Mal sharýashylyǵyndaǵy turaqty ósim
2025 jyldyń alǵashqy bes aıynyń qorytyndysynda elimizde aýyl sharýashylyǵy janýarlarynyń sany men mal sharýashylyǵy óniminiń kólemi turaqty ósimge jetken. Bul týraly Úkimet otyrysynda aýyl sharýashylyǵy mınıstri Aıdarbek Saparov málimdedi.
Mınıstrdiń aıtýynsha, esepti kezeńde iri qara mal basy 23,4%-ǵa artqan. Sonymen qatar usaq mal sany 7,8%-ǵa, jylqy 12,2%-ǵa, túıe 8,5%-ǵa, al qus sany 2,2%-ǵa ósken. Jalpy, mal sharýashylyǵynyń ónim kólemi 1,2 trln teńgeden asyp, 4,2%-ǵa ulǵaıǵan. Et óndirisi 3%-ǵa, sút óndirisi 7,5%-ǵa, jumyrtqa óndirisi 0,3%-ǵa óskeni baıqalady.
Memleket basshysynyń aýyl sharýashylyǵyndaǵy jalpy ónim kólemin eki esege arttyrý jónindegi tapsyrmasyn oryndaý aıasynda fermerlerge jeńildetilgen sharttarmen eki kredıttik baǵdarlama iske qosylmaq. Jalpy qarjylandyrý kólemi – 100 mlrd teńge. Onyń 50 mlrd teńgesi iri qara men usaq maldyń asyl tuqymdy tuqymyn satyp alýǵa arnalǵan. Nesıe jyldyq 5%-ben, uzaq merzimge beriledi. Qalǵan 50 mlrd teńge jyldyq mólsherlemesi 5%-dan aspaıtyn aınalym qarajatyn kredıtteýge jumsalady.
Mınıstrlik etti mal sharýashylyǵy salasyna jeńildetilgen kredıt berý baǵdarlamasyn keńeıtýdi josparlap otyr. Aıdarbek Saparovtyń aıtýynsha, bul baǵyttaǵy jobalarda avstralııalyq tájirıbe qoldanylmaq. Atalǵan jobalar jylyna 50 myń tonnaǵa deıin et eksporttap, shamamen 500 mlrd teńge kóleminde tabys ákelýi múmkin.
Qazir 14 jobany iske asyrýǵa 29,3 mlrd teńge qarastyrylǵan. Sonymen birge sút-taýar fermalary úshin de jeńildetilgen nesıeleý tetigi jumys istep jatyr. Bul baǵdarlama boıynsha nesıeler jyldyq 2,5% mólsherlememen beriledi. Josparǵa sáıkes, elde 116 sút-taýarly ferma salynýǵa tıis, onyń 69-y qoldanysqa engizilgen, taǵy 47-si qurylys kezeńinde.
Elimizde mal sharýashylyǵy ónimderin qaıta óńdeý qarqyndy damyp keledi. Aqtóbe oblysynda «KAFELTEK» JShS júnnen jylý oqshaýlaǵysh materıaldar óndirý jobasyn iske asyryp jatyr. Almaty qalasynda «Iskefe Holding» JShS aýyl sharýashylyǵy janýarlarynyń terisinen jelatın óndirý jobasyn qolǵa alǵan. Bul baǵyttaǵy ilgerileýge Saýda jáne ıntegrasııa mınıstrliginiń teri men júnge salynatyn eksporttyq kedendik bajdardy alyp tastaý jónindegi sheshimi de oń áser etti. Bul bastama ónimdi satyp alý jáne eksporttaýmen aınalysatyn 15 kásiporynnyń jumysyn jandandyrýǵa múmkindik berdi.
Qyzmettiń 86%-y onlaın rejimde kórsetiledi
Úkimet otyrysynda Sıfrlyq damý, ınnovasııalar jáne aeroǵarysh ónerkásibi mınıstri Jaslan Mádıev saladaǵy atqarylyp jatqan jumystar jóninde baıandama jasady. Mınıstrdiń málimetinshe, esepti kezeńde azamattar men uıymdarǵa mal sharýashylyǵy men veterınarııa salasynda 93 túrli memlekettik qyzmet kórsetilgen, onyń 51-i elektrondy formatta qoljetimdi. Barlyǵy 5,9 mln qyzmet usynylyp, olardyń 86%-y nemese 5,1 mıllıony onlaın rejiminde júzege asqan.
«Asyl tuqymdy mal sharýashylyǵyn damytý, aýyl sharýashylyǵy janýarlary týraly derekterdi ózektendirý jáne olardy ósirý obektilerine nómir berý boıynsha qyzmetter úlken suranysqa ıe boldy. Veterınarııa salasynda ónim eksporty úshin pasporttar, anyqtamalar men sertıfıkattar berýde de belsendilik baıqalady», dedi J.Mádıev.
Onyń aıtýynsha, ótinishterdiń basym bóligi eksport kezinde tasymaldaý jáne veterınarlyq talaptardy saqtaýǵa qajetti qujattardy rásimdeýmen baılanysty bolǵan.
Jıyn barysynda Jaslan Mádıev veterınarııa jáne mal sharýashylyǵy salasyndaǵy bıznes-úderisterdi qaıta qaraý (reınjınırıng) jumystarynyń nátıjelerin tanystyrdy.
«Jalpy 31 bıznes-úderiske keshendi sholý júrgizildi. Sonyń ishinde aıqyn mysaldyń biri – «Aýyl sharýashylyǵy janýarlaryn sáıkestendirýdi júrgizý» rásimi. Reınjınırıngke deıin bul úderis derekterdi qolmen engizý, qaǵaz jáne elektrondy aqparattyń qaıtalanýy, sáıkestendirý quraldaryn jetkizýdegi keshigýler jáne veterınarlyq dárigerlerdiń júıege qol jetkize almaýy sııaqty máselelermen qatar júrgen. Búginde ol sıfrlyq, mobıldi jáne tolyq avtomattandyrylǵan», dedi mınıstr.
Nátıjesinde, elektrondyq veterınarlyq pasporttar, veterınarııa mamandary men janýar ıelerine arnalǵan mobıldi qosymsha, derekterdi oqý tehnologııasy engizilgen. Úderistegi qadamdar sany 80%-ǵa qysqaryp, tartylǵan bıznes-rólder sany eki esege azaıǵan.
«Reınjınırıng mamandardyń jumysyn jeńildetip qana qoımaı, agrosektordyń negizgi baǵyttarynyń birinde ashyqtyqty, yńǵaılylyq pen jedeldikti arttyrýǵa múmkindik berdi. Bul búkil salany odan ári sıfrlyq transformasııalaý úshin berik negiz jasaıdy», dedi J.Mádıev.
11 mln gektar jaıylym halyqqa qaıtaryldy
Premer-mınıstr Oljas Bektenov Úkimet otyrysynda paıdalanylmaı jatqan aýyl sharýashylyǵy jerlerin qaıtarý jáne tıimdi ıgerý máselelerine toqtaldy. Onyń aıtýynsha, bul jumys mal sharýashylyǵyn damytý men jemshóp bazasyn nyǵaıtý maqsatynda qolǵa alynǵan.
«Turaqty mal azyǵy qoryn qalyptastyrý maqsatynda bıyl jemshóp daqyldarynyń egis alqaby 3,3 mıllıon gektarǵa deıin ulǵaıdy. Sondaı-aq paıdalanylmaı jatqan aýyl sharýashylyǵy jerlerin memlekettik qorǵa qaıtarý sharalarynyń arqasynda 2022 jyldan bastap 11 mln gektar jaıylymdyq alqap keri qaıtaryldy. Onyń kóp bóligi halyqqa qaıta bólinip berildi», dedi Premer-mınıstr.
Sonymen qatar O.Bektenov elimizdiń mal sharýashylyǵy salasynda aıtarlyqtaı ishki áleýet bar ekenin aıtyp, mal basyn zańsyz áketýge jol bermeý, analyq maldy sýbsıdııalaý men ónim boıynsha ımportqa táýeldilikti azaıtý qajettigin erekshe atap ótti.
Úkimet otyrysynda óńirlik tájirıbeler men memlekettik qoldaýdyń nátıjeliligine de basa nazar aýdaryldy. «Qazaq sut» respýblıkalyq sút jáne IQM-niń aralas tuqymdary palatasynyń atqarýshy dırektory Azamat Saǵynbaev elimizde sút salasynda buryn-sońdy bolmaǵan serpilis baıqalyp otyrǵanyn aıtty.
«2023 jyldan bastap elimizde jıyntyq qýaty jylyna 300 myń tonnadan astam sútti quraıtyn 48 jańa sút-taýar fermasy iske qosyldy. Jobalarǵa salynǵan ınvestısııalardyń jalpy kólemi 150 mlrd teńgeden asty. Aldyńǵy jyldarmen salystyrǵanda birneshe ese joǵary kórsetkish. «2020 jylǵa deıin respýblıka boıynsha jylyna orta eseppen osyndaı eki ferma ǵana salynatyn», dedi ol.
A.Saǵynbaev sút salasyndaǵy úzdik tájirıbe retinde Soltústik Qazaqstan oblysynyń úlgisin atady. 2021–2022 jyldary SQO-da 21 kásiporyn iske qosyldy. Sonyń arqasynda óńir 2025 jyly elimizdiń agroqurylymdary arasynda sút óndirý kólemi boıynsha birinshi orynǵa shyqty. Jańa fermalarda jaı sıyrǵa ortasha sút ónimi 8,2 myń lıtr, al sútti tuqymdy sıyrlarda 11 myń lıtrge jetken. Bul – Eýropanyń damyǵan elderimen deńgeıles.
Saladaǵy ózgeris qalaı júzege asady?
Elimizde mal sharýashylyǵy salasy tek óndiristik emes, tehnologııalyq ári etıkalyq transformasııa satysynda tur. Úkimet otyrysynda Sıfrlyq damý, ınnovasııalar jáne aeroǵarysh ónerkásibi mınıstri Jaslan Mádıev animal welfare standarttaryna basa nazar aýdara otyryp, salany sıfrlyq jańǵyrtýdyń keshendi tásilin usyndy.
Janýarlardyń ál-aýqaty – animal welfare – búginde tek gýmanıstik talap qana emes, ekonomıkalyq qajettilikke aınalǵan. EuroTier 2024 derekteri janýarlarǵa qolaıly jaǵdaı jasalǵan fermalarda ólim-jitim deńgeıi tómendep, ónim sapasy men saýym kólemi arta túsetinin kórsetip otyr. Qazir fermerlik sharýashylyqtarda avtomattandyrylǵan jeldetý, edendi jylytý, fondyq mýzyka oınatý, tasymaldaý kezindegi stressti azaıtýǵa arnalǵan júıeler, janýarlardyń tabıǵı minez-qulqyn eskeretin keń jáne qaýipsiz ferma qurylymdary engizilýde. Bul elementter tek jaılylyqty qamtamasyz etip qoımaı, sút pen ettiń sapasyn jaqsartýǵa da sep bolady.
Mınıstr agrarlyq sektordy basqarýdyń tıimdiligin arttyrý maqsatynda mal sharýashylyǵy men veterınarııaǵa qatysty barlyq derekterdi biryńǵaı aqparattyq júıede shoǵyrlandyrýdy usyndy. Bul fermerlik sharýashylyqtardan bastap salalyq vedomstvolarǵa deıin barlyq deńgeıde úzdiksiz esep júrgizýdi, keshendi taldaýdy ári basqarýshylyq sheshimder qabyldaýdy jedeldetýge múmkindik beredi. Sonymen qatar smart-fermalar tujyrymdamasyn keńinen engizý – kún tártibindegi negizgi baǵyttardyń biri. Munda avtomattandyrylǵan saýý, azyqtandyrý, klımatty basqarý, beınebaqylaý jáne janýarlardyń densaýlyǵyn baqylaýǵa arnalǵan sensorlyq júıeler belsendi damytylyp jatyr. Janýarlardan alynatyn barlyq derekter biryńǵaı veterınarlyq júıege túsip, tabynnyń sıfrlyq profılin qalyptastyrady.
Úkimet otyrysynda veterınarııa salasynyń da sıfrlyq serpinine erekshe nazar aýdaryldy. J.Mádıev jahandyq tehnologııalyq trendter aıasynda Qazaqstanda veterınarlyq qyzmetti jańǵyrtýdyń negizgi baǵyttaryn atap ótti. Precedence Research málimetteri boıynsha, álemdik veterınarlyq qyzmetter naryǵynyń kólemi 2024 jyly 131 mlrd dollardy qurasa, 2034 jylǵa qaraı ortasha jyldyq ósim 5,9% bolǵan jaǵdaıda 233 mlrd dollarǵa deıin jetýi múmkin. Bul ósim zoonozdyq aýrýlarmen kúres, antımıkrobtyq turaqtylyq máseleleri jáne eksporttyq baqylaý talaptarynyń kúsheıýimen baılanysty.
Halyqaralyq tájirıbede bul baǵyttaǵy tıimdi sheshimderdiń biri – Eýropalyq Odaqtaǵy TRACES júıesi. Ol janýarlar aýrýlaryn, vaksınasııany jáne eksportqa shyǵarylatyn ónimderdi tirkeý men baqylaý mindetterin atqarady. Qazaqstan da osyǵan uqsas, biraq eldiń agroónerkásiptik kesheniniń erekshelikterine beıimdelgen óz sıfrlyq quraldaryn ázirleýge kiristi. Mınıstrdiń aıtýynsha, bul júıeler saladaǵy ashyqtyq pen baqylaýdy kúsheıtip qana qoımaı, fermerlerdiń ýaqyty men resýrsyn únemdeýge, veterınarııany tıimdi ári qoljetimdi etýge múmkindik beredi.
