Qymyz – Uly dala qundylyǵy

Gastrofestıvaldyń birin­shi kúninen-aq «Qazanat» ıppodromyna jıylǵan jurttyń sanynda esep joqtaı kórindi. Demalysty mándi-maǵy­naly ótkizýdi oılaǵan turǵyndar merekelik is-sharaǵa otbasymen barsa, qalaǵa saparlap kelgen aǵaıyn da qyzyqtan qur qal­maýǵa tyrysqan. Alys-jaqyn shetel­den kelgen týrıster tipti máre-sáre. Uıymdastyrýshylar eki kúnge jalǵasatyn festıvalǵa 50-60 myń adam jıylady dep kútse, birinshi kúnniń ózin­de ıppodromǵa 40 myń adam kelip­ti. Ekinshi kúninde taǵy 30 myń­nan astam adam jıylypty. Demek gastrofestıval ulttyq sıpat alyp, Naýryz merekesi sekil­di jyl saıyn toılansa, halyq qýa­na-qýana qoldaıdy degen sóz. Ultqa, dástúrge, ulttyq taǵam­­ǵa ja­nashyrlyq osyndaıda baı­qalady.

Uıymdastyrýshylar 50-den astam qymyz óndirýshiniń basyn qosypty. Olardyń deni – atakásipten uzaq jyl qol úzbeı kele jatqan sharýalar.

Sondaı-aq qymyz óndirýdi keıingi 5-6 jyldyń bederinde myqtap jolǵa qoıyp, ónim kólemin eselep ulǵaıtyp otyrǵan kásipkerler de kóp. Kásibiniń násibin kórip otyrǵan ónim óndirýshiler gastrofestıval aıasynda «Eń úzdik qymyzdy» anyqtaıtyn baıqaýǵa qatysyp, júldeger qatarynan kórinýge úmitti boldy. Baıqaýdyń maqsat-muraty – elimizdegi eń sapaly ári shıpaly qymyzdy anyqtaý. Jeńimpazdarǵa demeý­shiler atynan qomaqty qarjylaı syılyq taǵaıyndaldy. Jalpy júlde qory – 45 mıllıon teńge, birinshi orynǵa – 20 mln teńge, ekinshi orynǵa – 15 mln teńge, úshinshi orynǵa 10 mln teńge tigildi. Baıqaýdyń talabyna sáıkes, eń úzdik qymyzdy anyq­taýǵa qazylar alqasymen birge qonaqtar da úles qosyp, daýys berdi. Úmitkerlerdiń arasynda Ulytaý oblysy Jańaarqa aýdany, Eralıev aýylynda «Qula» brendimen qymyz óndiretin sharýashylyqtyń múshesi Gúlim Túskenova qymyz baptaýdyń qyr-syry týraly aıtyp berdi.

– Biz 2011 jyly «Asber-Agro» seriktestigi bolyp quryldyq. Mal, egin sharýashylyǵymen aınalysamyz. Festıvalǵa bir tonnaǵa jýyq qymyz alyp keldik. Ata-babamyzdyń qymyz baptaý ádisin ájelerimizden, beride anamyzdan kórip-bildik, áli kúnge deıin sony qoldanamyz. Ashytý tehnologııasyna kelsek, kúbini kúndelikti tobylǵymen, qoldyń qaımaǵymen ystaý qajet. Qymyzdyń baby jaqsy bolmaǵy – onyń pisýinde. Pandemııa kezin­de bizdiń aýyldyń turǵyndary Jezqazǵan, Qaraǵandy, Jańa­arqadaǵy aýrýhanalarǵa qymyz­dy tegin jóneltip, ıgi is jasady. Qymyzdyń dámdi bolmaǵy jaıylymǵa da baılanysty. Qymyzymyzdy jurt maqtap, oń baǵasyn berip jatyr, soǵan qýanamyz, – dedi G.Túskenova. 

Qaraǵandy oblysy, Qar­qa­raly aýdanynan kelgen «Qaryn­shı» sharýa qojalyǵy 1997 jyly qurylypty. Sodan beri úzbeı et, astyq, qymyz óndirip keledi.  

– Sharýa qojalyǵynyń egesi – Tólegen Qaıyrbekuly. 1 500 bas jylqy, odan bólek, iri qara, qoı asyraımyz. Qymyzymyz qoldyń qaımaǵyna, tobylǵyǵa ystalady. Túsi sap-sary, qoıý. Qaraǵandy qalasynda «Qarqaraly» dep atalatyn eki dúken bar. Sonda negizinen aýylymyzda óndiriletin ónimder satylady. Baǵasy qoljetimdi. Jylyna shamamen 40 tonnaǵa jýyq qymyz óndiremiz. Búgingi kórmege 700 lıtr qymyz alyp keldik, – deıdi qojalyq ıesiniń qyzy Sandýǵash Jumabek.

Ulttyq qundylyqtardy, dás­túr­li taǵamdardy, sýsyndardy dáripteıtin festıval elordada ótken soń, úmitkerderdiń basym kóbi qalaǵa jaqyn óńirlerden kelgen eken. Alaıda mundaı maz­mundaǵy aýqymdy is-shara alǵash ret uıymdastyrylǵanyn, ári júlde qory aýqymdy ekenin estip-bilip, alys aımaqtardan da óndirýshiler aǵylǵan. Solardyń biri – Túrkistan oblysy, Tóle bı aýdanynan kelgen «Boz bıe» shıpa­jaıynyń ıesi Lázzat Adyrbaeva.

– Biz shıpajaıǵa kelgen qonaqtardy saýmalmen emdeýge basymdyq beremiz. 2016 jyldan ózimiz de qymyz baptap, emdeý-saýyqtyrýǵa osy ádisti turaqty qoldana bastadyq. Saýmalǵa da, qymyzǵa da suranys bar. Keletin qonaqtardyń kóbi 10 kún boıy bıe sútin tutynady. Qymyz baptaý tehnologııasy týraly aıtar bolsam, qymyzdy kıik otymen ystaımyz. Negizi qymyz daıyndaǵanda eń áýeli kúbi taza bolýy shart. Sosyn durys pisilýi qajet. Búgingi gastrofestıval­­­ǵa 320 lıtr qymyz alyp keldik,– deıdi L.Adyrbaeva. 

Sórelerdi aralap, ár óńirdiń qymyzyn tatqan qonaqtar ózine dámi unaǵan qymyzǵa daýys berip jatty. Biz óndirýshilermen pi­kir­lese kele ár sharýa qoja­lyǵy­nyń bal qymyzdy baptaýda jyldar boıy ustanyp kele jatqan ózindik ádis-tásili baryn ańǵardyq. Festı­val barysynda «BaiQymyz» gastro­festıvali ıdeıasynyń avtory, uıymdastyrýshysy Juma­jan Qaltaevty áńgimege tarttyq.

– Búgin biz halyqtyń ulttyq salt-dástúrge, taǵamdarǵa qur­meti zor ekenin taǵy bir márte baıqadyq. Sol turǵyda ult saý­ly­ǵyna áser etetin sýsyndy nasıhattaý órisin keńeıte berý kerek. Festıval barysynda biz bir orynǵa 30 tonnaǵa jýyq ónim jıyp, elimizdiń rekordyn jańarttyq. Qymyz baıqaýy­nyń jeńimpazdary baǵalaýdyń 4 ke­zeńi boıynsha anyqtaldy. Birinshi, qonaqtar unaǵan qymy­zyna QR-kod arqyly daýys beredi, ekinshi, qazylar alqasy baǵalaıdy, úshinshi, qymyz óndi­rýshiniń naryqqa beıimdelýi, marketıngtegi qadamy eskerilse, tórtinshi, zerthanalyq negizde tekseriledi. Maqsatymyz – qymyz óndirýshilerdi jarystyrý emes, shıpasy zor ulttyq sýsynymyzdy halyqqa keńinen nasıhattaý, – dedi J.Qaltaev. 

Gastrofestıval aıasynda otan­dyq, sheteldik ǵalymdar­dyń qatysýymen saýmaldyń, qymyz­dyń emdik qasıetin jan-jaq­ty sóz etken ǵylymı konfe­rensııa ótti. Bilikti maman­dar, ǵalymdar jylqy sharýa­shylyǵy men dástúrli mal sharýashylyǵynyń damý bola­shaǵyn talqylady. Germanııa, Reseı, Qyrǵyzstannan kelgen ǵalymdar, dárigerler, veterınarlar men kásipkerler túrli baıandama jasady. Olardyń ara­synda Germanııadan kelgen jylqy sharýashylyǵy mamany Hans Solman, tanymal gastroenterolog-dáriger, medısına ǵylymdarynyń doktory Baqytjan Bıimbetov, etnograf Aıgerim Musaǵajınova, basqa da sarapshylar boldy.

– Ǵalym retinde qymyz ben saýmaldyń emdik-shıpalyq qa­sıetterin zerttep júrgenime biraz boldy. Zertteýmen aınalysýyma kúndelikti tájirıbede pasıentterdiń saýmal iship, ótindegi tastan qutyl­ǵany, isikterdiń, jaranyń ketkeni, júrek-qan tamyr aýrýlaryna jaqsy áser etkeni jónindegi mysaldar sebep boldy. 2014 jyly elimizde alǵash ret saýmaldyń untaq túri shyǵa bastady. Sol ónimdi biz zertteı kele, quramy kánigi tabıǵı saýmalmen 90% bir­­­deı bolyp shyqqanyn anyq­ta­dyq. Sodan úzbeı úsh jyl ǵylymı jumyspen aınalysyp, nátıjesine ózimiz tánti boldyq. Baýyrdyń maılanýynan paıda bolatyn gepatıttiń túri bar. Sonda bizdiń hattamada jazylǵan dári-dármekti qabyldaıtyn pa­sıentterdi bir topqa, saýmal untaǵyn ishetinderdi ekinshi top­qa bóldik. Araǵa úsh aı salyp, syrqattardyń jaǵdaıyn baqy­laǵanda aıyrmashylyq jer men kókteı boldy. Saýmal tek baýyr­dyń fýnksııasyn durystap qoı­maı, qandaǵy qant mólsherin tu­raq­tandyrǵan. Naýqastardyń boıynan álsizdik ketken, azamat­tardyń belsendi­ligi artqan. Osy nátıjelerdi shetel­diń jýrnalda­ryna jarııala­dyq, potentter al­dyq, monografııa jazdyq. Aıta ke­ter jaıt, saý­maldyń untaǵyn qa­­­zirgi kapsýlalarmen shatystyr­maý kerek. Saýmaldyń kapsýla tú­­rin satatyndar halyqty aldaý­­men aı­nalysyp júr, – dedi B.Bıimbetov.

Beseneden belgili, qymyz ım­mýnıtetti kóteredi, zat almasý úderisin durystaıdy. Onyń qu­ramynda aǵzaǵa qajet dárýmen­der, mıneraldar kóp. Ǵalymdar ulttyq sýsyndy álemge tanytý jaıyn da qozǵady. Ol úshin qymyzdy bir standartqa keltirý qajet. Qymyz óndirýshiler osy standartty túgel saqtap otyrǵan joq, árkim óziniń úırengenine qaraı daıyndaıdy. Baıqaý talaby boıynsha, úmitkerderdiń sýsyndary zerthanada synaqtan ótti, sol rette ulttyq sýsynnyń standartyn belgileýdiń múm­kin­digi týdy. Sondyqtan kon­fe­ren­­­sııa sońynda qarar qabyl­da­nyp, qymyzdyń standarty naq­tylandy. Iаǵnı qymyz daıyn­daý, saqtaý talaby bári-bári qa­ǵaz júzinde belgilenedi. Uıymdas­tyrýshylar bul qadam qy­myz óndirisine úlken serpi­lis beredi degen úmitte. О́ıtke­ni baıqaýda úzdik shyqqan óndirý­shilerdiń qymyzyna keleshekte suranys joǵary bolatyny anyq.

Festıval aıasynda ótken ma­ńyz­dy is-sharalardyń biri – «Er qanaty» tuńǵysh jylqy kór­mesi. Kórmeni 3 000-nan astam adam tamashalady. Kórermen naza­­­ry elıtaly tuqymdardyń ishin­­­degi gonnover, taza qandy aǵyl­­shyn, orys jelisti, ahalteke jyl­qylary men jaby, muǵal­jar, qostanaı, besqaraǵaı sekil­di qa­zaqy tuqymdarǵa, «Uly dala joryǵy» báıgesiniń chempıon­daryna aýdy. «Qazaqtyń eń sulý jylqysy» nomınasııasyna mu­ǵaljar tuqymy ıe bolsa, «Qazaq­tyń eń júırik jylqysy» nomınasııasyna qostanaı tuqymy laıyq dep tanyldy. Sondaı-aq qolóner sheberleri ertoqym, qam­shy, at ábzelderi sııaqty tarıhı buıymdaryn kórsetti. Budan bólek, ıppodromǵa jıylǵan kórermen tazylardyń jarysyn tamashalady.

Sýret «BaiQymyz» jobasynyń avtorlarynan alyndy

Sonymen gastrofestıvalda «Eń úzdik qymyz» ataǵyn Abaı oblysy, Sarjal aýyly, «Ja­nys» sharýa qojalyǵynyń qymyz óndirýshileri jeńip aldy. Ekin­shi orynǵa Qaraǵandy oblysy, Qarqaraly aýdany, «Qarynshı» sharýa qojalyǵy ıe boldy. Úshin­shi oryndy Aqmola oblysy, Bý­ra­baı aýdanyndaǵy «Qabdý­lın» sharýa qojalyǵy enshi­le­d­i. Qymyz óndirýshilerge negizgi júlde qorynan bólek, «Zhany­kulov Foundation» qory taǵaıyn­daǵan arnaıy nomınasııalar usy­nyldy. Bul rette Qaraǵandy, Ulytaý, Abaı, Aqmola oblys­tary sharýa qojalyqtarynyń mereıi ústem boldy.

Eki kúnge jalǵasqan qymyz merekesi ulttyq taǵamdardy ǵana emes, halyqtyń salt-dástúri men qun­dylyqtaryn, mádenıetin nasıhattaıtyn asa aýqymdy joba boldy. Bul bir jaǵynan sapaly ónim usynyp kelgen óndirýshilerdi qoldaýǵa septesse, ekinshi jaǵynan týrızmdi damytýdaǵy oń qadam ekendigi daýsyz.