– Jaqynda Eýropa elderinen oljaly oralypsyzdar. Osy issaparlaryńyzdyń maqsat-mindetin taratyp aıtsańyz.
– Shyǵystaný ınstıtýty delegasııasy bir aıǵa jýyq Eýropanyń alty memleketiniń 10 shaqty ǵylymı mekemesinde, arhıvi men kitaphanasynda jumys istep qaıtty.
Vatıkan jáne ózge de Batys elderi muraǵattarynda ejelgi túrki, qazaq, Ortalyq Azııa tarıhy men mádenıetine qatysty kóptegen mańyzdy derek pen qoljazba bar ekeni burynnan jıi aıtylyp, jazylyp júretin. Biz sol aqparattyń anyq-qanyǵyna jetýdi de maqsat tuttyq.
Esterińizde shyǵar, Prezıdent Q.K.Toqaev Vatıkan saparynyń birinde apostoldyq arhıv pen kitaphanada saqtalǵan qazaq halqynyń tarıhyna qatysty qujattardy Qazaqstan ǵalymdarynyń qol jetkizýi týraly Rım Papasyna ótinish aıtyp, kelisimin alǵan edi. Osy kelisimniń negizinde 2022 jyldyń mamyr aıynda R.B.Súleımenov atyndaǵy Shyǵystaný ınstıtýty men Vatıkannyń apostoldyq arhıvi jáne kitaphanasy arasynda áriptestik-shyǵarmashylyq baılanys ornatý týraly memorandýmǵa qol qoıdy. Bul mańyzdy qujat Qazaqstan úkimeti tarapynan resmı túrde bekitilip, ekijaqty yntymaqtastyqtyń jańa kezeńi bastaldy. Memorandým aıasynda otandyq ǵalymdar osy dinı eldiń sırek kezdesetin tarıhı qoljazbalar men basqa da qundy derekkózderge qol jetkizý múmkindigin aldy. Sondaı-aq Shyǵystaný ınstıtýtynda «Vatıkannyń jáne Batys Eýropa elderiniń jańa qundy materıaldary boıynsha Túrki áleminiń erte jáne ortaǵasyrlyq tarıhy men mádenıeti» atty irgeli ǵylymı joba daıyndalyp, ol el Úkimeti tarapynan 2024 jyly bekitildi. Osy jobanyń kúntizbelik josparyna saı biz mańyzdy tarıhı derekterdi izdeý, kóshirmesin alý, jınaqtaý, júıeleý, sondaı-aq ǵylymı yntymaqtastyqty nyǵaıtý maqsatynda 5–30 maýsym aralyǵynda Vatıkan jáne Eýropanyń birqatar elinde bolyp qaıttyq.
– «Vatıkan jáne Batys Eýropa elderiniń jańa qundy materıaldary boıynsha Túrki áleminiń erte jáne ortaǵasyrlyq tarıhy men mádenıeti» atty jobanyń mán-maǵynasyn aıta ketseńiz.
– Bul joba Eýropa elderiniń ulttyq arhıvteri men kitaphanalarynda, ǵylymı ortalyqtarynda saqtalyp kelgen halqymyzdyń arǵy-bergidegi tarıhy men mádenıetine qatysty Shyǵys jáne Eýropa tilderindegi mańyzdy ári tyń derekter men qoljazbalardy jınap, zertteýdi kózdeıdi. Sol arqyly ulttyq tarıhı jadymyzdy qalpyna keltirip, tarıhymyzdyń aqtańdaq betterin toltyramyz, sonymen birge otandyq shyǵystaný ǵylymyn jańa sapalyq deńgeıge kóteremiz.
– Qaı elder men qandaı ǵylymı ortalyqtarda, arhıvter men kitaphanalarda jumys istedińizder?
Delegasııa quramynda tarıh ǵylymdarynyń doktory, professor, eski Eýropa tilderiniń mamany Qalqaman Jumaǵulov, PhD shyǵystanýshy, parsy jáne shaǵataı tilderiniń mamany Bolatbek Batyrhan, PhD tarıhshy, Eýropanyń aǵylshyn jáne birneshe tilin erkin meńgergen Nurtas Ábdimomynovtar boldy.
Biz Vatıkan apostoldyq arhıvi men kitaphanasynyń prefekti Maýro Mantovanımen resmı kezdesý ótkizdik. Kezdesý barysynda osynda saqtalǵan sırek qoljazbalar men qujattardy zertteý boıynsha ǵylymı yntymaqtastyq máselelerin talqyladyq. Vatıkannyń apostoldyq arhıvi men kitaphanasynda saqtalǵan túrki áleminiń, Qazaqstannyń erte jáne ortaǵasyrlyq tarıhy men mádenıetine qatysty jańa derekterdi izdep, tizimge alý jumysyn júrgizdik. Izdeý, júıeleý jumysy barysynda ortaǵasyrlyq túrki handyqtary men mońǵol memleketteri bıleýshileriniń Rım papalarymen jáne eýropalyq monarhtarmen hat almasýlaryn, Eýrazııa dalasynda bolǵan eýropalyq saıahatshylardyń jazbalary, mıssıonerlik qyzmetke qatysty málimetterdi, sondaı-aq Ortalyq Azııa aımaǵymen ortaǵasyrlyq mádenı jáne saýda baılanystary jónindegi derekterdi anyqtadyq. Erte jáne ortaǵasyrdaǵy túrki áleminiń Batyspen saıası, saýda-ekonomıkalyq jáne mádenı baılanystaryna qatysty sırek kezdesetin, buryn belgisiz bolyp kelgen materıaldardy anyqtaý, jınaý, taldaý boıynsha jumys júrgizdik. XIII–XV ǵasyrlardaǵy eýropalyq saıahatshylardyń Ortalyq Azııa týraly jazbalary tizimge alyndy. Ǵylymı qundylyǵyna saraptama jasaldy. Issapar barysynda Italııadaǵy eń kóne ári jetekshi oqý ordasy – Sapıensa Rım ýnıversıteti janyndaǵy Shyǵystaný ınstıtýtyna soǵyp, túsinistik pen ýaǵdalastyqqa qol jetkizdik.
Budan ári Shyǵystaný ınstıtýtynyń delegasııasy alys ta jaqyn Majar eline at basyn tiredi. Alǵashqy kúni biz Býdapesht qalasynda Túrki memleketteri uıymynyń Majarstandaǵy ókildigi uıymdastyrǵan «Altyn buǵy» músininiń ashylý saltanatyna qatystyq. Kelesi kúni Majarstan zertteý ınstıtýty basshylyǵymen kezdesýde ortaq zertteýler júrgizý, ǵylymı jobalar ázirleý, ózara áriptestikti damytý, birlesip jas mamandar daıarlaý, olardy ǵylymı taǵylymdamadan ótkizý men aldaǵy yntymaqtastyq múmkindikterdi talqylap, josparymyzdy anyqtadyq. Elimizdiń Majarstandaǵy elshiliginiń qoldaýymen Sechenı ulttyq kitaphanasy basshylyǵymen ótken kezdesýde R.B.Súleımenov atyndaǵy Shyǵystaný ınstıtýtymen ekijaqty áriptestikti damytý boıynsha ǵylymı zertteý salasyndaǵy yntymaqtastyq ornatý máselesi saralandy.
– Fransııa, Ispanııaǵa saparlaryńyzdyń barysy qalaı boldy?
– Iá, bul saparymyz da jemisti, tabysty ótti. Fransııanyń Ulttyq kitaphanasy Shyǵys qoljazbalar bóliminiń basshylyǵymen jáne qyzmetkerlerimen kezdesip, «Vatıkan men Eýropa elderiniń biregeı materıaldary negizinde túrki áleminiń erte jáne ortaǵasyrlyq tarıhy men mádenıeti» atty ǵylymı zertteý jobasy aıasynda Osman, shaǵataı, tatar, túrki jáne parsy tilderindegi sırek qoljazbalar men arhıvtik qujattardy birlesip ıgerý, ortaq paıdalaný múmkindikterin talqyladyq. Geografııalyq kartalar men otarlyq kezeńdegi ekspedısııalar barysynda jınalǵan materıaldarǵa erekshe qyzyǵýshylyq tanyttyq. Sondaı-aq tarıhı, qundy derekter, qoljazbalar men qujattardy zertteýde ekijaqty áriptestikti damytý joldary jáne aldaǵy yntymaqtastyq múmkindikteri talqylanyp, yntymaqtastyq týraly memorandým ázirlep, qol qoıýǵa ýaǵdalastyq.
Ári qaraı Ispanııa astanasy Madrıd qalasyndaǵy «Felıks Marııa Pareja» ıslam kitaphanasyna aıaldap, kitaphana qorymen tanystyq. Qazaqstan Respýblıkasynyń Ispanııa Koroldigindegi elshiliginiń qoldaýymen Ispanııanyń jetekshi oqý ordasynyń biri – Madrıd Komplýtense ýnıversıteti basshylyǵymen kezdestik. Munda da ekijaqty yntymaqtastyq, arhıv qorlary men kitaphanalaryndaǵy qoljazbalar men qujattardy zertteý salasyndaǵy ǵylymı áriptestikti damytý, ortaq ǵylymı jobalar ázirleý, konferensııa, semınarlar ótkizý, jas ǵalymdardyń taǵylymdamadan ótýi máseleleri men aldaǵy yntymaqtastyq, seriktestik múmkindikterin talqyladyq. Kelissóz nátıjesinde birlesken zertteýler, tájirıbe almasý jáne mamandardyń akademııalyq utqyrlyǵyn qamtıtyn ózara yntymaqtastyq týraly memorandým ázirlep, qol qoıýǵa ýaǵdalastyq. Issaparymyzdyń sońǵy kúni Ispanııa Syrtqy ister mınıstrligine qarasty bedeldi halyqaralyq uıym «Casa Asia Madrid» ortalyǵy basshylyǵymen kezdestik. Bul ortalyq – dıplomatııa, mádenıet, bilim jáne ekonomıkalyq yntymaqtastyq salasynda Ispanııanyń Azııa-Tynyq muhıty aımaǵymen qarym-qatynasty nyǵaıtý úshin qurylǵan uıym. Bul uıym ıspan qoǵamy men Azııa elderi arasynda dıalog alańy, Azııa qundylyqtaryn nasıhattap, Azııa elderin zertteıtin ortalyq osy salada elimizben, atap aıtqanda, R.B.Súleımenov atyndaǵy Shyǵystaný ınstıtýtymen áriptestikke daıyn ekenin baıan etti. Eýropa elderindegi, onyń ishinde Madrıdtegi Azııa halyqtary, túrki álemine qatysty derekterdi jınaý, júıeleý jáne salystyrmaly taldaý júrgizý, ǵylymı turǵyda jańasha zerdeleý aıasynda bul halyqaralyq ortalyqpen baılanys ornatýdyń orny aıryqsha bolmaq.
– Ǵylymı saparlaryńyzda ejelgi túrki, qazaq, Ortalyq Azııa tarıhy men mádenıetine qatysty qandaı aıryqsha derek nemese qoljazba taptyńyzdar?
– Majarstandaǵy 1802 jyly qurylǵan Sechenı ulttyq kitaphanasynyń túrki mádenıeti men tarıhyna qatysty qoljazba jáne qujattar, Ortalyq Azııaǵa qatysty ejelgi kartalar qory óte baı eken. Onyń deni kúni búginge deıin ǵylymı aınalymǵa túspegen. Buıyrsa osyǵan aınalyp soqpaqpyz. 1661 jyly qurylǵan Berlın memlekettik kitaphanasy qoryndaǵy Shyǵys qoljazbalary, onyń ishinde Ortalyq Azııa aımaǵyna qatysty arab, parsy tili men eski túrki ádebı tilindegi eńbekter erekshe. Munda
42 000-nan asa qoljazba saqtalǵan, onyń ishinde 252 qoljazba túrki tilindegi ádebıetter ekenin baıqadyq. Fransııa Ulttyq kitaphanasy Shyǵys qoljazbalar bóliminde Batys jáne Shyǵys tilderinde jalpy 56 tilde qoljazba saqtalǵan. Munyń bári saıahatshylar, elshiler, saýdagerler, antıkvarlar arqyly qorǵa alynǵan. Bul kitaphanadaǵy parsy tilindegi qoljazbalardyń jalpy sany 2869, túrki tilinde 2038, onyń ishinde 113 qoljazba Ortalyq Azııaǵa tikeleı qatysty túrki (shaǵataı) tilinde jazylypty. Saqtalǵan qujattardyń arasynda Qashqarııa, Túrkistan men Ortalyq Azııa tarıhyna qatysty materıaldar men qazaq handary men sultandarynyń hattary bar. Baraq hannyń túrik sultanyna haty, Táýekel hannyń Buqaraǵa joryǵy týraly osy kezge deıin beımálim bolyp kelgen dúnıeler osy kitaphana qoryndaǵy mańyzdy derekter qatarynan.
– Bul derekter otandyq tarıh pen shyǵystaný ǵylymyn damytýǵa qanshalyqty úles qosa alady?
– Qazaqstan delegasııasy arnaıy at basyn tiregen Vatıkan, Italııa, Majarstan, Germanııa, Fransııa, Ispanııa elderi arhıv qorlary men kitaphanalaryndaǵy elimizdiń (ejelgi jáne ortaǵasyrlyq túrki, qazaq, Ortalyq Azııa) tarıhy men mádenıetine qatysty derekkózder otandyq tarıhymyzdy jańa materıaldarmen, tyń derektermen tolyqtyryp, elimizdiń derektaný jáne qoljazbataný salasyn baıyta túseri sózsiz. Otandyq shyǵystaný ǵylymynda tyń, buryndary zerttelmegen, aýdarylmaǵan derekkózderdi jan-jaqty jınaý, aýdarý, júıeleý, orta ǵasyrlarda jazylǵan qazaq handarynyń musylman bıleýshilerimen almasqan dıplomatııalyq hattarynyń kóshirmelerin elge aldyryp, zerttep, ǵylymı aınalymǵa qosý – kezek kúttirmes, dilgir eldik isterdiń biri. Qazaqstan tarıhy týraly jazba derekterdiń ana tilimizden basqa Shyǵys pen Batystyń kóptegen tilinde jazylyp, saqtalyp kelgeni málim. Árıne, tól derekterdiń qundylyǵy bir bólek, al Qazaqstan tarıhy men mádenıeti týraly Shyǵys jáne Batys tilderinde jazylǵan derekkózderdiń jóni bir basqa. Osy oraıda, Shyǵys tilderindegi derekkózder birneshe topqa bólip qarastyrylatynyn atap kórsetken jón. Olar: qytaı, mánjúr, kóne qytaı, kóne mońǵol, mońǵol, kóne túrki, oırat, arab, parsy, túrki-shaǵataı, t.b. tilderde jazylǵan derekter. Shyǵys jazba derekkózderiniń ishinde arab, parsy, qytaı jáne túrki (shaǵataı) tilderindegi jazbasha derekterdiń alatyn orny tipten aıryqsha. Vatıkan jáne ózge de Eýropa elderiniń arhıvteri men kitaphanalarynda túrki, qazaq jáne Ortalyq Azııa tarıhy men mádenıetine qatysty mańyzdy derekterdiń óte mol ekendigi osy retki sapar barysynda tipten aıqyndala tústi. Bul derekter – kóbinese ıslamdyq, túrkilik, ortaǵasyrlyq jáne túrki áleminiń tarıhı jáne mádenı murasyn tereń zertteýge arnalǵan qundy dúnıeler. Olar negizinen erte kezeńdegi jáne ıslamdyq, túrkilik, ortaǵasyrlyq túrki mádenı murasyn zertteýge arnalǵan derekter.
Ásirese Vatıkan arhıvi – álemdegi eń úlken jáne baı tarıhı arhıvterdiń biri. Onda túrli dáýirdegi jazylǵan qoljazbalar men qujattar saqtalǵan. Vatıkannyń apostoldyq kitaphana men arhıvinde Ortalyq Azııa, Túrkistan men qazaq handyǵynyń tarıhy hám mádenıetine qatysty derekter kezdesedi. Munda latyn, qytaı, arab, parsy jáne túrki tilderinde jazylǵan qoljazbalar qory óte mol. Sonymen qatar munda
XIII–XIV ǵasyrlardaǵy Altyn Orda men onyń kórshi memleketteri týraly jazylǵan derekter de jeterlik. Mysaly, arab, parsy jáne túrki tilderindegi mátinderde Altyn Orda handarynyń saıasaty, olardyń kórshi memlekettermen qarym-qatynastary týraly derekter de molynan saqtalǵan. Osy joly ǵalymdar Vatıkan arhıvinde Ortalyq Azııanyń musylman mádenıeti men dinine qatysty kóptegen zertteý men qoljazba bar ekendigin de anyqtady. Olar ıslamnyń Túrkistanǵa taralýy, sol kezdegi fılosofııa, ǵylym, astronomııa, medısına sııaqty salalardy qamtıdy. Jalpy, Fransýz ulttyq kitaphanasynda Ortalyq Azııanyń tarıhy men mádenıeti týraly mańyzdy qoljazbalar men derekterdiń óte mol eken. Munda Maýerennahr men Túrkistan tarıhy, Ortalyq Azııada bolǵan tarıhı oqıǵalarǵa, sonymen qatar túrki halyqtarynyń qalyptasýy men damý kezeńderine arnalǵan qoljazbalar qory barshylyq. Fransýz ulttyq kitaphanasynda orta ǵasyrlardaǵy musylman tarıhshylardyń, geograftar men ǵalymdardyń kóptegen eńbegi saqtalǵan. Bul jazbalar Ortalyq Azııa men Qazaqstannyń saıası, mádenı, ekonomıkalyq jaǵdaıy týraly mol maǵlumat beredi. Al Berlınde saqtalǵan derekter Ortalyq Azııa men qazaq tarıhy úshin, buǵan deıin ǵylymda belgisiz bolyp kelgen múlde tyń málimetterdi qamtıdy. Berlın kitaphanasynda da Turan, Túrkistan, Qazaqstan jáne Ortalyq Azııanyń tarıhı eskertkishteri men qoljazbalary týraly kóptegen materıal saqtalǵan. Qoljazbalardan Ortalyq Azııa halyqtarynyń ejelgi tarıhy men olardyń kórshi eldermen qarym-qatynasy týraly mol maǵlumat alýǵa bolady. Nemis ǵalymdary Ortalyq Azııa men Qazaqstan tarıhyn zertteýge erteden den qoıyp keledi desek, olar ózderindegi osy qoljazbalar men mátinderge kóbirek júginetini belgili. Sondyqtan da nemis ǵalymdarynyń Ortalyq Azııa aımaǵyn zertteýge arnalǵan eńbekteri de nazar aýdarýǵa turarlyq. Qysqasy, Vatıkan men ózge de Eýropa elderiniń kitaphanalary men arhıv qorlarynda Ortalyq Azııanyń tarıhy men mádenıeti týraly mańyzdy derekter, qoljazbalar molynan saqtalǵany týraly buryndary tam-tum aıtylyp, jazylyp júrgen bolsa, otandyq delegasııa osy jolǵy ǵylymı issaparynda kózderimen kórip, qoldarymen ustap qaıtty. Bul ǵalymdarǵa ǵana emes, jalpy mádenıetke umtylǵan jurtshylyq arasynda mádenı, tarıhı muraǵa qyzyǵýshylyqqa keń jol ashady.
– Aldaǵy ýaqytta osy qundy derekterdi ǵylymı aınalymǵa engizý josparlaryńyz qalaı júzege asady?
– Bul – naqty ári dáıekti jolmen júzege asatyn úderis. Eń aldymen, tabylǵan materıaldardyń elektrondyq jáne qaǵaz kóshirmeleri alynady. Keıin solardyń ǵylymı sıpattamasy jasalyp, aýdarylyp, júıelenedi. Qajetti derekter otandyq ǵylymı basylymdar men monografııalar arqyly aınalymǵa enedi. Sonymen qatar bul jumys negizinde halyqaralyq konferensııalar men kórmeler ótkizý de josparlanyp otyr.
– Osy saparlaryńyzǵa qandaı baǵa berer edińiz?
– Bul sapar otandyq shyǵystaný ǵylymynyń jańa bir sapaly kezeńge aıaq basqanyn kórsetedi. Túrki jáne qazaq tarıhynyń álemdik deńgeıde zerttelýine jol ashqan, ǵylymǵa ǵana emes, eldik sanaǵa da eleýli, mańyzdy oqıǵa dep esepteımin. Áli de kóptegen tyń derekti anyqtaý úshin jumys jalǵasady.
Osy rette R.B.Súleımenov atyndaǵy Shyǵystaný ınstıtýty ujymy atynan Eýropanyń Vatıkan, Italııa, Majarstan, Germanııa, Fransııa, Ispanııa elderindegi Qazaqstan Respýblıkasy elshilikteriniń qoldaýy men kómegi úshin shynaıy rızashylyǵymyzdy jetkizemiz. Elimizdiń rýhanı murasyn túgendeý men jańǵyrtý isine bárimiz birge atsalysa bereıik.
Bul jazbalar Ortalyq Azııa men Qazaqstannyń saıası, mádenı, ekonomıkalyq jaǵdaıy týraly mol maǵlumat beredi. Al Berlınde saqtalǵan derekter Ortalyq Azııa men qazaq tarıhy úshin, buǵan deıin ǵylymda belgisiz bolyp kelgen múlde tyń málimetterdi qamtıdy. Berlın kitaphanasynda da Turan, Túrkistan, Qazaqstan jáne Ortalyq Azııanyń tarıhı eskertkishteri men qoljazbalary týraly kóptegen materıal saqtalǵan
– Áńgimeńizge rahmet.
Áńgimelesken –
Jánibek Álıman,
«Egemen Qazaqstan»
