Resmı derekke súıensek, elimizde áleýmettik jaǵynan osal sanattaǵy 3,2 mıllıonnan asa azamat turady. Bul qatarǵa zeınetkerler, múmkindigi shekteýli jandar, múgedektigi bar balalardy tárbıelep otyrǵan otbasylar men áleýmettik kómek alýshylar jatady. Olardyń basym bóligi úshin zeınetaqy men járdemaqy – jalǵyz tabys kózi. Biraq bul qarajat búginde nesıe jabýǵa jumsalyp, biraz otandasymyz kúnkóris deńgeıinen tómen jaǵdaıda qalyp otyr.
Másele Májilis minberinde de kóterilgen edi. Depýtat Erlan Stambekov Qarjy naryǵyn retteý agenttigine, Ádilet mınıstrligine jáne Eńbek jáne halyqty áleýmettik qorǵaý mınıstrligine arnaıy saýal joldap, eldegi áleýmettik osal toptardyń, ásirese zeınetkerlerdiń qarjylyq jaǵdaıyn bank sektorynyń paıda kózine aınaldyrýdy toqtatýdy talap etti. Sóz arasynda ol osyndaı jaǵdaıǵa tap bolǵan azamattardyń esimderin de atady.
– Almaty qalasynda týǵanynan II top múgedektigi bar Jantóre Hodjabergenovten sot sheshimimen
15 mln teńge «SeıfLombard» paıdasyna óndirildi. Jeke sot oryndaýshysy onyń múgedektigi boıynsha alatyn zeınetaqysynan 100% mólsherinde ustap otyrǵan. Taǵy bir mysal, Irına Skrıpnıkova esimdi zeınetker alaıaqtardyń qurbany bolyp, 72 jasynda tutynýshylyq nesıe rásimdegen. Nesıe bergen bank Hoým kredıt banki onyń jalǵyz tabys kózi zeınetaqysyn negizge alǵan, – deıdi májilismen.
Ol belgili bir deńgeıde sharalar qabyldanyp jatqanymen, osyndaı áleýmettik osal azamattardyń qaryzǵa belshesinen batyp jatqan jaǵdaılary áli de jıi kezdesetinin aıtty.
– Biz qarjylyq qyzmet tutynýshylarynyń quqyqtaryn qorǵaý úshin birqatar shara qabyldap kelemiz. Alaıda sonyń ózinde qoǵamnyń eń álsiz jáne qorǵalmaǵan azamattarǵa qaryz qaqpandaryn qurý tájirıbesi jalǵasyp otyr. Bir ýaq oı eleginen ótkizip kórseńizder. Qazir nesıeler naqty tólem qabiletinsiz, jeke múlik kepildigimen beriledi, tipti ol jalǵyz páter bolsa da. Zeınetaqy men járdemaqy tabys retinde esepteledi, bul keı jaǵdaılarda KDN (qaryzdy óteý normasy) talaptaryna múlde kirmeıdi. Al sońynda sol áleýmettik tólemderdiń ózinen qaryzdar óndirip alynady, – dedi E.Stambekov.
Bul ýájge Májilis depýtattary Tańsaýle Serikov pen Kenjeǵul Seıtjan da ún qosty. Olar birlese túıtkildiń túıinin tarqatýǵa sep bolar usynystaryn da ázirlegen.
– Áleýmettik osal sanattaǵy azamattar (ÁOSA) úshin bankrottyq rásimin jeńildetý – 12 aı merzimdi kútý talabynsyz, qarapaıym shema arqyly júzege asyrý. Zeınetaqy men járdemaqyny tólem qabiletin esepteý kezinde kiris retinde tanýǵa zańmen tyıym salý. Nesıeler boıynsha bereshekti óteý úshin zeınetaqy men áleýmettik tólemderden qarajat óndirip alýǵa zańmen tikeleı tyıym engizý. Sondaı-aq Qarjy naryǵyn retteý agenttigin, Eńbek jáne halyqty áleýmettik qorǵaý mınıstrligin, Ádilet mınıstrligin mynadaı baǵyttarda tereń taldaý júrgizýge shaqyramyn. Osylaısha, áýeli áleýmettik osal toptardyń borysh júktemesiniń aýqymyn anyqtaý, zeınetaqy men járdemaqyny jalǵyz tabys kózi retinde qorǵaýdyń tıimdi mehanızmderin ázirleý kerek. Biz qoǵamnyń eń álsiz múshelerin kredıtorlardyń paıda kózine aınaldyrý tájirıbesin toqtatýymyz qajet. Bul – moraldyq, quqyqtyq jáne áleýmettik jaýapkershilik máselesi, – dep túıindedi depýtat.
Depýtattyq saýalǵa Eńbek jáne halyqty áleýmettik qorǵaý birinshi vıse-mınıstri Asqarbek Ertaev jaýap qatty. Ol Áleýmettik kodekstiń 117, 174 jáne 203-baptaryna sáıkes zeınetaqylardan, múgedektigi boıynsha memlekettik áleýmettik járdemaqylardan, eńbekke qabilettiliginen aıyrylý jaǵdaıyna baılanysty taǵaıyndalatyn áleýmettik tólemderden ustap qalýǵa tek atqarýshylyq is júrgizý negizinde jol beriletinin alǵa tartty.
«Atqarýshylyq is júrgizý jáne sot oryndaýshylarynyń mártebesi týraly» zańyna sáıkes áleýmettik tólemderden ustap qalý belgilengen somanyń 25%-ynan aspaıtyn mólsherde júrgiziledi, al zeınetaqylarynan ustap qalý belgilengen somanyń 50%-ynan aspaýǵa tıis. Sonymen qatar asyraýshysynan aıyrylý jaǵdaıy boıynsha memlekettik áleýmettik járdemaqy men áleýmettik tólemnen jáne áleýmettik tólemder men balaly otbasylarǵa beriletin járdemaqylardan ustap qalý júrgizilmeıdi. Járdemaqylardy tóleý olardy zeınetaqy men járdemaqy berý jónindegi ýákiletti uıymdaǵy bank shottaryna aýdarý jolymen júrgiziledi. Azamattardyń áleýmettik quqyqtaryn qorǵaý maqsatynda zeınetaqy jáne áleýmettik tólemderdi alýshylar mindetti túrde memlekettik bıýdjet nemese Memlekettik áleýmettik saqtandyrý qory qarajaty esebinen tólenetin járdemaqylardy, áleýmettik tólemderdi esepteý úshin jeke banktik shot ashý múmkindigi týraly habardar etiledi. Mundaı shotta ornalastyrylǵan qarajatqa úshinshi tulǵalardyń óndirip alýyna jol berilmeıdi», delingen depýtattyq saýalǵa berilgen jaýapta.
Árıne, bul másele bir mınıstrliktiń quzyretimen sheshilmeıdi. Sondyqtan búkil memlekettik júıe úılesimdi jumys isteýge tıis. Iаǵnı zańnamalyq baza men áleýmettik saıasatty jetildirý, qarjy ınstıtýttarynyń áreketterin qatań baqylaý, sondaı-aq azamattardyń qarjylyq saýatyn arttyrý baǵytyndaǵy keshendi sharalar qajet. Osy maqsatta áleýmettik osal toptarǵa jatatyn nemese tótenshe jaǵdaıdan zardap shekken otandastarymyzdyń nesıesin shegerý týraly qujat qoǵamdyq talqylaýǵa usynylǵan. Onda komıssııasyz keminde úsh aı merzimge keıinge qaldyrý qarastyrylǵan. Eger usynys qoldaý tapsa, azamattar defoltqa ushyramaı, bolashaqta qaıta tóleý múmkindigin saqtap qalady. Endeshe, qoǵamda áleýmettik turaqtylyq ornaıdy degen sóz. Biraq munyń ekinshi tusy da bar. Sarapshylardyń aıtýynsha, kommersııalyq bankter ýaqytsha tabystan qaǵylady, bul olardyń nesıe berý belsendiligine áser etýi yqtımal. Tipti keı azamattar jeńildikti paıdalanyp, jaýapkershiliksiz nesıe alýǵa beıimdelýi de múmkin. Buǵan qosa memleket bankke ótemaqy tóleıtin bolsa, bul bıýdjettik shyǵyndardy arttyratyn kórinedi. Demek áleýmettik qoldaýdyń ádil ári tıimdi bolýyn qamtamasyz etý úshin nesıelerdiń naqty maqsatyn muqııat zerttep, quqyqtyq tetikterdi jetildirý qajet. Bul óz kezeginde memlekettik resýrstardy tıimdi paıdalanyp, shynaıy muqtaj azamattardyń ǵana qorǵalýyna jol ashady.
