Kollajdy jasaǵan – Qonysbaı ShEJIMBAI, «EQ»
«Mahańdar joq, Mahańdardyń sarqyty –
Muqaǵalı Maqataev bar munda», degen aqynnyń sózi de osy jerden qylań urady. Az ǵana sarqytynyń ózinen bara-bara alapat daýyl týady. Eger erkin tynystap, uzyn arqan, keń tusaýsyz teńelip kete alsa. О́zine deıingiler men óz zamanynyń qaıǵy-qasiretin júktegen bar aýyrtpalyǵyn arqalap, ózinen keıin týar ýaqyttyń shetki kúıigin sezinip ketken júrektiń sher-shemeni men zaryn uǵynyp týǵan urpaq ta ishindegi qaıǵy-qasiretin aqtaryp tastap, arylyp almaı, baýyryn jazyp báıgeden ozyp, aldaǵy kúnnen úlesin ala almasy anyq shyǵar. Tulparlar ótken topyraqtyń týmysy sondyǵynan sherli, sondyǵynan sezimtal. Kókiregimen tolǵanyp, júreginen aqtaryp jyr jazbaı tura almaıdy.
«Naızasy jalaýlaǵan batyr edi,
Lebizi alaýlaǵan aqyn edi.
Ol jerdiń eki aıaqty pendesinen
Aspannyń suńqaryna jaqyn edi.
Adamnyń adamynyń adamy edi,
Bir ózi – bir halyqtyń zamany edi.
Dúnıe-aı, kezeńi bir kim qyldy ony?
Tútegen kókiregin muń qyldy onyń.
Shóp túgil han jabyspas shalǵaıynan
Qalady tartyp-tartyp jyńǵyl da onyń», degen Mahambet týraly keń kólemdi tolǵaýyn Ábish Kekilbaıuly ýnıversıtette ekinshi kýrs oqyp júrgende-aq jazypty. Jazýshynyń jıyrma-aq jasynda hatqa túsirgen osynaý tolǵaýly dúnıesi haqynda «Ábish ekeýmiz» esteliginde Muhtar Maǵaýın keńirek toqtalyp, eleýli oryn bóledi. Kezinde estelikti oqyǵanda nazarymyz túsken sol dúnıeni keıinirekte taýyp alyp oqyǵanda, jazýshynyń aqyndyq alymy men keń órisiniń shalǵaıyna jete almaı kóz taldyrǵanbyz. Ýnıversıtette oqyp júrgeninde jyr jazyp qana qoımaı, óleń tilimen osyndaı soqtaly týyndynyń jelkenin kótergen sýretkerdiń osy bir «Mahambet. Qyzǵyshtyń áni» shyǵarmasy – jeke toqtalýdy qajet etetin dúnıe. Bul týraly ǵulama Maǵaýın: «1959 jyldyń aqyry, qysqa qaraı shaǵyn kólemdi, túr-tulǵasy ózgeshe, kórkemdigi kelisti «Mahambet» atty poema jazyp shyqqan. Sol kezdegi uǵym ǵana emes, qazirgi senimim boıynsha da, bul – qazaq ádebıetindegi ózgeshe qubylys edi. Sultanmahmut pen Maǵjannan – 1991 jylǵy jeltoqsan, táýelsizdik kúnine deıingi kezeńde ulttyq sanany áıgilegen, ult azattyǵy ıdeıasyn kótergen jalǵyz jyr (Májıt bektiń alys shetelde qalyptanǵan shyǵarmalary bizge keıinirek jetti.) Aınalasy bir aptada támam qylyp edi. Men úshin úlken qýanysh boldy. Qashanda eń jaqyn, syrlas dosymnyń bar tabysyna ózimnen ármen mereılener edim. «Mynaý – kemel shyǵarma, klassıka», dedim. Qazaqtyń ór rýhy kórinis tapqan, qarýly zorlyq pen rýhanı qysas – «patshanyń jıren qoly» janyshtaǵan otarlyq jaǵdaı áıgilengen, tragedııalyq emes, qaharmandyq áýezdegi ózgeshe serpin. Shaǵyn kólemdi, biraq aıryqsha salmaqty, kemel týyndy», deıdi.
Jazýshy munda shyǵarmadaǵy «patshanyń jıren qoly» degen avtordyń sózin tyrnaqshaǵa alyp kórsetedi. Bul qyrdyń qoıyn-qonyshyn tintip júrgen orystyń ýnterine qarata kekesinmen aıtylǵan shýmaqtar. «Sharshamaı qula qyrdy sharlap shyqqan, Patshanyń jıren qoly jasasyn da!» degende, shynynda da jekelegen ofıserdiń beınesimen qatar, qarýly otrıadtar elesteıdi. Jáne «tragedııalyq emes, qaharmandyq áýezdegi ózgeshe serpin» dep shyǵarmanyń ishki qýaty men kóńil kúıin qalaı dóp basady.
Muhańnyń aıtýynsha, klassıkalyq shaǵyn poema baspada uzaq jyl jatqanda senzýradan ótip, jyrymdalǵan. Tolyq nusqasy ýnıversıtette júrgende, qabyrǵa gazetine shyǵyp, ultshyl shyǵarma retinde syn aıtylyp, biraz daýǵa qalǵan. Á.Kekilbaıuly 60-qa tolǵanda shyǵarǵan 12 tomdyǵyna bastapqy nusqa basyldy ma, joq alǵashqy jınaqtaǵy qysqartylǵan qalpy ketti me, belgisiz. «Ábishtiń jınaǵy arada úsh jyl ótkende, ýnıversıtetten keıin ǵana jaryqqa jetti. Ilkide, «Mahambet» qalaı boldy dep suraǵanymda, Ábish meılinshe kúıinip sóılegen. «Búldirdi, kóleńkesi ǵana qaldy, – dep edi. – Eń aqyryna «Shashaǵyn qyzyl týdyń jelbiretti» degen shýmaq qostyrdy». «Nege kelistiń?» dep edim ańtarylyp. «Onda múlde basylmaı qalatyn boldy», dedi kúızelip. Baryn joqqa shyǵarǵansha baspaı-aq qoısa qaıter edi dep aıta almadym. Sóz – tutas jınaq emes, ataýly poema týrasynda ǵana bolatyn. Qanshama zamannan soń, alpysqa tolǵan shaǵynda Ábish bizdiń qatarymyzda alǵashqy bolyp burynǵy-sońǵy shyǵarmalarynyń on eki kitaptyq jınaǵyn bastyrdy. «Mahambet» poemasy birinshi tomǵa ense kerek. Áýelgi qalpynda keltirdi me, jańadan ústeme, aıyrymy bar ma, bilmeımin», deıdi. Bul, árıne, endigi ádebıettanýshylar toqtalýǵa turarlyq taqyryp dep bilemiz. О́ıtkeni eki sýretkerdiń tanym kókjıegi, taqyryp aýqymy keıingi urpaq kózqarasy úshin asa mańyzdy. Demek bolashaq ábishtanýshylar aldymyzǵa tartsa, oqyrman úshin orasan olja.
