«Býnınniń ýaıymy men Abaıdyń paıymy» atty jazbasyna arqaý bolǵan «Qorqytpa meni daýyldan» atalatyn týyndyny buryn hakimniń óleńi retinde jattaǵanymyz esimizde. Sóıtsek, atalǵan jyrdy Býnın 1888 jyly nebári 18 jasynda jazypty. Onysy osy jyldary Reseıden shyǵatyn «Nedelıa» aptalyǵynyń «Knıjkı nedelı» qosymshasynda basylǵany, basylym Semeı kitaphanasyna túsip turǵany, Abaı ádebıettegi jylt etken jańalyqty sodan oqyp aýdarǵany taıǵa tańba basqandaı kórsetilgen. Sóz arasynda Saýytbek Abdrahmanov: «О́leńniń basty ıdeıasy – adam ǵumyryn nóser daýyly men jarqyraǵan kúni astasyp, almasyp jatatyn tabıǵat qubylystarymen salǵastyrý, tirshilikte kúıinish pen súıinishtiń, qaıǵy men qýanyshtyń qosa qabat júretinin aıta otyryp, ómirdiń máni ózgeriste, qozǵalysta, jańarýda, jańǵyrýda, toqyraýdyń túbi toqtaý degen oıdy jetkizý» dep túıedi. Býnınde «Ne pýgaı menıa grozoıý: Vesel grohot veshnıh býr!» dep bastalatyn tórt shýmaqty hakim Abaı dálme-dál maǵynasyn saqtaı otyra qotarǵan.
«Qorqytpa meni daýyldan,
Dúrildep tursa taý men saı.
Shatyrlap turǵan jaýynnan
Jarqyldap tursa túsken jaı» dep bir ketedi Abaı tárjimasynda. Tórt-aq aýyz osy bir jyr hakim sóziniń qazaq poezııasyna qanshalyqty áser etkenin kózi qaraqty oqyrman anyq sezedi.
«Yshqyna soqqan daýylǵa
Qumartýshy em jasymda.
Nóserlep quıǵan jaýynda
Qyzyǵýshy em jasynǵa» deıdi Qasym Amanjolov. Abaıdan soń Alash muratyn arqalaǵan uly rýh sarbazdary Maǵjandardyń shyǵarmalaryn keńestik júıe keıingige jetkizbeı úzip tastasa da, aldyndaǵy osyndaı uly úlgilerge qarap boı túzegen Qasymdar ári-sári bolmaǵanǵa uqsaıdy. Alǵashqy jyr kitabyna «Daýyl» dep at qoıǵan aqynda osy saryndas, mazmundas óleńder jeterlik. Kerisinshe, qysastyq sheńgeldegen saıyn rýhtaǵy qarsylyq ta soǵurlym býyrqana túsetindeı kórinedi «Daýyl» jyrynda. Abaı úlgisinen qýat alǵan aqyn daýyl men jaıdyń oty boıynda baryn áıgilep, óleńge ulttyq reńk ústep, Saryarqasyn kiriktiredi. «Shyr aınaldy shańyraq, Syqyrlady syrǵaýyl. Burqyrady bar aımaq, Soqty yshqyna kók daýyl» deıdi.
Hakim tárjimasynyń ár shýmaǵy ólshemmen óz mindetin atqaryp tur. Basy artyq sóz joq. Birinshi shýmaǵy daýyldaǵy taý men saıdyń úreıli kezeńine tap kelgen jaýyn men jarqyldaǵan jaıdyń kórinisi. Ekinshi shýmaqta osy bir surapyl da ótkinshi, tabıǵat meıirimin tógetini aıtylady. «Kók torǵyndaı aspan – kók, Bilemin, jaınap ashylar. Isi ańqyǵan báısheshek, Túrlenip jerdi jasyrar» deıdi. Demek qorqatyn eshteńe joq. О́mirdegi eń basty qorqynysh úshinshi, tórtinshi shýmaqta:
«Qorqytpaıdy qar men muz,
О́zge nárse qorqytty.
Oısyz, dossyz, baqytsyz,
Jybyrlaqpen ómir ótti.
Sondyqtan qaıǵy qat-qabat,
Qarap turmyn senderge,
Atasy basqa, ózi jat,
Jalǵyz jansha jat jerde». Iá, bul buǵan deıin de jyraýlar poezııasynda qylań bergen jalǵyzdyq. «Qaýmalaǵan qaryndas, qazaqta bar da, mende – joq» nemese «jalǵyzdyqpen boldym dos» degen Mahambet. Qorqyttan bastalǵan sheksiz jalǵyzdyqtyń bas-aıaǵy joq. Qazaq jazba ádebıetiniń atasy Abaı shyǵarmashylyǵynda daralana túsken jalǵyzdyq jalǵasa, tamyrlasa kele Esenqul Jaqypbektiń el aýzynda «Aldaı-aý, aldaı, aldaı-aýyna» da kóshkenin kóremiz. Abaıdyń «Isi ańqyǵan báısheshek, Túrlenip jerdi jasyrar» degenindeı, Esenqul: «Qara tas, senen qoryqpaımyn, Senen de keıde ot shyǵar. Qara jer, senen qoryqpaımyn, Saǵan da jazda shóp shyǵar», dep túıedi. Esenqul aqynnyń:
«Armanym alda bulyńǵyr,
Ormanym ol da sylyńǵyr.
Japyraqtaryn janymnyń,
Bildirmeı bireý julyp júr.
О́mirdiń ógeı pendesi-aı,
О́leńniń shertip qylyn bir
О́zińdi-óziń jylyndyr.
«Aǵa» – dep barsań aǵańa,
Aǵańnyń kóńili kókte júr.
«Baýyr» dep barsań baýyrǵa,
Baýyry onyń kók temir.
Týysqanǵa – týa jat,
Joldasyńa – júre jat
Menen de osy ótti ómir», degeni Abaıdyń «oısyz, dossyz, baqytsyz – jybyrlaqpen ómir óttisin» qaıta tiriltip turǵan joq pa? Daýyl emes, jalǵyzdyqtyń aldynda dármensiz adam. Onyń da jaýaby Abaı da tur. Biraq ol basqa áńgime.
