Bóten betti ıemdengen «jańa beıne»

Japon jazýshysy Kobo Abeniń «Bóten bet» romanyn oqyp otyrǵanda meni osy tekti su­raq­tar mazalady. Nege ekenin qaı­dam, jas qalamger Esbol Nurahmettiń «Tabaq bet, tańqy tanaý» atty áńgimesi de sanamnan sańylaý taýyp, qıyspas jerden qıysa ketkeni. Álem klassık dep tanyǵan keń qulashty Kobo men ózimizdiń shynashaqtaı Esboldyń oılarynyń arasynda kóp seze qoımaǵan úndestik bar sekildi. Ol úndestik týyndy taqyrybyndaǵy «bet» degen ortaq sózge baılanyp tur dep qatelesýge de bolmaıdy.

Kobo Abeniń «Bóten bet» romanynyń búkil mazmunyn birer sózben aıtyp taýysý áste múm­kin emes. Qysqasha aıtsaq, ǵalym keıipkerdiń beti kúıip, el aldyna shyǵa almaı qalady. Qor­shaǵan orta teris aınalǵan. Ta­nys­tyń bári – alys. О́zine málim baıaǵy keńistik – jat... Osy bir ty­ǵy­ryqtan shyǵý úshin keıip­ker teńdesi joq betperde jasap shy­ǵady.

Qasirettisi sol, ol maska kúı­gen betti qalpyna keltirýge emes, bóten bireýge aınalýǵa degen talpynystan týady. Bul talpynys ishki moraldyq qun­dy­lyqtardan attap ótip, óz áıelin basqa pende bolyp arbaý­ǵa ula­sady. Shıelenisti shyǵar­ma osylaı shıyrshyq atyp, aqy­ryn­da keıipkerdiń psıho­lo­gııa­lyq egoızmi bárin jeńedi. Bet bol­maǵan soń, tul­ǵa­lyq bolmys ta joq ekenin, bul aına­la­syn­daǵylardyń bárin qur­­ban­dyq­qa shalýǵa beıim pen­de­lerdi týǵy­za­tynyn keıipkerdiń ishki arpalysy arqyly jazbaı tanısyz.

Kobo Abeniń osy romanyn oqyǵannan keıin aınaǵa qaradym. Odan ózimdi emes, bóten beıne, bógde bolmys kórgendeı boldym. О́z keskin-kelbetimiz ben bolmys-bitimimizden jerip, zamanǵa beıim jańa adamǵa aınalyppyz. Aınanyń arǵy jaǵynda turǵan adam ýaqyttyń jalyna jarmasam dep ózgergen. Ol burynǵy «menge» múldem uqsamaıdy. Tóbeden tópelegen aqparattar, jan-jaqtan keýlegen qoǵamdyq oı, zamana sińirgen túsinik, kóptiń yrqyna kúılegen kózqaras meni, osy joldardy oqyp otyrǵan sizdi de basqa adam etken. Ras, kóne súrleýmen kibirtiktegennen góri jańa adam bolǵan jaqsy da shyǵar! Biraq sol jańa adamdardyń bári taýyqtyń jumyrtqasyndaı uqsas, ıa «betteri tabaqtaı, tanaýlary tańqy» birdeı bolyp ketse she? Iаkı óz shynaıy júzimizden birjola aıyrylyp, árqaısysymyz bir-bir betperdeni betimizge japsyryp ómir súrip júrgen joqpyz ba?

Shyǵarmanyń mátin astyn­daǵy astarly oıyn qalaı tápsirleıin deseń de, ıi soǵan kóne ketedi. Máselen, qazirgi qazaq qoǵamy da tulǵalyq daǵ­darysty basynan keship jatyr. Qaıda barsańyz da, ártúrli álem-jálem betperdeni kıgen, ózindik keskin-kelbetin meılinshe jasyrǵan jumyr basty pendelerdi kóremiz. Biri – áleýmettik jelidegi attanshyl belsendi, ekinshisi – kúnniń kózi qaıdan shyqsa, kózin sonda satqan kúnbaǵys, úshinshisi – onlaın álemniń qaıtpas qaharmany, tórtinshisi kóptiń kóńilinde ǵana meıirimdi áıel obrazyn somdap júr... Olardyń sıpatyn besinshisi, altynshysy dep jalǵaı berýge de bolady. Biraq maǵan bizdiń keıingi on jyldyqta paıda bolǵan «bóten better» Kobo Abeniń keıipkerinen góri qaýiptirek kórinedi... Qolynda bıligi barǵa bir beti jylmyńdap, ekinshisi halyqshyl bola qoıýǵa sheber bizdiń «jańa adamdardyń» júzi shynynda kúrdeli ári qaýipti emes pe?

Japon jazýshysynyń keıipkeri maska kıgende basqa adamǵa aınalyp, ózgeshe erkin­dikti sezdi. Burynǵydan batyl, sheshim qabyldaýǵa beıim tulǵaǵa aınalǵandaı kórindi. Osy jasandy erkindikten mán izdep, «jańa bolmys» tappaq boldy. Biraq maska shynaıy bolmystan alys­tap, ártisteı ról somdaýǵa ǵana qabiletti bolyp qaldy.

Al bizde she? Bul suraqqa Esbol Nurahmettiń «Tabaq bet, tańqy tanaý» áńgimesindegi «ezýinde bolmashy qan daǵy bar» birdeı adamdar jaýap bere­tindeı. Shyǵarmadaǵy bala da, shaǵa da, jasy men kárisi de tabaq bet, tańqy tanaý – sary shal. Qoǵamdaǵy tulǵalyq sıpat joǵalyp, adamdardyń bári birdeı bolyp ketken.

Memlekettik hám ulttyq deń­geıdegi uranshyl oıdy bylaı qoıyp, kúıbeń tirshilik­tegi jigitterdiń qyzdarǵa degen qarym-qatynasynyń birdeı­ligi, áıelderdiń erlerge degen kóz­qarasynda aıyrma joqtyǵy, tipti sulýlyqqa da ózgelerdiń dúrbisimen qarap sezinetinimiz, tipti bir-birimizben pikir talasa qalsaq ta, ózimizdiń emes, ózgeniń sózin aıtatynymyz, sóıte tura osy bir sanadaǵy buǵaýdy buzýǵa erik-jigerimizdiń jetpeıtini shynynda úreıli emes pe? Buzǵannyń ózinde arǵy jaǵynan taǵy da «tabaq bet, tańqy tanaýyndaǵy» ájim bet sary shaldyń shyǵa keletini anyq emes pe?

Kobo Abeniń keıipkeri ǵaıyp­tan beti kúıip, lajsyzdan ózine-ózi maska jasady. Al bizdiń «ta­baq bet, tańqy tanaýymyz» ult­tyń yrqynan tys júzimizge japsyrylyp qalǵan joq pa, osy?