Qamys órti nege jıi qaıtalanady?

Atyraý oblystyq tótenshe jaǵdaılar departamentiniń bas­tyǵy Nurlan Jańabaev­tyń pikirinshe, qamys órtin sóndirýdiń birneshe kúnge sozylýynyń túrli sebebi bar. Birinshiden, sýly, batpaqty aýmaq­taǵy qamys tutanǵan. Ekin­shiden, jeldiń ekpini kedergi keltirgen. Úshinshiden, qamys qalyń ári bıik ósken.

Atyraý oblysy ákiminiń bas­pasóz qyzmetiniń máli­me­ti­ne qaraǵanda, ekinshi órt «Aq­ja­ıyq» memlekettik tabıǵı re­zer­vatynda 13 maýsymda tu­tan­ǵan. Birneshe kún boıy Aty­raý qalasyn qamys órtiniń tú­tini basyp, ystyń ıisi qol­qa­ny qapty. Osyǵan baılanysty ob­lystyq tótenshe jaǵdaılar depa­rtamentiniń ımıdjdik ju­mys, syrtqy kommýnıkasııalar toby shahar turǵyndary men qonaqtaryna qaýipsizdik maq­satynda kóshege shyǵýdan ýaqyt­sha bas tartýdy, terezeler men esikterdi jaýyp, balalardy nazardan tys qaldyrmaýdy surady.

Tabıǵı rezervat aýmaǵynda janǵan qamys órtin sóndirý­ge «Qazavıaqutqarý» AQ-nyń MI-8 tikushaǵy tartyldy. Biraq bir tikushaqpen shashylǵan sý jalynnyń betin qaıtara alma­dy. Sol sebepten, órt sóndirý­shi­ler Mańǵystaý oblysynan ekinshi tikushaqty shaqyrýǵa májbúr boldy. Rezervattaǵy alaý 11 kún­de 1510 gektar aýmaq­ty sharpydy. Osy kúnderi eki tikushaq­pen 396 tonna sý tógildi. О́rt shal­ǵan aýmaqtyń aýqymyn ulǵaıt­paý maqsatynda traktorlarmen ­mıneraldy jolaq jyrtyldy.

Qamys órtine baılanysty túrli pikir aıtyldy. Sonyń biri – adam faktory. Bul pikirdi Atyraý oblystyq tótenshe jaǵ­daılar departamentiniń bas­tyǵy Nurlan Jańabaev joqqa shyǵarmady.

«Qamys órtiniń boljamdy sebebi – adam faktory. Osy kezge deıin órttiń ózdiginen tuta­natyndaı aýa raıy ystyq ta, naızaǵaı da bolǵan joq. Qazir jınaqtalǵan materıaldar polı­sııa departamentine joldanady», dedi N.Jańabaev.

Atyraý oblysynyń ákimi Serik Shápkenov «Aqjaıyq» tabıǵı rezervatyndaǵy qamys órtine baılanysty tótenshe jaǵdaı jarııalanbaıtynyn málim etti. Ákimniń pikirinshe, tótenshe jaǵdaı jarııalaýǵa arnaıy krıterıı bar. Soǵan baılanysty tótenshe jaǵdaı jarııalaýǵa negiz tabylmaǵan.

«Aldymen tótenshe jaǵdaı jarııalaý bizge ne beredi? Ony jarııalaýda quqyqtyq, zańdyq normalar negizge alynady. Sol normalarǵa sáıkes bolsa ǵana tótenshe jaǵdaı jarııalanady. Qamys órtine baılanysty tótenshe jaǵdaı jarııalaýǵa negiz joq. Birinshiden, bizde órtti sóndirýge kúsh quraldary da, adamı resýrs ta jetkilikti. Ekinshiden, tótenshe jaǵdaı jarııalaıtyndaı krıterııge jete qoıǵan joq», dedi S.Shápkenov.

Parlament Májilisiniń depýtaty Ádil Jubanov qamys órtine baılanysty Premer-mınıstrge depýtattyq saýal jol­dap, birqatar usynysyn aıtty. Depýtattyń málimetine súıensek, 2023–2025 jyldary rezervat aýmaǵynda uzaqtyǵy 35 kúnnen asatyn 18 órt bolǵan.

«Qamys órtiniń saldarynan týyndap otyrǵan jaǵdaı Úki­met tarapynan shuǵyl áre­ketti talap etedi. «Aqjaıyq» memlekettik rezervaty aýma­ǵyn­­daǵy qamys órti saldarynan Atyraý qalasyn qalyń tú­­tin basyp, turǵyndardyń den­saý­­lyǵyna zııanyn tıgizip otyr. Der kezinde qajetti ju­mys­ keshenin atqarmaǵan Eko­logııa jáne tabıǵı resýrstar mı­nıstrligi men Tótenshe jaǵ­­daılar mınıstrliginiń ja­ýap­­ty qyzmetkerlerine shara qa­byldaýyńyzdy suraımyn. Sebebi bul – tabıǵı apat qana emes, Ekologııa mınıstrligi tarapynan júıesiz basqarý­dyń nátıjesi. Rezervatta órttiń kóbeıýi materıaldyq-tehnıkalyq bazanyń álsiz­diginen, mınıstrlik tarapynan fızıkalyq baqylaýdyń joq­tyǵynan bolyp otyr. Rezervattyń materıaldyq bazasy men shtaty órtti sóndirýge de, yqtımal órttiń aldyn alýǵa da qaýqarsyz. Bul shyn máninde mınıstrlik qyzmetinde úlken kemshilik bar ekenin kórsetedi. 2023 jyldan beri osy máseleni birneshe márte kóterdik. Sol kezde mınıstrlikten 2023–2027 jyldarǵa rezervattyń materıaldyq-tehnıkalyq bazasyn jaqsartýǵa 1 mlrd teńge qarastyrylǵany týraly jaýap berildi», dep málimdedi Á.Jubanov.

Onyń aıtýynsha, budan bólek, azamattyq qorǵaý sala­syndaǵy keshendi josparǵa saı tabıǵatty qorǵaý, orman sharýashylyǵy mekemelerine arnaıy kólik quraly, órtti erte anyqtaý júıesi men ba­qylaý munaralaryn satyp alý­ǵa 55,1 mlrd teńge bólingen. Biraq respýblıkalyq bıýdjetten qarjy bolǵanymen, rezervatta is júzinde naqty jumys jasalmaǵan. Oǵan «Aq­­jaıyq» aýmaǵynda órt són­dirýge arnalǵan qurylymdyq bó­limsheniń bolmaýy dálel. Osy­ǵan oraı Májilis depýtaty Úkimetke Aqjaıyq rezervatyna qatysty birneshe usynysyn aıtty.

«Birinshisi – «Aqjaıyq» rezervatynyń qyzmetinde olqylyqtarǵa jol bergen Eko­­logııa mınıstrliginiń bas­shy­lyq quramyna qatysty shara qabyldaý. Ekinshiden, rezervat qurylymynda tolyq materıaldyq-tehnıkalyq bazamen qamtamasyz etilgen órtke qarsy bólimshe ashý. Úshinshi­den, erekshe qorǵalatyn tabıǵı aımaqtardy jaryqtandyrý normalarynyń talaptaryna sáı­kes rezervatty materıaldyq-tehnıkalyq bazamen qamtý shyǵyndaryn tolyq kólemde respýblıkalyq bıýdjetten qarjylandyrý. Tórtinshiden, respýblıkalyq bıýdjetten qar­jylandyrý máselesi sheshil­megen jaǵdaıda rezervatty Atyraý oblysy ákimdiginiń qa­ra­maǵyna berý máselesi qaral­­­syn, Úkimetten Ekologııa mı­nıstr­liginiń «Aqjaıyq» rezervatyna qatysty mardymsyz ári nátıjesiz jumysyna quqyqtyq baǵa berip, atalǵan usynystar negizinde shuǵyl sheshimder qabyldaý suralady», dedi depýtat.

Atyraý oblysynyń ákimi Serik Shápkenovtiń pikirinshe, óńirde shıkizat retinde paı­dalanýǵa jetkilikti qamys bar. Ony kádege jaratýǵa nıet et­ken ınvestorlarǵa qoldaý kórse­tiledi. Degenmen ınvestorlar tarapynan qyzyǵýshylyq bolmaı tur.

«Qamys rezervat aýma­ǵynda ǵana emes, Qurman­ǵazy aýdanynda da bar. Qytaıdan eki jyl buryn ınvestorlar kelip, qamystan qaǵaz shyǵarýǵa nıet bildirdi. Biraq qaǵaz shyǵarýǵa mol sý, energııa resýrsy qajet boldy. Olar osynyń bárin zer­deleıtin, biz zaýyt salýǵa jer bóletin bolyp kelistik. Búgingi tańda joba sol kúıinde qaldy», dedi oblys ákimi.

Ákimniń deregine qaraǵanda, Qytaıdyń taǵy bir ınvestorymen kelissóz júrip jatyr. Qytaılyq ınvestor qamys týraly barlyq aqparatty alǵan. Degenmen áli naqty sheshim qabyldamaı otyr.

Sheteldikterden bólek, otan­dyq ınvestor da qamystan bir­neshe ónim shyǵarý máselesine den qoıǵan. Biraq jobany áli qolǵa almaǵan.

«Ibragım Alıpov degen ınvestor keldi. Onyń úsh usy­nysy boldy. Birinshi jobasy – qamysty túıirshiktep, otyn shyǵarý. Sodan keıin qaǵaz ónimin shyǵarýǵa qoldaný, úshinshisi – qamysty kók kúıinde shaýyp, jemshóp retinde paıdalaný. Alaıda ınvestor osy kezge deıin naqtyly bir sheshimge kelmeı otyr», deıdi S.Shápkenov.

Atyraý oblysy