Qunanbaı О́skenbaıuly Mekkege baryp, qajylyq paryzyn ótegennen keıin halyq ony piradar dep tanyp, izet-qurmetin arttyra túsedi. Alaıda Muhtar Áýezovtiń romanynan keıin oqyrman Qunanbaı bolmysyna áli tolyq kemeldenbegen jas Abaıdyń kózimen qarap, áýlıelik tabaldyryǵynda otyrǵan áke háline tym erte baǵa berip qoıdy. Sosıalıstik sanadaǵy qoǵam múmin, dindar Abaıdan góri, óner, ǵylymdy olardan artyq kóretin oıshyl dıdaryn jaqsy kórgisi keldi. Ras, Abaı kózqarasynyń evolıýıýsııasynda mundaı da pikirler boldy. Alaıda hakim ǵumyrynyń sońǵy jyldarynda jazylǵan óleńderdiń mazmunyna qarasaq, áýelde aıtqan dindar Qunanbaıdyń ornyna ózi kelip jaıǵasqanyn kóremiz.
Polshadaǵy azattyq kóterilisine qatysqany úshin qazaq dalasyna jer aýdarylyp kelgen polıak Adolf Iаnýshkevıchtiń kúndeliginde Qunanbaı beınesi bylaı sýretteledi: «Qarapaıym qara halyqtan shyqqan Qunanbaı jaratylysynan aqyl-parasat daryǵan, keremet zerek, qara tilge sheshen, baıypty, tyńǵylyqty kisi, halqynyń qamyn oılaıdy, oǵan jaqsylyq jasasam deıdi, eliniń ejelgi jol – jobasyna, Ál quranda jazylǵan sharıǵat jolyna asa júırik, Reseı ókimetiniń qyrǵyzdar jónindegi zań erejelerine óte jetik, qara qyldy qaq jarǵan ádil, adal azamat. Qunanbaı halqynyń qamqory, ony jurt paıǵambardaı kóredi, sondyqtan odan aqyl-keńes alýǵa tipti bir qıyrdaǵy aýyldardan jas pen kári, baı men kedeı aǵylyp kelip jatady. Tobyqty degen myqty rýdyń qalaýymen ol bolystyq qyzmetke saılanyp qoıǵan, elden erek bilgishtiginiń arqasynda bul qyzmetti tasqaıaqtaı qaǵystyryp, tamasha jaqsy atqarady, onyń aıtqany eki bolmaıdy, qabaǵyn qaqsa, is ornyna kelip jatady», deıdi Qunanbaı О́skenbaıuly týraly.
Abaıtanýshy Tursyn Jurtbaı A. Iаnýshkevıchtiń bul pikiri zaman aǵymyna yqtap aıtylǵan «Qunanbaı saýatsyz, oqymaǵan, din isin shala bilgen, Reseıdiń basqarý júıesin moıyndamaǵan, eldi, feodalızmniń eski zańymen basqarǵan», degen sııaqty tııanaqsyz tujyrymdarǵa toıtarys bergenin jazady. Sonymen qatar Qunanbaı qajynyń asa dindarlyǵy da onyń «Qurannyń tutqasy – «Bádýamdy» oqyp otyratyny jáne aıtylady. Onyń sharıǵat, tarıqat, maǵrıfat, haqıqat maqamdaryna jetkerýshi baspaldaq ekeni eskertiledi. Birde Abaı ákesiniń úzdiksiz bir duǵany qaıtalap otyrǵanyn baıqap, «Báli, táte, men sizdi dúnıeniń syryn bilip, aqıqatqa ketti ǵoı desem, «bádýam» degen til syndyrýǵa arnalǵan shaǵyn ǵana dúnıe emes pe? Siz beride qalǵan ekensiz ǵoı» deıdi ákesiniń oqyp otyrǵanyn jeńilge balap. Sonda Qunanbaı: «Áı, qap-aı, obalyńa men qalyppyn Abaı. Kezinde úsh aı medressede oqytyp, tastamaı alyp ketip em. Obalyńa qalǵan ekenmin ǵoı. Jetpegen ekensiń, jeńil oqyǵan ekensiń ǵoı. Men seni túbine jetti me desem, toqymaı oqyǵan ekensiń ǵoı. Bádýam degen sharıǵat, tarıhat, maǵrıfat arqyly aqıqatqa qol jetkizetin kitap emes pe? Sonyń ár sózin oılap, ishteı qorytyp otyramyn. Qap, obalyńa qalyppyn ǵoı Abaı, jetpeı oqyǵan ekensiń ǵoı» degen eken. Artynsha Abaı basyn shaıqap, ornynan turyp esikten shyǵyp ketip bara jatqanda: «Úlkendermen baıqap sóılesý kerek eken. Myna qara shalyń qandaı tereń edi. Rasynda da ústirt oqyppyn ǵoı. Kemshin ekenmin ǵoı» dep aıtqanyn jetkizedi Tursyn Jurtbaı.
Rasynda qudaıǵa bel baılaǵan adam úshin din birinshi orynda. О́miriniń aqyryn qudaıshylyqa arnaǵan Lev Tolstoı da «Din kimge ekinshi orynda tursa, oǵan ol múlde joq» dep kesip aıtady. Hakim Abaı da keıinnen «Meken bergen, halyq qylǵan ol – lámakan, Túp ıesin kóksemeı bola ma eken» dep ákesi Qunanbaıdyń hálinde kúrsinedi. Sondyqtan Abaıdyń jas kezindegi jyrlaryn ústirt oqyp, onyń ǵumyrlyq kózqarasy túbegeıli osy boldy dep kesip aıtý – ábestik. Qunanbaıdyń dindarlyǵyn da ushqarylyqpen shatastyrmaý kerek.
Kelesi eskeretin dúnıe – Qunanbaıdyń Kenesary hanǵa qatynasy. Qazaqtyń sońǵy hany týraly keıbir batyrlyq jyrlarda aǵa sultannyń patshadan shen alǵanyn alǵa tartyp, Kenesary áskerine qarsy shapqany aıtylady. Alaıda bul buqara halyqtyń aqylyna keletin alǵashqy oı ekenin, jyrlaýshy aqynnyń emosıonaldy kóńil-kúıinen týǵan baǵa ekenin qaperge ustaý qajet.
Rasynda Qunanbaı Kenesaryǵa qarsy boldy ma? Oǵan qarsy ásker jiberdi me? Aq patshaǵa qanshalyqty adal boldy? Bul suraqtardyń jaýabyn Muhtar Áýezovtyń myna bir esteliginen tabýǵa bolady: «Qunanbaıdyń budan sońǵy el isinde qalǵan bir isi – orys ulyǵynyń buıryǵy boıynsha Kenesaryny qýǵany. Starshına kúninde Kenesaryny qýa shyqqan orys otrıadymen birge qazaqtan kisi alyp, qosa qýysqan. Qýǵan qol Kenesarynyń kóshine jetipti. Kóshiniń janynda Kenesary atynan túsip namaz oqypty. Sonda orys bastyqtary shabaıyq degende, Qunanbaı «namaz ýaqytynda shappaımyz», dep shapqyzbaı qoıypty. Sol jolda Qunanbaı qolmen kele jatqan qazaqtardy jıyp alyp, qur qudyqtyń mańynda keńesip Kenesaryny ustamaýǵa, qas qylmaýǵa ýádelesipti. Keıin atys bolǵanda jýantaıaq Tóbet degen batyr Kenesary qolynyń bir batyryn qýyp, naızalamaqshy bolǵan, sony Qunanbaı sabapty», dep jazady.
Mine, osydan-aq Qunanbaıdyń qaıtken kúnde de «qazaqqa bolsyn» degen el úshin týǵan er ekeni, qudaıshylyqty basty orynǵa qoıatyn has musylman ekeni anyq ańǵarylady. Qunanbaı bolys bolmasa, onyń ornyna báribir basqa adam kelip, el bıleýshi edi. Sondyqtan aqyry ornaıtyn bılik bolǵan soń, Qunanbaı sol bıliktiń nızamyna baǵynyp, óz halqynyń múddesin kózdedi. Qunanbaı bolmysyn taný qıyn da kúrdeli bolatyny osy sebepti.
