Resmı derekterge súıensek, elimizdegi kıberqylmys sany 2023 jyly 10 ese ósip, antırekord ornatqan. Internet arqyly jasalatyn alaıaqtyqtyń kún saıyn jańa túri shyǵady. Kúmándi resýrstarda jarq etip shyǵa kelip, kózdi arbaıtyn túrli jalǵan «ınvestısııalar» men alaıaqtardyń odan ózge de aıla-sharǵylaryna halyqtyń ımmýnıteti qalyptaspaı otyrǵany anyq.
Pavlodar oblysy polısııa departamenti kıberqylmysqa qarsy is-qımyl basqarmasynyń aǵa jedel ýákili, polısııa kapıtany Medeý Beısenbaıdyń aıtýynsha, ınternettegi alaıaqtyq – elimizde ǵana emes, álemdegi memleketterdiń basym bóligin alańdatyp otyrǵan ózekti másele. Buryndary qylmystyq ister tizbesinde tonaý, urlyq derekteri jıi tirkelse, keıingi birneshe jylda bul tizimde kıberqylmys kósh bastap tur.
– Alaıaqtardyń elimizdegi belsendiligi 2020 jyldan beri anyq baıqala bastady. Esterińizde bolsa, álemdi jaılaǵan koronavırýs pandemııasynda kópshilik áleýmettik jeliler men messendjerlerge ıek artty. Iаǵnı áleýmettik messendjerler kúrt damyǵaly ınternet alaıaqtyq odan qalysar emes. Eń kóbi olx.kz, krisha.kz, kolesa.kz sııaqty jarnamalyq-satyp alý platformalary men qosymshalarda tirkeledi. Taýarǵa aldyn ala tapsyrys berip, aqshasyn tolyq jiberip qoıý degen teris úrdis qalyptasqan. Adamdar kóbine sodan aldanatynyn baıqaımyz. Áleýmettik jelide ashylyp jatatyn túrli jarnamalyq paraqshalaryn baqylaý múmkin bolmaı bara jatyr, – deıdi maman.
Máselen, jaqynda oblys ortalyǵynda turatyn 20 jastaǵy qyz alaıaqtyń qurbany bolǵanyn aıtyp, quqyq qorǵaý organyna júgingen. Ol «Iphone» markaly qymbat telefondy arzanǵa saýdalap otyrǵan paraqshamen baılanys ornatyp, aldyn ala tolyq tólem júrgizgen. Paraqsha ıesi kelesi kúni qyzdy buǵattap tastaıdy, al aqsha qaıtarylmaǵan. San soǵyp qalǵan satyp alýshy óziniń aldanǵanyn túsinedi. Alaıaqtar jurtty aldap alǵan qarajattaryn kóbine dropperlerdiń shotyna aýdarady eken. Dropperler – alaıaqtar urlaǵan qarajatty jasyrýǵa jáne qolma-qol aqshaǵa aınaldyrýǵa kómektesetin adamdar. Olar – kóbine jastar, stýdentter. Belgili bir bankten ashqan shotyn alaıaqtarǵa satyp jiberedi nemese shotty paıdalanǵany úshin olardan komıssııa alyp turady. Al álgi shottaǵy aqsha kóp uzamaı sheteldik ózge shottarǵa aýdarylady. Jyl basynan Ertis-Baıan óńiri boıynsha 20 dropper anyqtalyp, jazaǵa tartylǵan. Mamandar ınternettiń múmkindigin qylmystyq is-áreketterin júzege asyrý úshin ońtaıly paıdalanyp júrgen alaıaqtardyń ádis-tásilderi kún saıyn ózgerip otyratynyn aıtady.
«Tártip saqshylary kún saıyn zańsyz kontentterdi anyqtaý maqsatynda ınternet jelisine monıtorıng júrgizip, kúmándi saıttar men siltemelerdi kıberqadaǵalaý júıesine engizip jiberedi. Saraptama kórsetkendeı, 50-den asqandar jalǵan aqparatqa, alaıaqtardyń qıturqy áńgimelerine sengish keledi. Bul jerde keń taralǵan alaıaqtyq júıelerdi aıtyp óteıin. Eń áýeli «Sim-kartańyzdyń qoldanylý merzimi aıaqtalǵaly tur eken. Eger ári qaraı qoldanamyn dep sheshseńiz, telefonyńyzǵa kelgen kodty aıtyp jiberińiz»» dep habarlasatyn qaskúnemder kóp. Endi bireýlerge emhanadanbyz, tirkeýdi rastaý úshin kod jiberemiz deıdi. Al sońǵysy poshtadan sálemdemeni alý nemese úıińizge jetkizip berý úshin dep qupııa sózdi suraıtyndar bar. Oılarynda eshteńe joq sengish adamdar 1414 biryńǵaı nómirinen keletin qupııa sózdi aıtyp qoıady. Biraq másele munymen tynbaıdy. Arada biraz ýaqyttan soń olarǵa polısııa, prokýratýra, ulttyq qaýipsizdik komıteti, Ulttyq banktiń atyn jamylǵan áldebireýler telefon shalady. Álgilerdiń aıtatyny: «Alaıaqtarǵa aldanyp qalypsyz, qupııa sózdi aıtpaýyńyz kerek edi. Endi moınyńyzǵa bálenbaı mıllıon nesıeni artyp qoıǵan. Shuǵyl túrde muny qaýipsiz shotqa aýdarmasańyz nemese qarsy nesıe rásimdemeseńiz, jaǵdaıyńyz qıyndaıdy». Ashyq kúni túsken jaı otyndaı mundaı jaısyz habar ańqaý adamdardy birden psıhologııalyq kúızeliske ushyratady. Telefonnyń arǵy jaǵyndaǵy adamnyń barlyq aıtqan pármenderin oryndap, jaǵdaıyn odan saıyn kúrdelendirip jatqanyn bilmeı de qalady. «Arnaıy operasııa júrgizip jatyrmyz», «Muny ekeýimizden basqa adam bilmeýi kerek» degen aıla-sharǵylar qart adamdardy psıhologııalyq turǵydan táýeldi etetinin baıqaımyz», dep áńgimesin jalǵastyra tústi M.Beısenbaı.
Taıaýda Pavlodarda turatyn 60 jastaǵy zeınetker óziniń ómir boıy bankte jınaǵan 40 mln teńgesin alaıaqtarǵa op-ońaı aýdara salǵan. Barlyǵy qarapaıym Sim-karta áńgimesinen bastalyp, depozıttegi aqshasyn úptep bolǵan soń alaıaqtar eń sońy zeınetkerdiń atyndaǵy páterdi de satyp jiberýge bekinedi. Qarııanyń óz páterin saýdaǵa qoıyp jatqanyn, aıtqan sózderi birtúrli kórinetinin baıqaǵan rıeltorlyq uıymnyń ókilderi polısııaǵa habarlaǵan. Polıseıler mán-jaıdy anyqtaı kelgende depozıttegi 40 mln teńgeniń taǵdyry da belgili bolady. О́ziniń aldanǵanyn zeınetker sol sátte ǵana biledi. Qomaqty somany alaıaqtar bir tıynyn qaldyrmaı sheship, áldeqashan shetel asyryp jibergen eken.
О́ńirde 2022 jyly kıberqylmysqa qatysty nebári 404 qylmystyq is tirkelse, byltyr 1 200-den asa derek anyqtalǵan. Al bıyl jyl basynan 900-deı is tirkelipti. Bıylǵy qylmystardyń 150-deıi ǵana izin sýytpaı ashylǵan. Keıingi jyldary ınternet alaıaqtyqqa qarsy qabyldanyp jatqan túrli qarjylyq qalqandar, júıeler asa tıimdilik kórsetpese de, keıbir jaǵdaılarda kómegi zor. Mysaly, ótken jyly Ulttyq bank alaıaqtyq tranzaksııalar týraly derekter almasý ortalyǵy – «Antıfrod ortalyǵyn» iske qosty. Júıeniń basty mindeti – alaıaqtyq operasııalarǵa qarsy turý. Bul alaıaqtyq tranzaksııalardy anyqtaý men buǵattaý, alaıaqtyq belgileri bar operasııalarǵa jedel den qoıý, biryńǵaı derekqoryn júrgizý úshin qajet. Kúmándi aqsha aýdarymdary túsken shottar buǵattalyp, sol jerde ustalyp qalady. Ári onyń ıesiniń ózge de shottary anyqtalyp, buǵatqa túsedi.
Qazir áleýmettik jelilerde jarnamasynan kóz súrinetin ınvestısııalyq, bırjalyq jalǵan platformalar da kóbeıip keledi. Jurttyń aqshasyn iri kompanııalarǵa quıyp, az ýaqytta birneshe ese kóbeıtip beremiz deıtin qaskúnemder kóbine «QazMunaıGaz», «Teńizshevroıl», «Báıterek Invest platformasy», «Kaspi Profit» degen platformalardy usynady. Qarjy salǵan adamǵa alǵashqy kúnderi aqshań kóz ilespes jyldamdyqpen ósip jatyr dep jalǵan esepter jiberedi. Al sheship alamyn degen adamǵa salyq, komıssııa tóle dep qosymsha shyǵyndar usynatyny taǵy bar. Mol oljaǵa kenelýdi ǵana oılaǵan azamattar aqyr-sońy iri somaǵa shyǵyndalyp, aldanǵanyn túsinedi.
– Adamdardy jalǵan aqparattan saqtandyrý – kıberqylmyspen kúresýdegi eń tıimdi tásil. Bizdiń beretin aqyl-keńesimiz eń áýeli belgisiz nómirden habarlasqan tulǵalarǵa jeke bas, banktik derekterdi usynbańyzdar. Ekinshiden, ózderin polısııa, poshta, Ulttyq banktenbiz dep habarlasatyndarǵa senbeý kerek. Bul qurylymdardyń eshqaısysy qupııa sóz suramaıdy. Tártip saqshylary izdese, úıińizge ózi keledi. Úshinshiden, aldyn ala tapsyrys berý, tólem jasaý degennen abaı bolǵan abzal. Saýda júrgizetin jalǵan paraqshalardy tutynýshylardyń shaǵymy túspeıinshe anyqtaý múmkin emes. Tórtinshiden, jalǵan bırja, ınvestısııalyq platformalarǵa aqsha salmańyzdar. Alaıaqtyqtyń jańa túrleri kún saıyn paıda bolady. Jaqynda oblystaǵy bir mekteptiń ustazy kıberqylmystyń qurbany boldy. Mektep dırektorynyń fotosýreti qoıylǵan ózge bir ýatsap-nómirden jazyp, «sizdi polısııa izdep jatyr, nómirińizdi bereıin be?» dep suraǵan. Dırektordyń sýretin kórgen soń muǵalim de senip qalǵan ǵoı, kelisimin bergen. Sóıtip, birazdan soń oǵan bóten nómirden áldebireý habarlasyp: «Quqyq qorǵaý organynanbyz, lańkestik uıym sizdiń shotyńyzǵa qarajat aýdaryp jatqanyn anyqtadyq. Bizge kómegińiz kerek, arnaıy operasııa júrgizý kerek», dep aldaıdy. Aqyr-sońy pedagog alaıaqtardyń óz atyna alǵan nesıelerin ózge esepshotqa aýdaryp jibergen. Mundaı jaǵdaılar az emes, dep túıindedi sózin maman.
Atap óterligi, Pavlodar oblysy kıberqylmys boıynsha respýblıkada alǵashqy bestikke engen. Quqyq qorǵaý organdary ókilderiniń paıymynsha, qylmystyń kóbeıip turýyna óńir halqynyń basym bóligi orystildi bolýyna baılanysty eken. Ońtústik óńirlermen salystyrǵanda bizde qylmystyq derekter kóp. Sondyqtan ózińiz tanymaıtyn bógde tulǵalardyń telefon arqyly qoıǵan resmı tildegi suraqtaryna memlekettik tilde jaýap bergen kóp jaǵdaıda utymdyraq.
Pavlodar oblysy
