraıdy qyzy. «Nazar salyp baıqasańyz, dalanyń torǵaı, shymshyq, saýysqan, qarǵa sııaqty usaq qustar quzǵyn ushyp bara jatsa bir túrli, búrkit ushyp bara jatsa bir túrli, basqa ań-qus bir túrli saıraıdy. Bulardyń ózara túsinisetin tilde­ri bar. Álginde, qarǵa, saýysqan­dar búrkitti kórip, shýyldap qal­ǵan sátte ony estigen túlki, qoıan­dar dereý qalqa taýyp jasyrynyp jatyp qalady», degen eken ákesi.

Sol sııaqty jýrnalıst-zooınjener Saǵıdolda Kóshimbaev «jetisýlyq ataqty búrkitshi Ábil­haq Turlybaev birneshe kún syrtta júrip úıine oraldy» dep jazady. Sol sátte tuǵyrda otyrǵan búrkiti ıesin kórip, birtúrli pishtáqtap qoıa beredi. Onyń pishtáǵyn  estigen búrkitshi «men ketkeli myna búrkitke tamaq bermegensińder me, qarnym ashty dep aıtyp jatyr» depti. Iаǵnı ıesi qusynyń «men ashpyn» degen tilin túsingen.

Taǵy bir derek: ataqty qus­begi Shoranyń bir búrkitin kúıeý­balasy qalap alady. Biraq bul jigit búrkittiń babyn tappaı qı­naıdy. Aqyry bir kúni ashynǵan qus ózine túsedi. Oqıǵadan habar alǵan Shora keledi. Shókeńdi kórgen búrkit birtúrli pishtáqtap muńyn shaǵady. Qustyń tilin túsingen ataqty qusbegi kúıeýbalasyna «myna búrkitti nege sabaısyń» dep ren­jıdi. Sonda baryp jigit «babyn taba almaı sabaǵanym ras» dep moıyndaıdy. Búrkitke bir qarap, kúıeýbalasyna bir qaraǵan Shora: «myna qus endi saǵan qol bolmaıdy» dep ushyryp jiberipti.