Tabıǵatqa taǵylyq toqtamaı tur

Jol kartasynyń oryndalýy syn kótermeıdi

Atyraý oblystyq ekologııa depar­tamentiniń basshysy Asqar Júsipovtiń aıtýynsha, ónerkásip oryndarynda ozyq úlgili tehnologııalar engizilip jatyr. Basty maqsat – atmosferalyq aýaǵa, sý resýrstaryna, qatty turmystyq qal­dyqtardy basqarý arqyly qorshaǵan ortaǵa tastalatyn zııan­dy zattardy azaıtý.

«Ekologııa jáne tabıǵı resýrs­tar mınıstrligi men oblys ákimdigi 2022-2025 jyldarǵa arnalǵan Jol kartasyn qabyldaǵan. Jol kartasynda óńirdiń negizgi eko­logııalyq problemalyq máseleleri zer­delenip, birinshi kezekte sheshýin qajet ete­tin jaıttar aıqyndalǵan. Oblystyń eko­logııalyq problemalaryn keshendi sheshý jónindegi Jol kartasy 7 bólimnen, 45 tar­maqtan turady. Osy kezge deıin 45 is-sha­ranyń 9-y tolyq kólemde oryndaldy. 7 is-shara oryndalý satysynda tur. Oryn­dalmaǵan 23 is-shara, oryndaý merzimi aıaq­talmaǵan 6 is-shara bar», dedi A.Júsipov.

Máselen, atmosferany lastaý­shy zat­tar emıssııasyn qysqartýǵa baı­lanys­ty 7, kógaldandyrýǵa qatysty 3, qaldyqtardy bas­qarý salasynda 2 is-shara oryn­dalmaǵan. Budan bólek, sý resýrs­taryn retteý bóliminde 6, avto­kólik shyǵaryndylaryn azaıtý jónindegi 1, jer resýrstaryn qorǵaý tapsyrmasyna baılanysty 3 is-shara áli oryndalmaı otyr.

«Oryndalý merzimi byltyr ótip ketse de áli tolyq sheshimin tappaǵan birneshe is-shara bar. Birinshisi – Atyraý qalasynyń oń jaq bóliginde káriz-tazartý qondyrǵylaryn qalpyna keltirý. Bul jumysqa oblystyq qurylys basqarmasy jaýapty bolǵan. Ekinshiden, Atyraý munaı óńdeý zaýyty «Týhlaıa balka» býlaný alańyn qalpyna keltirýdi aıaqtaýdy tolyq oryndamady. Úshinshiden, «Kvadrat» býlaný alańy da áli qalpyna keltirilmedi. Onyń oryndalýyna Atyraý qalalyq ákimdigi men «Pavlodar ózen porty» AQ jaýapty bolatyn. Tórtinshiden, Atyraý qalasyndaǵy barlyq kárizdik sorǵy stansalaryn qalpyna keltirý aıaqtalmaı tur. Bul is-sharanyń jaýapty oryndaý­shylary – oblystyq energetıka jáne turǵyn úı-kommýnaldyq sharýashylyq basqarmasy, Atyraý qalasynyń ákimdigi, «Atyraý oblysy Sý Arnasy» KMK. Besinshiden, qala ákimdigi qoldanystaǵy qatty turmystyq qaldyqtar polıgonyn qal­pyna keltirýdi tolyq oryndaǵan joq. Al­tynshydan, Mahambet, Jylyoı, Qurman­ǵazy aýdanynyń ákimdikteri «Sat Trans Service», «Sta Profit Company», «Kól­jan Oıl», «Nort Kaspıan Oıl Develo­pment» kompanııalarynyń munaı ónim­derimen lastanǵan jerlerdi tazartý jónindegi jumystaryn uıymdastyrýdy tolyq oryndamady», deıdi A.Júsipov.

Búginde Jol kartasynyń jańa jobasyn jasaý júrgizilip jatyr. Buǵan birneshe jaıt sebep bolǵan. Atap aıtsaq, Sý resýrstary komıteti Sý resýrstary jáne ırrıgasııa mınıstrligine, Balyq sha­rýashylyǵy komıteti Aýyl sha­rýashylyǵy mınıstrligine, Geologııa komıteti О́ner­kásip jáne qurylys mınıstrligine beril­gen. Jol kartasyndaǵy keıbir is-sha­ralar ózekti bolmaı qalǵan. Bıyl Jol kar­tasynyń merzimi aıaqtalatyny eskerilgen.

«Oblystyń ekologııalyq máselelerin sheshý maqsatynda Atyraý oblystyq más­lı­haty «Atyraý oblysy boıynsha 2025–2027 jyldarǵa arnalǵan qorshaǵan ortany qorǵaý jónindegi is-sharalar josparyn» bekitti. Is-shara josparyna «Atyraý oblysynyń qorshaǵan orta jaǵdaıyn jáne turǵyndarynyń densaýlyǵyn keshendi baǵalaý, ekologııalyq jaǵdaıdy baǵalaý belgisi sheńberinde zertteýler júrgizý, halyq densaýlyǵyna antropogendik fak­torlardyń áse­rin baǵalaý» is-sharalary en­gizildi», deıdi departament basshysy.

Qorshaǵan ortany qandaı kompanııalar búldiredi?

Departament basshysynyń málimetin­she, birinshi sanattaǵy 83 kompanııa bar. Onyń 50%-y munaı-gaz óndirý sektorynda jumys isteıdi. Munaı óńdeý, gaz-hımııa sektoryndaǵy kompanııalardyń úlesi – 5%. Kompanııalardyń 15%-y polıgondar men qaldyqtardy óńdeý, zalalsyzdandyrý salasynda tirkelgen. 21%-y óndiristiń basqa sektorlaryna tıesili. Ekinshi sanattaǵy 30 kásiporynnyń 64 nysany tirkeýge alynǵan. Úshinshi sanatta 113 nysan bar. Oǵan 64 kompanııa ıelik etedi.

«Byltyr lastaýshy shyǵaryn­dylardyń naqty kólemi 117,8 myń tonnany qurady. Bul – 2021 jylǵydan 37,7 myń tonnaǵa (24%) az. Aýa basseınin lastaıtyn shy­ǵaryndylardyń negizgi úlesin birinshi sanat­taǵy iri kompanııalar (90%) qurap otyr. Máselen, «Teńizshevroıl» JShS-niń úlesi – 142,957 myń tonna. «Nort Kaspıan Opereıtıng Kompanı N.V.» kompanııasynda 61,506 myń, «Atyraý jylý elektr ortalyǵy» AQ-da 11,480 myń, «Atyraý MО́Z» JShS-de 11,480 myń tonna boldy», dedi A.Júsipov.

Jergilikti ekologter 5 aıda sharýashy­lyq júrgizýshi sýbek­tilerge 16 baqylaý, jospardan tys 10, zańda kózdelgen talap­tarǵa sáıkestigine 1 tekserý júr­gizdi. Tek­serýler nátıjesinde ekologııalyq zańna­many buzýdyń 38 faktisi anyqtaldy. Qor­shaǵan ortany qorǵaý zańdylyǵyn buz­ǵandarǵa 8 nusqama berilip, 916 858 myń teńgege 86 ákimshilik aıyppuly salyndy. Sot sheshi­mimen sharýashylyq qyz­metti toqtata turý týraly 2 talap-aryz qanaǵattandyryldy.

Departament basshysy jurt­shylyq arasynda rezonas týdyrǵan birneshe derekti alǵa tartty. Bir qyzyǵy, qorshaǵan ortanyń tazalyǵyna nuqsan keltirgender – munaı-gaz ónerkásibiniń kompanııalary.

Aıtalyq, Qyzylqoǵa aýda­nyndaǵy Taısoıǵan ken ornynda burǵylaý shlamy tasymaldaý kezinde topyraqqa tógil­gen. Sonyń saldarynan jer búlindi. Osy derekke qatysty jospardan tys tek­serý júrgizilip, tapsyrys berýshi «Embi­mu­naıgaz» AQ-na 393 200 teńge kóleminde aıyppul salyndy. Merdiger «Munaı Servıs LTD» JShS-ne salynǵan aıyppul kólemi – 3 932 myń teńge. Sondaı-aq sýbmerdigerlik qyzmetti atqarǵan «Eko-Tehnıks» JShS-ne de 589 800 teńge aıyppul salynǵan.

Ekinshi derek te «Embimunaıgaz» AQ-nyń qyzmetimen baılanys­ty. Kompa­nııanyń «Jyly­oımunaıgaz» basqar­ma­syna tıe­sili «Batys Prorva» ken or­nyndaǵy №437 uńǵymada gaz atqylady. Uńǵyma Jylyoı aýda­nynda ornalasqan. Jospardan tys tekserý kezinde munda tıisti óndiristik ekologııalyq baqylaý júrgizilmegeni anyqtaldy. Sol sebepti, Ákimshilik quqyq buzýshylyq týraly kodekstiń 328, 325-baptaryna sáıkes ákimshilik is qozǵalyp, qaralyp jatyr. Ázirge jerdi búldirý deregine qatysty qys­qartylǵan túrde 1 966 myń teńge kóle­minde ákimshilik aıyppul óndirildi.

«Karabatan Utility Solutions» JShS men merdigeri «IDOS Services» jeke kásipkerligine vakýým avtokólikterimen belgisiz suıyqtyqty arnaıy belgilenbegen oryndarǵa tógý, jerdi búldirý deregi jóninde jospardan tys tekserý júrgizildi. Nátıjesinde, «Karabatan Utility Solutions» JShS-ne 1 081 300 teńge kóleminde ákim­shilik aıyppul salyndy. Sonymen qosa jerdi búldirý deregine qatysty Qyl­mystyq kodekste kózdelgen prosessýaldy sheshim qabyldaý úshin tıisti qujattar polısııa organyna joldanypty.

«ANACO» JShS tarapynan lastaý­shy shyǵaryndylardy ekologııalyq ruq­sat­syz shyǵarý deregi anyqtalyp otyr. Soǵan baılanysty kompanııaǵa 897 024 322 teń­geniń aıyppuly salynǵan edi. Kompanııa bul sheshimmen kelispeı, sot ınstansııalary­na shaǵym túsirdi. Alaıda sottardyń qaýly­larymen aıyppul somasy ózgergen joq.

«Qojan» AQ-nyń «Morskoe» ken or­nyndaǵy №56 uńǵymasynda ekologııalyq zańnamalar saqtal­maı, apattyq jaǵdaı týyn­dady. Buǵan da jospardan tys tekseris júrgizý jóninde she­shim qabyldandy. Nege ekeni belgisiz, «Qojan» AQ apatty tıisti organdarǵa ýaqytynda ha­barlamaǵan. Osyǵan baılanys­ty kompanııadan 393 200 teńge aıyppul óndirildi. Sondaı-aq apattyq shyǵaryndylardy ruqsatsyz shyǵarýǵa qatysty qosymsha 979 778 teńge aıyppul salynǵan.

Kúkirtten de qaýip mol

Kaspıı teńiziniń otandyq sektoryn­daǵy «Qashaǵan» ken ornynan óndirilgen munaı «Bolashaq» qondyrǵysynda gaz ben kúkirtten tazartylady. Qondyrǵy aýma­ǵyn­da kúkirt taý sekildi jınaý­ly tur. «Bo­lashaq» munaı-gaz daıyn­daý qondyr­ǵysy Maqat aýdany aýmaǵyn­da ornalasqan. Qarabatan eldi mekeni tusyndaǵy qon­dyrǵy men Atyraý qalasy­nyń aralyǵy – shamamen 35 shaqyrym. Bıyl mamyr aıyn­da áleýmettik jeli men telearnalarda «Bolashaq» qondyrǵysynyń aýma­ǵynda kúkirttiń jınaýly turǵany jó­ninde derek tarady. Máseleniń mán-jaıyn bilmek nıet­pen oblystyq ekologııa depar­tamentiniń baspasóz qyzmetine habar­lasqan edik.

«Ekologııalyq ınspeksııa 2022 jyly «North Caspian Operating Company N.V.» (NCOC) kompanııasynyń jerústi keshenin tekserý nátıjeleri boıynsha birneshe buzýshylyqty anyqtady. Birinshiden, ruqsat etilgen 730 tonna kúkirttiń ornyna 1,7 mln tonna kúkirt ornalastyrylǵan. Ekinshiden, qorshaǵan ortany qorǵaý sharalary oryndalmaǵan. Úshinshiden, ekologııalyq ruq­satsyz sarqyn sýlardy aǵyzǵan. Tórtinshiden, memlekettik ekolo­gııalyq saraptamanyń qory­tyndysynda qamtylǵan talaptar saqtalmaǵan», dep habarlady departa­menttiń baspasóz qyzmeti.

Alaıda NCOC kompanııasy tekserý nátıjelerimen kelispeı, Astana qalalyq sotyna shaǵym túsirgen eken. Sot kompanııanyń talap aryzyn ishinara qanaǵat­tandyryp, uıǵarymdaǵy 10 tar­maqtyń 3-eýin ǵana zańsyz dep tanyǵan.

«Astana qalasynyń ákimshilik ister jónindegi sot alqasy 2024 jylǵy 27 aqpanda ekologııa departamentiniń shaǵymyn tolyǵymen qanaǵattandyrdy. Tabıǵat qorǵaý ınspektorlary uıǵarymynyń barlyq tarmaǵy zańdy dep tanyldy. NCOC atalǵan sot qaýlysyna qatysty kas­sasııalyq shaǵym túsirdi. Qazir bul sha­ǵy­m Joǵarǵy sotta qaralyp jatyr», dep má­limdedi departamenttiń baspasóz qyzmeti.

Atyraý oblysy