Kollajdy jasaǵan – Qonysbaı ShEJIMBAI, «EQ»
Aýdandyq máslıhattyń depýtaty Mansýr Qýanshalıevtiń pikirinshe, atalǵan polıgon Azǵyr aýylynyń mańynda ornalasqan. Keńes odaǵy kezinde polıgon úshin 300 gektar jer telimi berilgen. Sebep – jer astyndaǵy tuz qabatynda ıadrolyq synaq júrgizý. Polıgon aýmaǵynda ıadrolyq synaq júrgizý úshin 10 tehnologııalyq alań daıyndalǵan.
«Jarylystyń eń taıyzy 161 metr, al tereńi 1 491 metrde jasalǵan. Jaqynda oblystyq tabıǵı resýrstar jáne tabıǵat paıdalanýdy retteý basqarmasynyń basshysy 1966–1979 jyldar aralyǵynda alańdarda 1491–1613 metr tereńdikte qýaty 10 kılotonnadan 100 kılotonnaǵa deıin 17 jerasty ıadrolyq jarylys jasalǵany týraly aqparatty usyndy. Al saldary týraly aıtsaq, 1966 jyly A1 tehnologııalyq alańyndaǵy alǵashqy jarylystan soń radıonýklıtter jer betine shyǵyp ketken. Budan soń 1978 jyly A9 tehnologııalyq alańynda jarylystyń saldarynan dıametri 600 metr jer bederi 35 metr tereńdikke deıin tómen túsken», deıdi M.Qýanshalıev.
Onyń deregine súıensek, Azǵyr polıgony aýmaǵyndaǵy radıasııalyq jaǵdaıdy anyqtaý birneshe ǵylymı mekemege júktelipti. Máselen, 1991 jylǵa deıin Sankt-Peterbýrg qalasynda ornalasqan Hlopın atyndaǵy Radıı ınstıtýty, 1995 jylǵa deıin Arzamas qalasyndaǵy Búkilreseılik eksperımenttik fızıka ǵylymı-zertteý ınstıtýty, 1996 jylǵa deıin Qazaqstan Ulttyq ıadrolyq ortalyǵynyń Radıasııalyq qaýipsizdik jáne ekologııa ınstıtýty, 1996 jyldan beri Iаdrolyq fızıka ınstıtýty júrgizgen.
«Polıgondaǵy jarylys alańdarynda paıda bolǵan tuz qabattarynyń qýysynda 77-den 1 500 kıýrıge deıin alfa-aktıvti nýklıd, 450-den 50 000 kıýrıge deıin beta-aktıvti nýklıd saqtalyp, radıoaktıvti zattar ydyraý úderisi bar. Tuz qabattaryndaǵy qýystar túgelge jýyq jerasty sýyna tolǵan. Demek polıgonda radıoaktıvtik tuzdyqtar jerasty sýynyń aǵynymen jan-jaqqa tarap, ózen-kóldermen jalǵasyp jatý qaýpi bar. Máselen, 2006–2007 jyldary jarylys alańdarynda ósimdikter men topyraqtaǵy radıı men sezıı kólemi 6 500 bekkerel/kg deıin kórsetti. Jerasty sýy aǵynymen radıoaktıvti tuzdyqtardyń taralýy, radıoaktıvti topyraqtyń jelmen shań-tozań túrinde aýaǵa ushýy, radıoaktıvti gazdyń atmosferaǵa jaıylýynyń zardaby orasan zor bolýy múmkin. Radıı-sezııdiń jáne radıı-stronsııdiń jartylaı ydyraý merzimi 27–30 jylǵa, plýtonııdiń 238, ızotoptyń 90 jylǵa, plýtonıı 240-tiń 6 600 jylǵa, al plýtonıı-239 ydyraýy 24 myń jylǵa sozylatynyn eskersek, onda Azǵyr mańynyń adam densaýlyǵyna asa qaýipti áseri uzaq merzimge jalǵasatynyn, tipti máńgilik bolýy múmkindigin joqqa shyǵara almaımyz», deıdi aýdandyq máslıhat depýtaty.
Jergilikti depýtat M.Qýanshalıev Qurmanǵazy aýdanyndaǵy Balqudyq aýylynda turady. Bul aýyl – atalǵan polıgonǵa jaqyn ornalasqan Azǵyr aýyldyq okrýginiń ortalyǵy. Polıgon mańyndaǵy aýyldardyń turǵyndary úshin shyryldap júrgen depýtattyń usynǵan málimetine súıensek, budan birneshe jyl buryn Azǵyr aýylynan 1 shaqyrym qashyqtaǵy №1081 burǵysynda stronsıı 25 600 mkg/l bolǵan. Alaıda normaǵa sáıkes stronsıı 100 mkg/l bolýy kerek. Degenmen sý quramyndaǵy stronsııdiń tabıǵı, álde ızotopty túri ekeni belgisiz.
«Al barıı mólsheri – Azǵyrdyń №1 qudyǵynda 271 mkg, al №4 qudyqta 240 mkg/l. Bul element te normadaǵydan 100 mkg/lıtrden asyp tur. Marganes №2002 gıdrogeologııalyq burǵysynda 1 160 mkg/l, №2004-te 350 mkg/l, №2005-te 277 mkg/l, №1081-de 807 mkg/l. Aýyl turǵyndary sýyn ishetin №2 qudyqta 2230 mkg/l, «Bulaq» qudyǵynda 442 mkg/l. Bul da normadaǵy shekten asyp ketkeni anyqtaldy. Temirdiń úlesi norma boıynsha – 300 mkg/l. Alaıda №2002 gıdrogeologııa burǵysynda 7070 mkg/l kórsetti. Mine, osyndaı derekten aýyzsý quramynyń sanıtarlyq talapqa saı emesin baıqaımyz. Demek jerasty sýy taza bolmaýy múmkin», dep qynjylady ol.
Iаdrolyq polıgondaǵy jerasty jarylysynyń turǵyndar densaýlyǵyna áseri joq deýge bolmaıdy. M.Qýanshalıev osyǵan baılanysty mynadaı derekti usyndy.
«Meniń qolymda Azǵyr aýyl okrýgindegi ýchaskelik aýrýhana dárigeriniń málimeti bar. Onda 1990–2004 jyldary Azǵyr jáne Balqudyq aýyldarynan 416 adamnyń (214 er, 202 áıel) qaıtys bolǵany jazylǵan. Onyń ishinde 14 jasqa deıingi 53 jasóspirim, 29 jasqa deıingi 17 eresek bar. Osy jyldary 39 jasqa deıingi 27, 50 jasqa tolmaǵan 28, al 59 jasqa deıingi 33 adam baqılyq bolǵan. Turǵyndardyń kóz jumýyna birneshe aýrý sebep bolǵan. Máselen, qaterli isik aýrýynan qaıtys bolǵandar jyl saıyn tirkeledi. 1990–2004 jyldary dál osy aýrýdyń saldarynan 69, qan aınalymy júıesindegi syrqattan 85, tynys alý jolyndaǵy keselden 52 adam baqılyq bolǵan. Al 12 adam as qorytý júıesi buzylǵandyqtan qaıtys bolǵany tirkelip otyr. Sýısıdten 14 adam o dúnıege attandy», deıdi qoǵam belsendisi.
Azǵyr polıgonynyń zardabynan leıkemııa aýrýyna ushyraǵandar da bar. Qoǵam belsendisiniń deregine júginsek, Azǵyr aýylynan 10 jasar oqýshy, bir turǵynnyń sábıi (ishten týabitken), mal dárigeri men Balqudyq orta mektebiniń muǵalimi leıkemııadan mezgilsiz ómirden ozypty.
Osyndaı sebepterdi alǵa tartqan Mansýr Qýanshalıevtiń aıtýynsha, Azǵyr polıgonyna qatysty keıbir másele áli kúnge sheshimin tappaı keledi. Ásirese polıgonnyń irgesindegi Azǵyr aýylyna qatysty ómirlik mańyzy bar ári kókeıkesti usynystaryn aıtqanyna birneshe jyldyń júzi aýǵan. Onyń usynystary áli de mańyzyn joıǵan joq.
«Birinshiden, ıadrolyq synaq jasalǵan alańnyń bári áli de qaýipti bolýy múmkin. Sol sebepten ár alańnyń aınalasyna radıoaktıvti topyraqtyń jelmen kóterilip ushýyn tejeıtin tal-terek egý arqyly kógaldandyrý qajet. Ekinshiden, jarylys alańdary tóńireginiń gıdrogeologııalyq kartasyn jasaqtaý kerek. Bul jerasty sýy aǵynynyń baǵytyn anyqtaýǵa, aldyn alý sharalaryn júrgizýge yqpal eter edi. Úshinshiden, oblystyq, respýblıkalyq, deńgeıde Azǵyr ıadrolyq synaq alańdaryna jaqyn ornalasqan eldi mekenderdi ekologııalyq saýyqtyrý, al turǵyndaryn áleýmettik qorǵaý baǵytynda arnaıy baǵdarlama qabyldaý kerek. Mundaı baǵdarlamanyń shekaraǵa jaqyn ornalasqan eldi mekenderden turǵyndardyń kóshý qarqynyn toqtatýǵa septigi tıedi. О́ıtkeni shekara mańyndaǵy aýyldarǵa turǵyndardy túpkilikti turaqtandyrý – asa mańyzdy strategııalyq geosaıasat. Tórtinshiden, shekaraǵa, Azǵyr polıgonyna jaqyn ornalasqan aýyldarǵa qatynaıtyn joldy asfalttaý máselesi túpkilikti sheshilýge tıis. Bul – turǵyndar úshin ómirlik mańyzy zor másele. Besinshiden, Azǵyr polıgonyna jaqyn ornalasqan aýyldardaǵy turǵyndardyń densaýlyǵyn tekserýge mán berilgeni jón. Osy maqsatta Qurmanǵazy aýdanynyń ortalyǵy Qurmanǵazy aýylynan saýyqtyrý, ne ońaltý ortalyǵyn ashý qajet. Altynshydan, Azǵyr polıgonynyń zardabyn tolyq zertteýge basa nazar aýdarý kerek. Muny aýdandyq máslıhattyń depýtaty retinde birneshe ret kóterip júrmin. Qazir bul máselege nazar aýdarmasaq, keıin kesh bolatyny anyq», deıdi M.Qýanshalıev.
Atyraý oblysy
