Jobanyń maqsaty – qazaq jáne orys tilderindegi ymdaý tilin qoldanýshylardyń qoǵammen ózara baılanysyn arttyrýǵa baǵyttalǵan ınnovasııalyq keshen qurý. Keshenge qımyldy taný, mátindi qımylǵa jáne kerisinshe túrlendirý, sóıleý sıntezi, sondaı-aq aýdıony mátinge aınaldyrý sııaqty birneshe negizgi komponentter enedi.
2021–2023 jyldar aralyǵynda jas ǵalymdar «Múmkindigi shekteýli adamdardy qoldaýdyń ınklıýzıvti ıntellektýaldy júıesiniń modelderi men ádisteri» atty granttyq qarjylandyrý jobasy aıasynda eleýli nátıjelerge qol jetkizdi. Atap aıtqanda, qazaq tilindegi mátinderdi óńdeýge arnalǵan leksıkalyq-morfologııalyq taldaý blogi ázirlenip, onyń negizinde mýltımedııalyq tezaýrýstar quryldy jáne keńeıtildi. Sondaı-aq ymdaý sózdik-tezaýrýs derekqory men daktıldi anımasııa qurýǵa arnalǵan baǵdarlamalyq sheshimder jasaldy.
Jańa jobada ǵalymdar jasandy ıntellekt pen kompıýterlik kórý algorıtmderi negizinde aýyzsha sóıleýdi ymǵa, al qımyldardy mátin men dybysqa túrlendiretin mehanızmderdi jetildirip jatyr. Neırondyq jeliler men mashınalyq oqytý ádisterin qoldaný arqyly júıe naqty ýaqyt rejiminde jumys isteýge qabiletti modýlderdi biriktiredi. Júıe tıimdiligin baǵalaý maqsatynda ártúrli paıdalanýshy tobynyń qatysýymen keshendi testileý jumystary júrgiziledi. Sonymen qatar jobanyń bir baǵyty – bilim platformalary men arnaıy oqý materıaldaryn jasaý.
Ym tiliniń klassıfıkasııasy MediaPipe derekteri men F1-score, nátıjesin baǵalaı otyryp, ymdy mátinge aınaldyratyn EfficientNet ı ResNet sııaqty mashınalyq taný modelderin biriktiredi. Mátindi ymǵa aınaldyrý BLEU, WER metrıkasy boıynsha baǵalanatyn Transformer, Seq2Seq modelderin qoldaný arqyly qozǵalysty qashyqtan qamtyp, qazaq tilindegi-KSL korpýsyna negizdeledi. Barlyq komponentter mobıldi qosymshaǵa biriktirilgennen keıin paıdalanýshylar avatardyń kómegimen mátin men sóılemdi ym tilinde túsine alatyn bolady. Júıeni ázirleýde PyTorch, TensorFlow, NumPy, pandas, MediaPipe jáne Unity sııaqty aldyńǵy qatarly tehnologııalar men quraldar qoldanylyp jatyr.
Barlyq komponentter biriktirilgennen keıin júıe mobıldi qosymsha túrinde usynylady. Qoldanýshylar mátindi arnaıy avatardyń kómegimen ymdaý tilinde túsine alatyn bolady.
Joba baǵdarlamalyq-nysanaly jáne granttyq qarjylandyrý sheńberinde júzege asyrylyp otyr. Ǵalymdar AQSh, Malaızııa, Reseı syndy elderdiń tájirıbesin zertteı otyryp, jergilikti qajettilikterge beıimdelgen ádisterdi qalyptastyrady. Qazirgi ýaqytta zertteýshiler AQSh-tan jetkizilgen sensorly datchıkteri bar kostıýmder kómegimen úlken kólemdegi qımyl derekterin jınap, jasandy ıntellektige arnalǵan zamanaýı jáne qýatty esepteý júıelerin qoldanyp, zertteý jumystaryn júrgizip jatyr. Alaıda qazaq tilindegi materıaldardyń jetkiliksizdigi – zertteýshiler úshin basty máseleniń biri. Sebebi elimizdegi arnaıy mektepterdiń kópshiliginde bilim orys tilinde, al qazaq tilindegi oqýlyqtar óte az.
«Qazirgi ýaqytta beıneqorlar, telebaǵdarlamalar men arnaıy jazbalardan materıaldar jınap jatyrmyz. Sonymen qatar telebaǵdarlamalarda qazaq tilinde ymdap túsindiretin avatar-jazbalar jasaý jobanyń bir baǵytyna aınaldy», deıdi joba jetekshisi Áıgerim Erimbetova.
Zertteý barysynda 2 myńnan astam erekshe qımyldar men ym qozǵalystary tirkelip, óńdeldi. Ǵalymdardyń aıtýynsha, ymdaý tilin qoldanatyn adamdardy qoǵam jıi túsine bermeıdi. Osy oraıda jasandy ıntellekt negizindegi jańa ázirleme qoǵammen qarym-qatynasty jeńildetip, estý jáne sóıleý qabileti buzylǵan jandardyń áleýmettenýine oń yqpal etedi. Búginde Qazaqstanda estý qabileti nashar 30 myńnan astam adam bar ári bul kórsetkish jyl saıyn artyp barady.
Jobanyń ázirge el ishinde balamasy joq. Keleshekte bul keshendi sheshim densaýlyq saqtaý, quqyq qorǵaý, ákimshilik jáne aqparattyq qyzmetterde, sondaı-aq bilim platformalarynda qoldanýǵa múmkindik beredi.
ALMATY
