– Mánsııa Muhtarqyzy, aldymen baǵdarlama týraly aıta ótseńiz. Jobanyń negizgi maqsat-mindeti qandaı?
– Bul – 2005 jyldan beri júzege asyrylyp kele jatqan respýblıkalyq jastar baǵdarlamasy. Onyń basty maqsaty – jastardy eńbekke baýlý, tabıǵatty qorǵaý, kógaldandyrý jáne abattandyrý jumystaryn júrgizý arqyly ekologııalyq mádenıetti qalyptastyrý. Sonymen qatar jazǵy kezeńde jastardy ýaqytsha jumyspen qamtyp, olardyń áleýmettik jaǵdaıyn jaqsartýǵa kómektesý.
Jalpy, baǵdarlama aıasynda kúni búginge deıin 500 myńnan asa jas maýsymdyq jumyspen qamtyldy. Al bıyl respýblıka boıynsha 14 pen 35 jas aralyǵyndaǵy 35 200 azamat eńbekke tartylady. Jastar úshin bul jobaǵa qatysýdyń utymdy tusy – resmı jumysqa ornalasý múmkindigi. Iаǵnı zańdy túrde eńbek sharty jasaqtalyp, zeınetaqy jarnalary aýdarylady. Demek bul – jastar úshin alǵashqy eńbek tájirıbesin zańdy negizde jınaqtaý múmkindigi.
Jumys barysynda olarǵa arnaıy kıimder men qajetti qural-jabdyqtar beriledi. Sonymen qatar qatysýshylar ártúrli qoǵamdyq jáne tárbıelik is-sharalarǵa belsene qatysady. Sáıkesinshe jastar arasynda úlken netvorkıng qalyptasady. Túrli áleýmettik toptaǵy jastar bir-birimen tanysyp, tabysyp, tájirıbe almasady. Mysaly, mektep oqýshylary jazǵy demalys kezinde «Jasyl el» qataryna qosylyp, eńbekke aralasa alady jáne jergilikti jastar resýrstyq ortalyqtarynyń ózge de jobalaryna qatysyp, qoǵamdyq belsendiligin shyńdaıdy. Bul olarǵa úlken ómir mektebi desek te bolady.
– «Jasyl el» jasaǵynyń basym baǵyttary men iske asý tetikteri nesimen erekshelenedi?
– Joba jastardyń azamattyq ustanymyn nyǵaıtýǵa jáne ekologııalyq mádenıetti qalyptastyrýǵa eleýli yqpal etip keledi. «Jasyl el» aıasynda jas býyn qorshaǵan ortany qorǵaýdyń mańyzyn tereń túsinip, tabıǵatqa janashyrlyqpen qaraýǵa daǵdylanady. Esesine, keıingi jyldary ekologııa taqyrybyna qyzyǵýshylyq tanytqan jastar sany artyp keledi. Olar áleýmettik jeliler arqyly, ásirese TikTok, Instagram platformalarynda ekologııalyq mazmundaǵy jańa trendterdi ózderi qalyptastyryp, kópshilikke úlgi bolyp júr. Mysaly, aǵash otyrǵyzý, qoqys jınaý, qaıta óńdeý sııaqty aksııalardy tartymdy formatta usynyp, bul áreketterdi sándi, zamanaýı ári mańyzdy is retinde kórsetýge tyrysady.
Jyl saıyn jobaǵa qatysqan myńdaǵan jas tabıǵatqa qosqan úlesin ǵana emes, óz aınalasyndaǵy oń ózgeristerdi de baıqaıdy. Basym kópshiligi ekologııalyq sanany aldymen óz boıynda qalyptastyryp, keıin otbasyna, dostaryna tarata bastaıdy. Osylaısha, bir jastyń áreketi arqyly tutas ortada ekologııalyq mádenıetke betburys paıda bolady. Iаǵnı baǵdarlama jas býynnyń jeke tulǵa retinde damýyna, áleýmettik belsendiligi men azamattyq jaýapkershiligin arttyrýǵa úlken serpin beredi.
– Maýsym bastalǵaly qansha gektar jer kógaldandyryldy nemese abattandyryldy? Jasaq qyzmeti arqyly jergilikti jerlerde ekologııalyq ahýaldy jaqsartýǵa sebep bolǵan mysaldar bar ma?
– Buǵan naqty sandarmen jaýap berý qıyn. Sebebi ár óńirdiń jumys kólemi men baǵyty – ártúrli. Keı aımaqtarda negizinen aǵash otyrǵyzý jumystary júrgizilse, endi bir jerlerde tazalyq aksııalary men qoǵamdyq keńistikterdi abattandyrý isi basty nazarda bolady. Sondyqtan kógaldandyrylǵan nemese abattandyrylǵan aýmaqtyń kólemi óńirlik erekshelikterge baılanysty ózgeredi.
Degenmen ekologııalyq nátıjeler naqty kórinis berip jatyr. Máselen, Qaraǵandy oblysynda Balqashqa aparatyn tasjol boıyndaǵy aýmaq birneshe kezeńge bólinip tazartyldy. Sol jolda uzaq ýaqyt boıy jınalyp qalǵan plastıkalyq jáne turmystyq qaldyqtardan arnaıy músin túrindegi ekologııalyq art-obektiler jasaldy. Qalǵandary suryptalyp, qaıta óńdeýge jiberildi. Bul bir rettik aksııa emes, ekologııalyq tárbıe men kópshilikke oı salatyn mádenı is-shara retinde ótkizildi.
Sonymen qatar kóptegen aımaqta saıabaqtar men gúlzarlar qalpyna keltirilip, jastar óz qolymen júzdegen aǵash pen gúl egip, oryndyqtar men qoqys jáshikterin ornatýǵa atsalysty. Bul jumystardyń barlyǵy jergilikti ákimdiktermen birlesip, naqty jospar boıynsha júzege asyrylady. Ásirese sý kózderiniń aınalasyn tazartý, kóleńkeli aımaqtar jasaý, halyq kóp shoǵyrlanatyn oryndardy abattandyrý. Jalpy alǵanda, «Jasyl el» jasaǵynyń kúshimen óńirlerdegi ekologııalyq máseleniń aldyn alýǵa jáne sheshýge birqatar oń qadamdar jasaldy.
– Joba qatysýshylaryna tólenetin eńbekaqy mólsheri qalaı belgilenedi? Taǵy qandaı qoldaý tetikteri qarastyrylǵan?
– Baǵdarlamanyń qarjylandyrylýy memlekettik áleýmettik tapsyrys negizinde júzege asady. Ár óńirdiń jobany qarjylandyrý kólemi sol aımaqtyń jergilikti bıýdjeti men múmkindigine baılanysty belgilenedi. Sonymen qatar jobaǵa qosymsha demeýshilik kómek kórsetetin uıymdar men kásiporyndar da bar.
Jobadaǵy qatysýshylarǵa tólenetin eńbekaqy – eń tómengi jalaqy mólsheri negizinde esepteledi. Alaıda tólem kólemi ár óńirde ártúrli bolýy múmkin. Mysaly, Aqtóbe oblysynda eńbekaqy eki taraptyń esebinen tólenedi: jartysy memlekettik joba, al qalǵan bóligi jastar jumys isteıtin mekeme nemese seriktes sharýashylyq esebinen beriledi.
Qarjylaı qoldaýdan bólek, jastardy jigerlendirý maqsatynda osy oblysta jyl saıyn eń belsendi 100 jasqa arnap Astana qalasyna arnaıy issapar uıymdastyrylady. Bul – olardyń eńbegin baǵalaýdyń, yntalandyrýdyń bir joly. Basqa óńirlerde de úzdik qatysýshylarǵa dıplomdar, alǵyshattar men syılyqtar úlestirilip, túrli marapattar beriledi.
Erekshe aıta keterligi, eńbek maýsymy bastalmas buryn barlyq qatysýshyǵa mindetti túrde tehnıkalyq qaýipsizdik boıynsha nusqaýlyq júrgiziledi. Bul – óte mańyzdy kezeń. Sebebi keıbir jumys aýmaqtarynda túrli zııandy nemese qaýipti qaldyqtar kezdesýi múmkin. Osyndaı jaǵdaılarda jastardyń ózderin qalaı ustaýy, qandaı sharalar qoldanýy qajet ekeni týraly tolyq aqparat beriledi. Nusqaýlyq tek teorııalyq emes, tájirıbelik turǵydan da túsindiriledi.
– Aldaǵy ýaqytta baǵdarlamany keńeıtý jáne jetildirý baǵytyndaǵy josparlaryńyzben bólisseńiz.
– «Jasyl el» eńbek jasaqtarynyń jumysyn jandandyrý jáne jetildirý maqsatynda úlgilik erejelerdi qaıta qabyldaý jumysy josparlanyp otyr. Qazirgi tańda mınıstrlik osy baǵytta arnaıy Jol kartasyn ázirlep, onyń aıasynda birqatar ózgeris pen jańalyq engizý jumystaryn júrgizip jatyr. Bul sharalar eńbek jasaqtarynyń tıimdiligin arttyrýǵa jáne olardyń áleýmettik mańyzdylyǵyn odan ári nyǵaıtýǵa baǵyttalǵan.
Halyqaralyq deńgeıde de ózara tájirıbe almasý belsendi túrde júrgizilip keledi. Mysaly, «Jasyl el» respýblıkalyq qoǵamdyq birlestigi osy jyldyń mamyr aıynda О́zbekstannyń Tashkent qalasynda ótken klımattyq forýmǵa qatysyp, óz jobalaryn tanystyrdy. Buǵan qosa jaqynda Ázerbaıjan elinde ótken halyqaralyq forýmda bizdiń ekologııalyq bastamalarymyz keńinen usynyldy. Bul úrdis bolashaqta da jalǵasyn tabady. Túrli halyqaralyq forýmdar, kórmeler men pikir almasý kezdesýleri turaqty túrde uıymdastyrylyp, jańa jobalar men ıdeıalar talqylanady. Osylaısha, «Jasyl el» jobasy ishki damýmen qatar, halyqaralyq yntymaqtastyqty nyǵaıtyp, ekologııalyq mádenıetti jahandyq deńgeıde nasıhattaýǵa úles qosady.
– Áńgimeńizge rahmet.
Áńgimelesken –
Zeıin ERǴALI,
«Egemen Qazaqstan»
