Konstıtýsııalyq baqylaý júıesindegi ózgerister

1995 jyly 30 tamyzda elimizdiń negizgi zańy, táýelsizdigimizdiń berik negizi sanalatyn Konstıtýsııamyz qabyldandy. Sodan beri Ata zańymyz halqymyzben birge túrli kezeńdi basynan ótkizdi. Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev: «Ata zań – memlekettiligimizdiń myzǵymas tiregi ári elimizdiń saıası jáne qoǵamdyq qurylysyn, aınymas qundylyqtary men damý jolyndaǵy strategııalyq baǵyt-baǵdaryn aıqyndaıtyn bas­ty qujatymyz. Jalpyulttyq referendým arqyly jańartylǵan Konstıtýsııamyz ultty uıystyrý­dyń naǵyz sımvolyna aınaldy. Sondaı-aq negizgi zańymyz eldiń saıa­sı júıesin demokratııalandyrýdy, zań ústemdigin qamtamasyz etýdi jáne halyqtyń ál-aýqatyn arttyrýdy kózdeıtin aýqymdy ózgeristiń berik tuǵyry sanalady. Konstıtýsııalyq Sottyń qurylýy – osyndaı ınstıtýsıonaldy reformanyń biri. Bul qurylym azamattardyń quqyqtary men bostandyqtary qorǵalatynyna árdaıym kepildik beretin Ata zańy­myzdyń rólin meılinshe arttyrdy», degen bolatyn.

2022 jylǵy Memleket basshysynyń bastamasymen júrgizilgen konstı­týsııalyq reformalardyń nátıjesinde burynǵy Konstıtýsııalyq Keńes Kons­tıtýsııalyq sot bolyp qaıta qurylyp, jańa sýbektiler tizimimen tolyǵyp, jańa ókilettikterge ıe boldy. Jańartylǵan Konstıtýsııalyq sotqa endi bılik ókilderimen qatar, azamattar, Adam quqyq­tary jónindegi ýákil jáne Bas prokýror ótinishpen júgine alatyn úrdis qalyptasty. Bul konstıtýsııalyq baqylaýdyń aıasyn keńeıtip, azamattardyń quqyqtary men bostandyqtaryn qorǵaýǵa baǵyttalǵan mańyzdy tetikke aınaldy.

Konstıtýsııalyq sot zańdardy nemese olardyń normalaryn tek Konstıtýsııaǵa sáıkes nemese sáıkes emes dep tanýmen shektelmeı, olarǵa resmı túsindirme bere alady. Iаǵnı atalǵan zań nemese norma Ata zańymyzǵa sáıkes kelse de, ol Konstıtýsııalyq sot bergen túsindirmede ǵana qoldanylýǵa tıis. Bul jańashyldyq azamat­tar­dyń quqyqtaryn qorǵaý múm­kin­digin arttyryp, quqyqtyq memleket qaǵıdattaryn bekite tústi.

Máselen, 2023 jylǵy qań­tardan beri, ıaǵnı eki jarym jyldyń ishinde Konstıtýsııalyq sotqa 11 myńnan asa ótinish kelip túsip, sýdıalar osy ýaqyt aralyǵynda 400-den asa qaýly qabyldap, konstıtýsııalyq tek­serý nátıjesinde sýbek­tilerdiń ótinishteri negizinde 73 qory­tyndy sheshim (normatıvtik qaýly) shyǵarǵan. Onyń ishinde 3 ótinish Prezıdentten, 1 ótinish depýtattardan, 2 ótinish Úkimet múshelerinen, 2 ótinish Bas prokýrordan, 65 ótinish jeke azamattardan túsip, 73 normatıvtik qaýly ótinishi negizine qabyldanǵan.

Sarapshylar Konstıtýsııalyq sot qarapaıym azamattyń quqyǵyn qorǵaýdyń tıimdi qura­lyna aınalǵanyn, bir adam­nyń ótinishi arqyly uqsas jaǵ­daıǵa tap bolǵan júzdegen aza­mattyń quqyǵy qorǵalatynyn, Konstıtýsııalyq sottyń sheshimi qoǵam ómiriniń barlyq salasyna áser etip, quqyqtyq júıeni jetildirýge yqpal etetinin aıtady.

Konstıtýsııalyq sotqa júgingen ótinishterdiń túgelge jýyǵy, ıaǵnı 99%-y azamattardan keldi. Konstıtýsııalyq sot­tyń quzyretinen tys ótinishter jalpy ótinishterdiń 95%-yn qurady. Bul óti­nishter konstıtýsııalyq ótinishke qoıy­latyn talaptarǵa saı kelme­gen­dikten, azamattarǵa olardy qaıtarý týraly sheshim qabyldanyp, tıisti túsindirmeler beriledi.

Dese de sala mamandary­ ótinishtiń qaıtarylýy azamatty qaıtadan ótinish berý quqyǵynan aıyrmaıtynyn, bas­tysy qaıta joldanǵan ótinish Konstıtýsııalyq sot týraly Konstıtýsııalyq zańda naqty kórsetilgen talaptarǵa saı rásimdelýge tıis ekenin tilge tıek etedi.

«Kelip túsken ótinishter Konstı­týsııalyq sottyń talaptaryna saı kelmegen jaǵdaıda qaıtarylýy bul tek Qazaqstanda emes, búkil álemde qalyptasqan qalypty quqyqtyq táji­rıbe ekenin atap ótken jón. Konstıtý­sııa­l­yq baqylaý organdarynyń bar­ly­ǵynda derlik ótinishterge belgili bir zańdyq talaptar qoıy­lady. Bul talaptar ótinish­tiń nysanyna, mazmunyna, dálel­derine, joldaný merzimine jáne aryz berýshiniń quqyǵyna qatysty bolýy múmkin. Mundaı talaptar­dyń maqsaty – Konstıtýsııalyq sottyń tıimdi jáne maqsatty jumysyn qamtamasyz etý. Son­dyqtan ótinishtiń talaptarǵa sáıkes kelmegeni úshin qaıtarylýy – azamattyń quqyǵynyń shektelýi emes, kerisinshe, ótinishtiń sapasyn arttyrýǵa berilgen múmkindik. Sonymen qatar Qazaqstanda mundaı ótinishter azamattarǵa naqty túsindirýlermen birge qaıtarylady ári azamatqa barlyq olqylyqty túzetip, qaıtadan júginýge quqyq beriledi», deıdi Konstıtýsııalyq sottyń baspasóz qyzmeti ókilderi.

Konstıtýsııalyq sot tek kelip túsken ótinishter sheńbe­rinde áreket etedi. Sonymen qatar oryndaýǵa mindetti quqyq­tyq ustanymdar men sheshim­der qalyptastyrady. Konstı­tý­sııalyq sottyń qorytyndy sheshimderi zańnamany jetildirý prosesine de óz yqpalyn tıgizip jatyr.

Máselen, Konstıtýsııalyq sottyń qorytyndy sheshimderin iske asyrý nátıjesinde jeke tulǵalardan sot aktilerin kas­sasııalyq tártippen qaıta qaraý týraly ótinish hattary boıynsha alynatyn memlekettik baj mólsheri ońtaılandyrylyp, memlekettik bajdy keıinge qaldyryp tóleýge múmkindik týdy. Úkimet, ortalyq jáne jergilikti atqarýshy organdar arasyndaǵy deńgeılerdiń, maqsattardyń, mindetterdiń jáne memlekettik saıasat salasyndaǵy ókilettikterdiń arajigi ajyratylyp, mınıstrlikterdiń tıisti salalarda memlekettik saıasatty qalyptastyrýy týraly norma bekitildi. Sýdıalardy tártiptik jaýaptylyqqa tartý negizderi, onyń ishinde «sot isterin qaraǵan kezde zańdylyqty óreskel buzý» uǵymy naqtylanyp, sýdıalarǵa qatysty tártiptik isterdi qaraý rásimderine ókilderdiń qatysý múmkindigi engizildi.

Ákimshilik sot isin júrgizýde apellıasııalyq shaǵym men pro­kýrordyń ótinish hatyn berý merzimderin – sot sheshimi túp­kilikti nysanda shyǵarylǵan kúnnen bastap esepteý tártibi naqtylandy. Kólik quralyn masań kúıde basqarǵany úshin ákimshilik jaýaptylyqqa tar­tylǵan, ony basqarýǵa quqyǵy joq adamdar emtıhan tapsyrýǵa jeti jyl boıy jiberilmeıdi dep belgilendi. Kassasııalyq satyda sot arqyly qorǵalý quqy­ǵynyń kepildikteri kúsheıtil­di: shaǵymdardy aldyn ala qaraý rásiminiń kúshi joıyldy,­ qylmystyq is materıaldaryn talap etip aldyrý mindeti bekitildi, is-árekettiń saralanýyna jáne ózge de ólshem sharttarǵa qaramastan, prosestiń barlyq qatysýshysynyń kassasııalyq qaıta qaraýǵa teń qol jetkizýi qamtamasyz etildi. Buryn ózderi tartylǵan jaýaptylyq túrleri men saldary eskerile otyryp, memlekettik jáne quqyq qor­ǵaý qyzmetine kandıdattarǵa qoıylatyn talaptar naqtylandy.

Ákimshilik quqyq buzýshylyq týraly isterdi jańadan ashyl­ǵan mán-jaılar boıynsha qysqar­tylǵan is júrgizý tártibimen qaıta qaraý múmkindigi keńeıtilip, sot arqyly qorǵalý quqyǵynyń kepildikteri kúsheıtildi. Otbasy múshelerimen áleýmettik baılanystardy saqtap turý bóliginde ómir boıyna bas bostandyǵynan aıyrýǵa sottalǵandarǵa qatysty kemsitý­shilik alyp tastaldy. Bala asyrap alýǵa kandıdatqa qoıylatyn talap otbasyn, ana men ákeni jáne balany qorǵaý týraly konstıtýsııalyq kepil­dik­terge sáıkes naqtylandy. «Para berýge arandatý» uǵymy naqtylandy. Bir boryshkerge qatysty birneshe atqarýshylyq is júrgizý jaǵdaıynda kámeletke tolmaǵan balalardy kútip-baǵýǵa alıment óndirip alý sharttary naqtylandy. Birkelkilik quqyq qoldaný praktıkasyn qamtamasyz etý maqsatynda jer­gilikti atqarýshy organnyń beıbit jınalystar ótkizý týraly habarlamalarǵa zańda belgi­lengen den qoıý algorıtmine Konstıtýsııaǵa sáıkes túsindirme berildi. Áskerı qyzmetshilerdiń aqsha­laı rızyǵyna qatysty vedomstvo­lyq qaǵıdalardaǵy kons­tı­týsııalyq emes dep tanyl­ǵan normalardyń kúshi joıyldy.

Sottalǵandardy shartty túrde merziminen buryn bosatý týra­ly isterdi sottardyń qaraý praktıkasyna qatysty zańǵa táýeldi deńgeıdegi aktilerdiń konstıtýsııalyq emes dep tanylǵan normalarynyń kúshi joıyldy. Jazany óteýdiń qatań jaǵdaılarynda jáne tártiptik ızolıatorda ustalǵan kezeńde bilikti zań kómegin jáne medısınalyq kómek alýǵa qol jetkizý maqsatynda sottalýshynyń telefon arqyly sóılesý quqyǵy bóliginde Qyl­mystyq-atqarý kodeksiniń normalaryna túsindirme berildi. Qaı aýmaqtyń sottylyǵyna jatatynyn aıqyndaý tásilderi, onyń ishinde uzaqqa sozylǵan qylmystar jasalǵan jaǵdaıdaǵy tásilder naqtylandy.

Kásipkerlik pen uıymdasqan qyl­mysty saralaýdyń quqyqtyq tásilderi tujyrymdaldy. Kons­tıtýsııa normasyna resmı túsin­dirme berilip, turǵyn úıden aıyrý máselesinde prokýror sanksııa­sy sot sheshimine balama retinde qoldanylmaıtyny naqtylandy.

Joǵaryda keltirilgen mysaldar Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaevtyń bastamasymen júrgizilgen konstıtýsııalyq reformalardyń nátıjesinde Qazaqstanda konstıtýsııalyq baqylaý júıesi jańa deńgeıge shyqqanyn baıqaýǵa bolady. Bul ózgeristerdiń ıgiligin aldaǵy ýaqytta qalyń buqara kórerine senim mol.