Elimiz boıynsha synappen lastanǵan eń iri aýmaq Pavlodar qalasynyń soltústik ónerkásip aımaǵynda ornalasqanyn ekiniń biri bile bermeıdi. Aýmaqtaǵy topyraq qabaty men «Bylqyldaq» kólinde jyldar boıy shamamen 900 tonnadaı synap jınalǵan. Keıingi 20 jylda munda keshendi jumys qolǵa alynyp, «Jer qabatyndaǵy qabyrǵa» jobasy jalǵasyp jatyr.
Túsiniktirek bolýy úshin aıta ketelik, «Hımprom» dep atalǵan pavlodarlyq zaýyt 1975–1993 jyldar aralyǵynda jumys istegen. Synapty paıdalana otyryp kaýstıkalyq soda men hlor shyǵarǵan qaýipti óndiriste 82 elektrolızer bolǵan. 28 jyl ishinde kásiporynnan topyraq qabatyna shamamen 1 350 tonna synap túsken dep shamalanady. Biraq bul naqty san emes. Zııandy zaýyt jabylǵan soń onda quramynda synap bar qaldyqtar men topyraq polıgondary, elektrolızder men óndiris sýyn jınaıtyn sýqoımalary anyqtaldy. Sol ýaqytta memleket bıliginiń aldynda halyq densaýlyǵyn qorǵaý jáne óńirdegi ekologııalyq ahýaldy turaqtandyrý máseleleri turdy. Qoǵam tarapynan buǵan baılanysty narazylyq ta kúsheıip, jyldar boıy jıi talqylanǵan taqyrypqa aınaldy. «Bylqyldaq» kóli sol zııandy qaldyqtardyń ordasyna aınalǵan.
«Bylqyldaq» kóli men onyń aınalasyndaǵy búgingi ekologııalyq ahýal qandaı? Ekologııa jáne tabıǵı resýrstar vıse-mınıstri Jomart Álıevtiń aıtýynsha, synappen lastaný problemasyn sheshý – Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaevtyń 2022 jyly Pavlodar oblysyna jumys sapary barysynda bergen tapsyrmalarynyń biri. Keıingi 20 jyl ishinde atalǵan aýmaqta júıeli jumys uıymdastyrylǵan. Lastaný oshaqtaryna monıtorıng (atmosferalyq aýanyń, jerústi jáne jerasty sýlarynyń, topyraqtyń jáne t.b. jaǵdaıyn baqylaý), burǵylaý, qosymsha baqylaý uńǵymalaryn ornatý júrgizilip keledi.
– 2016 jyly otandyq, halyqaralyq sarapshylardy tarta otyryp, Pavlodar qalasynyń Soltústik ónerkásiptik aımaǵynyń demerkýrızasııa jáne synappen lastaný obektilerin ońaltý jónindegi tujyrymdama ázirlendi. Tujyrymdama qysqa, orta, uzaqmerzimdi mindetterdi kezeń-kezeńimen sheshýdi usynady, bul birqatar uıymdastyrýshylyq, tehnıkalyq sharalardy kózdeıdi. Aýyr metaldy tejeý – basty maqsat. Odan soń 2017 jyly synap monıtorıngi baǵdarlamasy túzetilip, atmosferalyq aýanyń, topyraqtyń, jerasty, jerústi sýlarynyń, qar jamylǵysynyń jaı-kúıin baqylaý, balyqtar álemi men sýda júzetin qustardyń bıologııalyq úlgilerin, «Kaýstık» AQ-da jumys isteıtin adamdardyń shash úlgilerin taldaý engizildi, – deıdi vıse-mınıstr.
Aýmaqta 2019 jyly jerasty sýyn irikteý úshin qosymsha 41 baqylaý uńǵymasy burǵylansa, 2021 jyly sý jınaqtaǵyshqa túsetin atmosferalyq jaýyn-shashyndy burý úshin drenajdyq aryq ornatý boıynsha jumystar júrgizilgen.
2022 jyly synappen lastanǵan ýchaskelerdi kartaǵa túsirý jumysy aıaqtaldy, synappen lastaný derekqory ázirlendi. Budan bólek, bıyl 2026–2030 jyldarǵa arnalǵan synap monıtorıngi baǵdarlamasyna túzetý júrgiziletin bolady. Monıtorıngti bıyl akkredıttelgen synaq ortalyǵy – «Gio Trade» JShS júrgizip jatyr. Kompanııa málimetinshe, mamandar 75 atmosferalyq aýa, 24 topyraq, 16 jerústi sýlary, 10 qar jamylǵysy, 509 jerasty sýlary synamalaryn, qustar men balyq álemin zertteýdi, 9 shash synamasyn alýdy josparlaǵan. Sondaı-aq 15 baqylaý uńǵymasyn qalpyna keltirý kózdelgen.
Bul jerdegi negizgi qaýip kózi – «Bylqyldaq» kóli (sý jınaqtaǵyshy). Ol 1973 jyly «Bylqyldaq», «Shóptikól» kólderiniń ornynda sarqyndy sýlardy jınaqtaý maqsatynda qurylǵan. Aýmaǵy shamamen 2,1 gektardan asatyn sý jınaqtaǵysh burynǵy hımııalyq zaýyttyń ornyna jaıǵasqan «Kaýstık» AQ-ǵa 2030 jylǵa deıin jalǵa berilgen.
Resmı derekterge súıensek, ónerkásiptik aımaqta burynǵy №6 sorǵydan kólge deıingi avtojoldyń batys jaǵynan «Jer qabatyndaǵy qabyrǵa» – súzgige qarsy perdesiniń qurylysy aıaqtalǵan. Bul synap qaldyqtary jınalǵan arnaıy oryndardaǵy ýly elementter Ertis ózeni men jaqyn mańdaǵy aýyldarǵa jetpeýi úshin turǵyzylǵan. Jer astyndaǵy qabyrǵanyń tereńdigi 8-15 metrdi quraıdy. Synapty tumshalap qoıýǵa arnalǵan qabat túzý úshin áýeli uzyn orlar qazylǵan. Odan soń shuńqyrlarǵa sazdy balshyq pen tıksotropty suıyqtyq tógilgen. Nátıjesinde, jer astynda uzyndyǵy 2,4 km hımııalyq ýly zat ótpeıtin qorǵanys paıda bolǵan.
– Soltústik ónerkásip aımaǵynyń demerkýrızasııa jáne synappen lastaný obektilerin ońaltý jónindegi tujyrymdamasyn ázirleý kezinde, ári buryn júrgizilgen zertteýlerdiń negizinde kól túbindegi synaptyń kólemi shamamen 13,2 tonna dep baǵalandy. Biraq synaptyń jerasty sýlaryna aralasýy yqtımaldylyǵyn anyqtaıtyn qosymsha zertteýler qajet. «Jer qabatyndaǵy qabyrǵanyń» tıimdiligin baqylaý úshin 25 baqylaý uńǵymasy burǵylandy. Olar arqyly turaqty monıtorıng júrgizilip keledi. Synaptyń Ertis ózenine jetý qaýpi baıqalmaıdy. 2022 jyldan bastap ózenniń joǵary arnasy – Abaı oblysymen shekarada, tómengi bóligi – Reseı Federasııasymen shekaradaǵy aýmaqtarda monıtorıng júrgiziledi. Keıingi 3 jyldaǵy synamalar synaptyń bolýyn anyqtaǵan joq. Bul transshekaralyq sıpattaǵy qaýiptiń joqtyǵyn kórsetedi. О́zen sýynyń sapasy óńirde 9 arnaıy bekette tekseriledi. «Qazgıdromet» RMK Pavlodar fılıaly turaqty gıdrohımııalyq monıtorıngterin jalǵastyryp jatyr. Máselen, bıylǵy alǵashqy bes aıdyń qorytyndysynda elimizdegi eń uzyn sý arterııasyndaǵy synaptyń mólsheri 0,00001 mg/dm3-di qurady. Bul barlyq qaýipsizdik normatıvterine saı keledi, –deıdi J.Álıev.
«Kaýstık» AQ sarapshylarynyń aqparynsha, burynǵy hımııalyq zaýyttyń aýmaǵynda jalpy kólemi 900 tonna synap qaldyqtary bar. Olardyń basym bóligi óndiristik qaldyqtarǵa arnalǵan arnaıy polıgon oshaqtarynda kómilgen. О́kinishke qaraı, ondaǵy synaptyń jerasty sýlarymen aralasý múmkindigin zertteýge den qoıylmaı otyr.
«Bylqyldaq» kóliniń, onyń aınalasyndaǵy aýmaqtyń máselesimen Pavlodar oblysynyń quzyretti basqarmalary shuǵyldanady. О́ńir basshylyǵy jyl saıynǵy qorshaǵan ortany qorǵaý jónindegi is-sharalar josparyna sáıkes, Ertis ózenine synap qaldyqtarynyń túspeýin qamtamasyz etetin jumystardy turaqty júrgizip keledi. Kól mańaıyndaǵy 4 baqylaý núktesinde topyraq synamalary alynyp, barlyǵynda ruqsat etilgen shekti konsentrasııanyń artýy baıqalmaǵan. Iаǵnı eń kóbi 0,18 mg/kgd-y kórsetken. Qoldanystaǵy normatıv – 2,1 mg/kg.
Pavlodar oblysy
