Sýretti túsirgen – Erlan OMAR, «EQ»
«Ulttyq kitap kúnine» oraı tuńǵysh ret elimiz boıynsha kitap oqý mádenıetin ilgeriletýdi kózdegen jańa ulttyq joba – «100 kitap» saýalnamasy bastalǵan bolatyn. Ol úshin eGov.kz resmı saıtynda «Tańdaýly 100 kitapty birge anyqtaıyq» degen arnaıy saýalnama joly ornalastyrylǵan. Ár azamat qalta telefonynan eGov mobile qosymshasyna ótip, otandyq súıikti avtorynyń shyǵarmalaryn tańdaı alady.
Aıta keteıik, saýalnama ótken aılardan beri jalǵasyp keledi, nátıjesi 10 tamyzda jarııalanady. Búginde ıgi bastama úlken qoldaýǵa ıe bolyp, elimizdiń ár túkpirinen 20 myńnan astam adam súıikti shyǵarmasy men avtoryn belgilep, daýys berýge qatysyp úlgergen. Saýalnama barysynda oqyrmandar ártúrli týyndyny tańdap, oılaryn ortaǵa salyp jatyr.
«100 kitap» jobasy saraptamasyna nazar salsaq, úzdik týyndylar qataryn Abaı shyǵarmalary men Muhtar Áýezovtiń «Abaı joly», Ilııas Esenberlınniń «Kóshpendileri» bastap tur. Kóptegen daýys berýshiler usynǵan tizimniń basynan ult rýhanııatynyń temirqazyǵy Abaıdy kóremiz. Zııaly qaýym ókilderi qatar-qatar uly aqyndy qaster tutyp, tóbesine tutsa, óner sańlaqtary, qara orman halyq, jetkinshekter men baldyrǵan balalar aqyndy alǵashqy tańdaýyna qosyp, mańdaıǵa tutyp otyr. Beıne bir qazaq saharasynda Abaıǵa oralý, Abaıǵa júginý salty jańǵyryp, sanamyz taǵy bir silkinerdeı. Rýhymyz oıanyp, birlik pen ultshyldyqtyń oshaǵy laýlaı túskendeı.
Atalǵan ulttyq jobada aty ulyqtalǵan aqyn ári hakimge oralǵan oqyrman týrasynda Abaı atyndaǵy Memlekettik syılyqtyń laýreaty, jazýshy Kádirbek Segizbaıulynyń pikirin bilgen edik.
– Qazir jurtty kitap oqýǵa moıyn burǵyzý úshin «100 kitap» jobasy qolǵa alynǵanyn jaqsy bilemin. Sol tizimderdi, usynymdardy kórip jatyrmyz, birde-bir zııatker, birde-bir jazýshy tańdaýyn Abaıdan bastapty. Abaıdyń sózinde artyq aıtylǵan, kem aıtylǵan joldardy tabý qıyn. Shyn máninde, qazaqty oń jolǵa baǵyttap, fılosofııalyq túıin túıindegen naǵyz danyshpannyń ózi. Sondyqtan da búkil qazaq halqy ár ýaqytta hakimniń asyl rýhyn qurmet tutyp, ult aqyl-oıynyń shamshyraǵy dep biledi. Abaıdyń «Júregińniń túbine tereń boıla, men bir jumbaq adammyn, ony da oıla» degen óleńi bar. Osy joldardan-aq aqynnyń búkil ómirbaıanyn kórýge bolady. Qaı óleńin oqysańyz da, ózdiginen aspannan quıylyp turǵandaı áser etedi. Abaı ishkenge máz, jegenge toq qazaǵyn ońǵa bastyrý úshin shamasy kelgenshe alysyp ótken adam. Bir ǵajaby, aqynnyń ár kótergen máselesi áli kúnge mańyzdylyǵyn bir mysqal da joǵaltpaǵan. Sondyqtan Abaı – máńgilik, bizdiń aldymyzda janyp turatyn, óshpeıtin shamshyraǵymyz, – dedi jazýshy.
Iá, Asqar Súleımenov aıtqandaı, «kelesi qazaqtyń ishetin baly men ýy da Abaı». Bul qaǵıdatqa tarıhtyń ózi kýá. Al aqyn, Halyqaralyq «Alash» ádebı syılyǵynyń laýreaty Hanbıbi Esenqaraqyzy Abaı murasy urpaq sabaqtastyǵymen birge alǵa órlep kele jatqanyn aıtady.
Tańdaýly «100 kitap» jobasynda aqyndarymyz, zııalylarymyz aldymen Abaıdy atap jatsa, onyń bir-aq sebebi bar. Abaı – kúnniń sáýlesi, eshkimdi alalamaı, barlyq adamǵa birdeı nuryn shashady. Onyń poezııasyn, qara sózin, qaı jaǵynan alyp qarasaq ta, kúlli adamzattyń ustazy sekildi áser qaldyrady. Biz Abaımen oıandyq, jyrlaryn jattap óstik, es bilgeli áke-sheshem aldyna alyp óleńderin aıtyp otyratyn. 1972 jyly Baýyrjan Momyshuly Shymkentke kelip, jas aqyndarmen kezdeskende menen «ákeń Abaıdy oqı ma?» dep surady. Sonda ákem jattatqan «О́zgege kóńilim toıarsyń» degen óleńdi aıtyp berdim. Ákem de óleń oqyp edi, biraq bir kúni túnde jazǵandaryn sandyqtan shyǵaryp órtep jatqanyn kórdim. «Abaı bolmaǵan soń, óleń jazýdy qoıý kerek!» dep sonda kúrsingenin estidim. Sol ákelerimizden kele jatqan Abaıdy súıý bizge mura bop qaldy. Qazirgi meniń balalarym da uly aqyn jyrlarymen sýsyndap, urpaq sabaqtastyǵy osylaı jalǵasyp jatyr. Qazir Alladan bir-aq tilegim bar. Qudaı Taǵala urpaǵymyzdy Abaı aıtqan jolmen júrýge, Abaı ósıetine adal bolýǵa jazsa eken. Qazaq balasy Abaı jolyna oralatyn ýaqyt jetti dep oılaımyn, – deıdi aqyn.
Shynynda, Abaıdy bilý – ózińdi taný, Abaıǵa oralý – ózińe oralý. Kól-kósir taǵylymy keleshek kemesine mingen hakimniń bolashaq tulǵasy urpaq aldynda budan da aıdyndy bolary anyq. «100 kitap» saýalnamasy aıasynda aqyn murasy oqyrman súzgisinen qaıta ótip, jańasha sıpat alary daýsyz.
