О́ndiris – óńir damýynyń qozǵaýshy kúshi

Ekonomıkany ártaraptandyrý – turaqty damý kepili

Jýyrda Ordabasy aýdany, Badam eldi mekeninde «Central Asia aluminum» JShS-nyń alıýmınıı profılderin óndiretin zaýyty ashyldy. Kásiporynnyń óndiris qýattylyǵy – jylyna 20 myń tonna. 200 adam jumyspen qamtylady. Jobanyń alǵashqy kezeńine quıylǵan ınvestısııa kólemi – 4,4 mlrd teńge. Mine, osy zaýytty iske qosý rásiminde oblys basshylyǵy óńirde ónerkásip salasyn damytýǵa jáne kiris kózderin ulǵaıtýǵa yqpal etetin jobanyń júzege asyrylýyn Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaevtyń ekonomıkany ártaraptandyrý, ınvestısııa tar­tý, óndiris oryndaryn ashý tap­syrmasymen baılanys­tyrdy. Túrkistandy dotasııalyq óńir deńgeıinen óz bıýdjetin qam­tıtyn, óndirisi damyǵan oblys­qa aınaldyrý oblys basshyly­ǵy­nyń maqsaty ekeni de aıtyl­dy. Tapsyrmalardy oryndap, maq­sat­qa jetý baǵytynda óńirde at­qa­rylyp jatqan jáne jospar­lan­ǵan aýqymdy jumys­tar az emes.

Mysaly, alıýmınıı profıl­derin óndiretin zaýyt ashylǵan Ordabasy aýdanynda «Tangshan Huating Ceramics Co., LTD.» kompanııasynyń iri qara mal súıegin óńdeıtin óndiris orny salynady. Sheteldik ınvestormen birge zaýyttyń kapsýlasyn salý rásiminde oblys ákimi Nuralhan Kósherov aýyl sharýashylyǵy damyǵan óńirde tereń óńdeý salasynda áli de kóp jumys atqarý qajettigin jetkizdi. Ásirese mal qaldyǵyn óńdeý máselesi kún tártibinen túspegenin atap ótti. Aýmaǵy 10 gektar, jobalyq quny 9 mlrd teńge bolatyn zaýytta iri qara maldyń súıegi óńdelip, jela­tın ónimderi men pepton qospasy da­ıyn­dalady. Joba iske asqan soń 100-ge jýyq jumys orny qury­lady. О́ndiris qýattylyǵy – jylyna 5 myń tonna bolatyn zamanaýı zaýyt kelesi jyly iske qosylady.

Sondaı-aq aýyl sharýashy­lyǵy ónimderin tereń óńdeý baǵy­tynda Shardara aýdanynyń ındýs­trııalyq aımaǵynda «Kazkrahmal» JShS-nyń júgerini tereń óńdeý zaýyty salynyp jatyr. Jylyna 150 myń tonna júgerini tereń óńdeý múmkindigi bar zaýyttyń ınvestısııalyq quny – 35 mlrd teńge. Kásiporyn 35 gektar aýmaqta ornalasqan. Qazir dándi daqyldardy saqtaý jáne keptirý qoımasy iske qosylyp, alǵashqy kezeń aıasynda ónim qabyldaý úderisi júrip jatyr. Ekinshi kezeń boıynsha krahmal sirnesin óńdeý zaýyty bıyl iske qosylady. Bul baǵytta 500-den asa jumys orny ashylyp, jergilikti halyqtyń áleýmettik jaǵdaıyn jaqsartýǵa oń yqpal etedi. Kásiporyn júgeri­den «krahmal», «glıýten», «júgeri sechkasy», «maltoza», «karamel» jáne júgeri sirne­sin óndiredi. Mamandar bul ónim­derge suranys elimizde ǵana emes, halyq­aralyq naryqta da joǵary ekenin aıtady.

Qazirgi ýaqytta ónimderdi eksport­qa shyǵarý baǵytynda Reseı, Qytaı, Belgııa, Anglııa elderimen iskerlik baılanys ornatyl­ǵan. Suranys demekshi, Túlki­bas aýdanyndaǵy «Stas ı K» óndiris­tik kooperatıviniń polıetı­len qubyrlaryn paıdalanatyndar óte kóp. Elge asa qajetti polıetılen qubyrlaryn ón­dirýmen aınalysatyn kásip­oryn qubyrlarynyń sapasy joǵary. Joǵarǵy, tómengi temperatýralarǵa tózimdi, sý, káriz, gaz, ylǵaldy jerdi qurǵatý taǵy da basqa qajettilikter úshin qoldanylady. Atalǵan óndiristik kooperatıv alǵash qurylǵan jyldary ekinshi deńgeıli bankten 16% jyldyq mólsherlememen nesıe alǵan. Ol nesıeniń 7%-y «Damý» kásipkerlikti damytý qory» arqyly sýbsıdııalandy. О́ndiristik kooperatıv basshysy Á.Saıtovtyń aıtýynsha, ónimdi ótkizetin naryq bar.

«Qazir barlyq eldi mekende gaz, aýyzsý tartý, káriz júıesin ornatý jumystary júrip jatyr. Sol kommýnaldyq ıgilikter endi kirip jatqan aýyldardy kerek­ti qubyrlarmen qamtamasyz etý kerek. Bul – jergilikti ónim ón­dirý­shilerdiń moınyna túsken jaýap­kershilik. Qubyrlar eldi meken­derdi eń mańyzdy kommýnaldyq qajettiliktermen qamtamasyz etetin kúretamyr sanalǵandyqtan, sapasynyń minsiz bolýyna da erekshe mán beremiz. О́ndiristik kooperatıv 2004 jyldan beri gaz jáne sý tasymaldaýǵa arnalǵan polıetılen qubyrlarynyń óndirisimen aınalysyp keledi. 2015 jyly zamanaýı qural-jabdyqtar alyp, jańa júıeni iske qostyq. Búgin­de 25 adam turaqty jumyspen qamtylǵan», deıdi О́K basshysy.

Al Saryaǵash aýdanynda profıl plastık óndiretin «Erǵalı» jeke kásipkerlik nysany sehynda esikter men terezelerge arnalǵan jáne ózge de salalarǵa qajetti plastık pen profıl ónimderi shyǵarylady. Taýarlary el ishinen bólek, Qyrǵyzstan men Tájikstanǵa eksporttalady. Mundaǵy jabdyq­tar men qondyrǵylar Italııa men Reseıden ákelingen.

О́ńirde qolǵa alynǵan júıeli jumystardyń, ınvestısııalyq jobalardyń, sonymen birge jergi­likti kásiporyndar jumysy­nyń nátıjesinde et eksporty­nyń da áleýeti artqan. Bul baǵyt­ta nátıjeli jumysymen tanyl­ǵan kásiporyndardyń biri – Qazyǵurt aýdanynda ornalas­qan «Qarqyn-2030» JShS. Serik­testiktiń shujyq ónimderin shyǵaratyn sehy zamanaýı tehnologııalarmen jabdyqtalǵan. Tolyq avtomattandyrylǵan jeli­ler iske qosylǵan. Kásiporyn táýli­gine 30 tonnaǵa deıin daıyn shu­jyq ónimin óndiredi. Shıkizat sapasy­na, sanıtarlyq talaptarǵa, ónim­niń saqtalý merzimi men qura­my­n­a erekshe mán beriledi. Qazir óndiris ornynda 500 adam turaq­ty jumyspen qamtylǵan. Kásip­oryn ónimderi barlyq aımaqqa jónel­tilip, ishki naryqty otan­dyq ári sapaly taǵammen qam­tama­syz etip otyr. Al quny 1,1 mlrd teńge bolatyn mal soıý sehy 60 myń basqa deıin iri qara men usaq maldy soıýǵa qaýqarly. Onda 10 adam eńbek etedi. Seh halyq­aralyq standarttarǵa saı jab­dyq­talǵan, mal soıý, et saqtaý jáne bastapqy óńdeý úderisteri tolyq avtomattandyrylǵan.

Búginde mal bordaqylaý alańy­nyń qurylysy júrgizilip jatyr. Alańda bordaqylanǵan mal keıingi óńdeýden soń, da­ıyn et ónimderi retinde ishki naryqqa joldanyp, shetelge eks­porttaý josparlanyp otyr. Al Saryaǵash aýdany Jibek joly eldi mekeninde ornalasqan «Besqara» JShS-nyń beketi táýligine 128 iri qara, 600 bas ýaq mal soıýǵa qaýqarly. Otyz turǵyn jumyspen qamtylǵan. Zamanaýı keshen bıyl paıdalanýǵa berildi. Iri qara maldar Ortalyq jáne Soltústik Qazaqtan oblys­tarynan tasymaldanyp, arnaıy orynda soıylady. Daıyn bolǵan ónim elimizdiń barlyq óńirine jáne «Nárlen» et óńdeý sehyna jónel­tiledi. Sonymen birge et ónimderi О́zbekstanǵa eksporttalady.

Agroónerkásip keshenin ártaraptandyrý jáne aýyldyq jerlerde kásipkerlikti damytý baǵytynda keshendi sharalar qolǵa alynyp jatyr. Osy baǵytta erekshe serpin alyp kele jatqan salalardyń biri – balyq sharýashylyǵy. Oblystyń ońtústigindegi Keles aýdanynda bul salaǵa ınvestısııa tartylyp, jańa jobalar iske asyrylyp jatyr. «BozSý balyq sharýashylyǵy» jeke kásipkerligi 4,8 gektar aýmaqta tıimdi jobany júzege asyryp otyr. Kásipker Oljas Ábdijapparuly byltyr sý aıdynyna mıllıon aq amýr shabaǵyn jiberip, nátıjesinde, 4 tonnaǵa jýyq sapaly balyq ónimin alǵan. Bıyl bul kórsetkish bir­neshe ese artyp otyr. Naqty­raq aıtqanda, 2025 jyly 3 mln-ǵa jýyq shabaq ósirilip, onyń 600 myńy satylymǵa shyǵaryl­ǵ­an. Qalǵan bóligi ósirilip, qosymsha 10 tonna daıyn ónim alý kózdelgen. Sharýashylyq bıyl ýyldyryq óndiretin ınkýbatorlyq sehty iske qosyp, alǵashqy kezeńde 20  kılo  ýyldyryq óndirdi. Aldaǵy jyly ýyldyryq kólemin 100 kıloǵa deıin jetkizý josparda bar. Kásiporyn qazirdiń ózinde 5 adamdy turaqty jumyspen qamtyp otyr.

Keles aýdanyndaǵy balyq sharýashylyǵy baǵytyndaǵy iri jobalardyń taǵy biri – «Kóshim» sharýa qojalyǵy. Jalpy aýmaǵy 76,2 gektar bolatyn bul sha­rýa­shylyqty kásipker Raıs Kóshim­uly basqarady. Qoja­lyq balyq ósirýmen qatar, óndiris­ti keńeıtý maqsatynda óńdeý sehy­nyń qury­lysyn qolǵa alǵan. Joba aıasyn­da jylyna 32 tonna balyq ónimi óndiriledi. Sharýashylyq 15 adamdy turaqty jumyspen qamtamasyz etip otyr. Al Saıram aýdany Saryaryq eldi mekenindegi «Kómesh balyq» JShS 259 gektar jerde toǵandar salyp, jylyna 721,6 tonna ónim alyp, ishki naryqty sapaly balyqpen qamtýǵa kirisken. Joba quny – 750 mln teńge, munda 19 turaqty jumys orny ashylǵan.

«Bizdiń kásiporyn 26 toǵannan turady, onyń 13-i – tabıǵı toǵan, qalǵandary – jasandy. 2016 jyldan bastap shabaq ósirýmen aınalysyp kelemiz. Kútimge alǵan balyq túrlerin aıtatyn bolsaq, olar – aq amýr, karp, sazan, dóńmańdaı. Barlyq ónimderimiz ishki naryqqa shyǵyp otyr», deıdi kásipker Daýletaly Abdramanov.

Saıram aýdany Taskeshý eldi mekeninde «Gen Group Kazakhstan» JShS alǵashqylardyń biri bolyp tropıkalyq ónimdi jersin­dirip, banan ósirý isin qolǵa alǵan. Munda jylyna 1 000 tonna ónim alynyp, ishki naryqty qamtamasyz etip otyr. Keshen dırektory Tımýr Ýteshevtiń aıtýynsha, 2023 jyly jumysyn bastaǵan jobanyń alǵashqy kezeńiniń quny 1,056 mlrd teńgeni quraıdy, barlyq jabdyqtar Túrkııadan alynǵan. Qazir 15 adam turaqty jumyspen qamtylǵan, qosymsha 15 adam maýsymdyq jumystarǵa tartylady. Ekinshi kezeńde banan baýy qosymsha 4,8 gektarǵa ulǵaıtylmaq, al 5,4 gektarǵa – qyzanaq, 1 gektarǵa qulpynaı ósirý jobalary iske asady. Úshinshi kezeńde 2,7 gektarǵa qııar ósirý qolǵa alynbaq. Barlyq kezeńde jumys tabysty júrgen jaǵdaıda, bul sharýashylyq otan­dyq naryqty 1 500 tonna banan ónimimen, 120 tonna qulpynaımen, 3 153 tonna qyzanaqpen jáne 1 125 tonna qııar ónimderimen qamtymaq. Joba quny barlyq kezeńdi qosa eseptegende 13,4 mlrd teńgeni qurap, 150 adam turaqty jumysqa tartylady. Memleket tarapynan sýmen, elektr qýatymen,  gazben qamtý turǵysynan, jerasty sýyn paıdalanýda uńǵyma sharýashy­ly­ǵyn jolǵa qoıýǵa qatysty kómek kórsetilip jatyr.

Jumyspen qamtıtyn jobalar

Investısııa tartý, óndiris oryn­daryn ashýǵa basymdyq be­ril­gen óńirde «Turan» arnaıy eko­nomıkalyq aımaǵynyń alar orny erekshe. О́nerkásip jáne ın­dýstrıaldy-ınnovasııa­lyq da­­­mý basqarmasy basshysynyń min­­­detin atqarýshy Qanat Shon­basov­tyń aıtýynsha, 2019–2025 jyldardyń qorytyndysy boıyn­sha «Turan» AEA-nyń ınves­tı­sııa­lyq portfeli jalpy quny 751,6 mlrd teńge bolatyn 221 jo­bany quraǵan. Onyń ishinde 253,9 mlrd teńge bolatyn 39 joba júzege asyrylyp, 1 353 turaqty jumys orny ashylǵan. 464,6 mlrd teńgege 137 ınvestısııalyq joba júzege asyrylyp jatyr. Budan bólek, AEA aýmaǵynda 34,1 mlrd teńgege 45 joba júzege asyp, qonaqúı, týrıstik keshender, saý­da oıyn-saýyq ortalyqtary elge qyzmet kórsetip jatyr. Qaty­sýshy esebinde tirkelgen joba­lar qurylysy barysynda jańa 11 236 jumys ornyn qurý josparlanǵan. Jyl sońyna deıin 46,5 mlrd teńgege 1 360 turaqty jumys ornyn quratyn 20 jobany júzege asyrý josparlanǵan. Qazir jańadan qosymsha 104 mlrd teńgeni quraıtyn 11 áleýetti jobany iske asyrý boıynsha jumystar qolǵa alynǵan. Sonymen birge arnaıy ekonomıkalyq aımaq­tyń ınfraqurylymyn jetil­dirý, ınvestorlarǵa qolaıly jaǵ­daı jasaý baǵytynda da tıisti jumystar atqarylyp keledi. О́nerkásiptik aımaqtar gazben, qorshaýmen, abattandyrý, sý jáne káriz júıelerimen qamtylady. «Turan» AEA-da tirkelgen, ashylǵan jáne endi ashylatyn eń iri óndiris oryndaryna toqtalsaq, olardyń qatarynda «Baspolymer» JShS-nyń polımerli qubyrlar, plastmassa buıymdar, tamshylatatyn taspalar shyǵaratyn iri zaýyty, «QazEcoPack» JShS-nyń bastapq­y jáne qaıtalama polıetılen shıkizatynan oraý materıaldaryn óndiretin kásiporny, «PSI Mineral Technologies» JShS-nyń taý-ken metallýrgııa keshenine arnalǵan aýyr tehnıka shyǵaratyn zaýyty, «Altyn dala maqta» JShS-nyń biriktirilgen qoımasy bar PVH qubyrlaryn shyǵaratyn zaýyty, «KZ_Unicol» JShS-nyń ártúrli jaryqtandyrý qurylǵylarynyń sendvıch-panelderin shyǵaratyn zaýyty, «Er-Qan Group» JShS-nyń oramdaǵy polıetılen paketter jáne bir ret qoldanylatyn plastık ydystar shyǵaratyn zaýyty bar. «Silk Way International» JShS-nyń aýyl sharýashylyǵy mashınalary men bólshekterin óndirý jáne qurastyrý zaýytyn, «Kazakhstan Lihua» JShS-nyń tolyq sıkldi toqyma ónimderin óndirýge arnalǵan maqta agroóner­kásiptik keshenin, «Qaz Natural Laminat» kompanııasynyń aǵash­tan jáne tyǵynnan jasalǵan buıym­dardy óndirý, saban buıymdary men toqyma materıaldaryn óndirý kásipornyn ashý da kózdelgen.

О́ńir búginde jıhaz ónerkásibi boıynsha da respýblıka kóleminde jetekshi orynǵa shyǵyp otyr. Jyl saıyn Túrkistanda júzdegen myń dana jıhaz ónimderi óndirilip, elimizdiń ózge óńirlerine, shetel­dik naryqtarǵa eksporttalady. Mysaly, qaladaǵy eń iri jıhaz ón­dirý­shilerdiń biri «Ideal Týrkestan» JShS jylyna 200 000 dana daıyn ónim shyǵarady. 100 adamdy turaqty jumyspen qamtyp otyr. Jyldyq qarjylyq aınalymy – 1,8 mlrd teńge. Jylyna 80 000 dana jıhaz óndirip, 1,55 mlrd teńge kóleminde qarjy aınalymyn qamtamasyz etip otyrǵan «Lider group» kásipor­nynda 60-70 azamat eńbek etedi. Kompanııa ónimderiniń basym bóligi joǵary suranysqa ıe. «Asia brend» mekemesi de iri óndiris oshaqtarynyń biri, jylyna 22 000 dana jıhaz ónimin shyǵa­rady. Munda 150-ge jýyq adam turaqty túrde eńbek etip, 1,1 mlrd teńge kóleminde qarjylyq aına­lym qalyptastyryp otyr.

Oblysta 2024–2030 jyldarǵa ekonomıkalyq ósýdi qamtama­syz etý boıynsha «Jol kartasy» bekitil­gen. Onda, ásirese ınves­tı­sııalyq jobalardyń ýaqty­ly ári sapaly oryndalýyna ba­sym­dyq berilgen. Aıta ketelik, bi­rinshi jartyjyldyq qorytyn­dysy boıynsha oblystyń ónerká­sip ónim kólemi 723,3 mlrd teńgeni qurap, 13,5%-ǵa artqan. О́sim negizi­nen óńdeý jáne taý-ken óner­kásibi esebinen boldy. Oblys ekono­mıkasynyń negizgi salasy – aýyl sharýashylyǵynda ónim kólemi 253,9 mlrd teńgeni qurap, ósim 104,7% deńgeıinde qalyp­tasty. О́ndirilgen ónim boıyn­sha Túrkistan oblysy respýblı­kada kósh bastap tur. Aýyl sharýa­shy­lyǵy basqarmasynyń máli­me­tinshe, negizgi kapıtalǵa ınves­tı­sııa tartý 44,2% oryndalyp, 103,8 mlrd teńgege ınvestısııa tartyldy. Alty aıda 82,3 mlrd teńge ınvestısııa tartý jospary 1,3 ese artyq oryndaldy. Sý únemdeý tehnologııalary jańadan 59 gektarǵa ornalastyrylyp, jospardaǵydan 1,4 ese artqan. Egis alqaptaryna ǵylymı negizde 189,8 myń tonna tyńaıtqyshtar engizý jospary 109% oryndalǵan. Mashına traktor parkin 6,5% jańalaýdy qamtamasyz etý boıynsha 877 aýyl sharýa­shylyǵy tehnıkasy satyp alyndy. Jalpy, 2025 jylǵa 1 649 dana aýyl sharýashylyǵy tehnıkasyn satyp alý josparlanǵan. Tehnıkalardy jańalaý úlesi 9,4%-ǵa jetedi.

Agroónerkásiptiń ınvestısııa­lyq jobalary boıynsha 2025–2027 jyldarǵa arnalǵan «Jol kartasyna» sáıkes, jalpy quny 227,5 mlrd teńgeni quraıtyn 60 jobany iske asyrý, 2 252 jańa jumys ornyn ashý kózdelgen. Bıylǵy jartyjyldyqta 53,6 mlrd teńgege 17 joba iske asyrylyp, 726 jańa jumys orny ashyldy. Jyl sońyna deıin qalǵan 12 joba (69,6 mlrd teńge) júzege asyrylmaq. Qurylys jumystarynyń kólemi 230,3 mlrd teńgeni qurap, 25,1%-ǵa artty. Jyl basynan 438,5 myń sharshy metr turǵyn úı paıdalanýǵa berilip, ósim 118,2% deńgeıinde qalyptasty. Oblystyq jumyspen qamtýdy úılestirý jáne áleýmettik baǵdarlamalar basqarmasynyń málimetinshe, jyl basynan beri óńirde 130 myńnan astam jumys ornyn ashý kózdelip, búginde 74 myńnan asa adam jumyspen qamtylǵan. Onyń 35 812-i turaqty, 38 215-i ýaqytsha sýbsıdııalanǵan jumys oryndaryna ornalasqan. Sonymen qatar ulttyq jobalar arqyly 2 700-den astam azamat, jeke ınvestısııalyq jobalar aıasynda 1 400-ge jýyq adam eńbekke tartylǵan. Jobalardyń basym bóligi qurylys, turǵyn úı-kommýnaldyq sharýashylyq, jol salalary arqyly iske asty.

Sondaı-aq densaýlyq saqtaý, mádenıet salalary boıynsha da jańa jumys oryndary ashylǵan. «10 myń turǵynǵa – 100 jumys orny» jobasy sheńberinde 8 300-den astam jańa jumys orny usynyldy. О́ńirdegi jumys oryndarynyń kóbeıýine jeke tartylǵan ınvestısııalyq jobalar da yqpal etýde. Bıyl oblysta jeke qarjy esebinen 125 joba júzege asyrylýy kerek. Búginde onyń 88-i iske qosylyp, 1 398 adam turaqty jumysqa qabyldandy. Jobalar negizinen aýyl sharýashylyǵy, kásipkerlik jáne týrızm salalaryna tıesili. Bul aýyldyq jerlerdegi jumys­syz­dyqty azaıtýǵa oń áserin tıgizedi.

Túrkistan oblysy