Jabaıy ósimdikterdiń bıoalýantúrliligin zertteý men saqtaýdyń ózekti máselelerin talqylaý, pikir jáne tájirıbe almasý, sondaı-aq óńirdiń tabıǵı ekojúıelerin turaqty damytýǵa arnalǵan naqty praktıkalyq usynymdar ázirleýdi maqsat etken jıynda ǵalymdar Ortalyq Azııa jelisin qurý máselesin kóterdi.
Alqaly jıynda Prezıdent janyndaǵy UǴA prezıdenti A.Q. Kúrishbaev «Tabıǵı ekojúıelerdi saqtaý ekologııalyq másele ǵana emes, Qazaqstan men Ortalyq Azııanyń turaqty damýynyń strategııalyq mindeti bolyp tabylady. Bıoártúrlilikti saqtaýǵa jáne baılanysty táýekelderdi basqarýǵa baǵyttalǵan naqty ǵylymı negizdelgen sharalar qajet» dep atap ótti. Osyǵan baılanysty UǴA usynǵan tómendegi máselelerge toqtaldy:
- Jasandy ıntellekt, geoaqparattyq júıeler men qashyqtyqtan zondtaý negizinde ekologııalyq monıtorıng pen boljaýdyń ulttyq júıesin qurý. Sondaı-aq zamanaýı genomdyq jáne sıfrlyq tehnologııalardy paıdalaný kózdeledi. Bul júıe muzdyqtar, sý aıdyndary, jaıylymdar men ósimdikter sııaqty negizgi ekojúıelerdiń jaǵdaıyn naqty ýaqyt rejıminde úzdiksiz baqylaýdy qamtamasyz etýi tıis. Erekshe nazar ekologııalyq nıshalardyń modelderin ázirleýge jáne klımattyq boljamdardy eskere otyryp arealdardyń ózgerý ssenarıılerin jasaýǵa aýdarylýy qajet. Mundaı tásil bıologııalyq alýantúrlilikti saqtaý sharalaryn aldyn ala josparlaýǵa jáne yqtımal táýekelderdi der kezinde anyqtaýǵa múmkindik beredi.
- Tabıǵatty paıdalaný saıasatyna ekojúıelik tásildi engizý qajet. Bul erekshe qorǵalatyn tabıǵı aýmaqtar jelisin keńeıtýdi jáne tozǵan ekojúıelerdi qalpyna keltirýdi ǵana emes, sonymen qatar Ortalyq Azııa men kórshi elderdiń óńirlerindegi tabıǵı landshafttardyń tutastyǵyn jáne bıologııalyq qaýymdastyqtardyń turaqtylyǵyn qamtamasyz etetin fýnksıonaldyq ekologııalyq dálizderdi qurýdy kózdeıdi.
- Klımattyq ózgeristerdi, túrlerdiń kóshi-qony men resýrstyq júktemeniń artýyn eskere otyryp, aýmaqtyq turaqty damýdyń uzaqmerzimdi ssenarıılerin ázirleý qajet. Jer paıdalanýdaǵy jáne sharýashylyq qyzmettegi barlyq sheshimder ekojúıelerge 20–30 jyldyq perspektıva turǵysynan yqpaly boıynsha baǵalanýy tıis. Mundaı ǵylymı-boljamdyq tásil saldarlarǵa tek qana jaýap berýdi emes, olardyń aldyn alýdy da qamtamasyz etedi.
- Akademııa kórshi elderdiń salalyq vedomstvolary men ǵylymı-zertteý ınstıtýttaryn biriktiretin Ortalyq Azııa bıoalýantúrliligi jónindegi Keńesti qurýdy usynady. Bul transshekaralyq ekojúıelerdi saqtaý boıynsha memleketaralyq yntymaqtastyqtyń tıimdi alańyna aınalar edi.
Sımpozıýmda Qytaı ǵylym akademııasynyń akademıgi Hang Sýn, О́zbekstan Respýblıkasy ǵylym akademııasynyń akademıgi Komıljon Tojıboev, UǴA akademıgi Erlan Turyspekov Keńesbekuly, sondaı-aq álemniń jetekshi ǵylymı ortalyqtarynyń professorlary – Chjekýn Chjoý (Sıshýanbanna tropıkalyq ósimdikter baǵy, Kýnmın, Qytaı), Nıkolaı Frızen (Osnabrıýk ýnıversıteti, Osnabrıýk, Germanııa), Gabor Shramko (Debresen ýnıversıteti, Debresen, Vengrııa), sondaı-aq Reseı, О́zbekstan, Qyrǵyzstan, Tájikstan, Armenııa, Qytaı, Koreıa, Fınlıandııa sııaqty elderdiń jetekshi ǵalymdar qatysty.
Halyqaralyq sımpozıýmnyń plenarlyq otyrysy aıasynda ósimdikter dúnıesiniń bıologııalyq alýandyǵyn zerttegen ǵalymdar 10-nan asa baıandama jasap, florany saqtaý, botanıka men oǵan qatysty ǵylym salalarynda zamanaýı ádisterdi engizý joldaryn talqylady.
Sımpozıýmda jas zertteýshilerdiń baıandamalary oqyldy. Molekýlalyq bıologııa men genetıka salasyndaǵy zamanaýı tehnologııalar men ınnovasııalyq sheshimderdi tanystyratyn Life Science, Qiagen, Bio-Rad, «Fenomıka» jáne basqa da bıotehnologııalyq kompanııa ókilderi baıandama jasap, saladaǵy ózekti máslelerdi qozǵady.
Sımpozıým aıasynda Bıoalýantúrlilikti zertteýdiń Ortalyq Azııa jelisi aıasyndaǵy halyqaralyq yntymaqtastyq týraly memorandýmǵa qol qoıylyp, arnaıy qarar qabyldandy.
ALMATY
