Sahna sańlaǵy

Aıdos on jeti jasynda respýblı­kalyq estrada-sırk stýdııasyna oqýǵa túsip, kórkemsóz ártisi mamandyǵy bo­ıynsha bilim alyp, 1969 jyly oqýyn oıdaǵydaı aıaqtaıdy. Alǵashqy eńbek jolyn «Qazaqkonsert» birlestiginde bastaǵan ol 1970–1972 jyldary Ortalyq Azııa áskerı okrýginiń ansamblinde, 1972–1973 jyldary respýblıkalyq estradalyq «Gúlder» ansamblinde qyzmet atqarady. Alaıda jas jigit júreginiń túkpirindegi qalaýy teatr bolatyn. Máskeýdiń ataqty M.S.Shepkın atyndaǵy joǵary teatr ýchılıshesine oqýǵa túsip, kásibı bilim alǵan talant ıesi 1978 jyly týǵan eline bilikti maman retinde oralady. Shyǵarmashylyq jolyn Torǵaı oblystyq mýzykalyq drama teatrynda bastaıdy. Kóp uzamaı Ǵ.Músirepov atyndaǵy Qazaq memlekettik akademııalyq bala­lar men jasóspirimder teatrynda shyǵar­mashylyq órisin keńeıtýge múmkindik alǵan edi.

Izdenimpazdyq pen ónerge degen adaldyq onyń árbir rólinen aıqyn kórinis tapty. Ýaqyt óte kele A. Bektemir obrazdyń ishki álemine tereńdep enetin, keıipkerdiń jan dúnıesin sheberlikpen jetkize biletin teatr sahnasynyń naǵyz sheberine aınaldy. Akter retinde ulttyq sana men rýhanı murany sahna arqyly jańǵyrta aldy. Ásirese, Sh. Murtazanyń shyǵarmalary negizinde qoıylǵan «Qyzyl jebe» men «Stalınge hat» spektaklderindegi Turar Rysqulovtyń beınesi erekshe. Osy róli arqyly halyqtyń arman-muńyn, iri kúreskerdiń azamattyq kel­betin aıryqsha shynaıylyqpen somdap shyqty. Eńbegi elenip, 1986 jyly A.Bektemirge «Qazaqstan Respýb­lı­kasynyń eńbek sińirgen ártisi» ataǵy berildi. Keıingi jyldary Á.Taýasarovtyń «Mahabbat aralynda» Ormanshy, T.Ahtanovtyń «Kúshik kúıeýinde» Qabanbaı, Abaı poezııasy negizinde qoıylǵan «Qalyń elim, qazaǵymda» Abaı, Á.Ábishevtiń «Atyńnan aınalaıyn» dramasynda Mádı, «Bizdiń úıdiń juldyzdarynda» Abdolla sekil­di ártúrli psıhologııalyq, tarıhı rólderde de kórermen yqylasyna bólendi. Osy tusta akterdiń Abdolla róli úshin respýblıkalyq «Jiger» festıvaliniń laýreaty atanǵanyn aıta ketken jón.

A. Bektemir 2003 jyldan beri Muhtar Áýezov atyndaǵy Qazaq ulttyq drama teatryn­da úlken jaýapkershilikpen eńbek etip keledi. Munda ol E.Obaev, H.Ámir-Temir, Á.Rahımov, N.Jaqypbaı syndy elimizdiń jetekshi rejıs­­ser­­le­rimen qatar qyzmet etip, qazaq jáne álemdik klassıkadan kúrdeli ról­derdi joǵary deńgeıde somdady. M.Áýezovtiń «Abaıynda» – Orazbaı, «Eńlik – Kebekte» – Keńgirbaı, «Aıman – Sholpanda» – Kótibar, «Qıly zamanda» – Aqjelke akterdiń tereń psıhologızmge qurylǵan beıneleý tásilin aıqyn kórsetken rólderi qatarynan. Sóz qudiretin sezinetin, ulttyq topyraǵy myqty akter «Qobylandyda» Toqtarbaı (rej. N.Jaqypbaı) keıipkeriniń qaıshylyqqa toly, kúrdeli jan dúnıesin asha bildi. Sahna sheberiniń ulttyq klassıkada Ǵ.Músirepovtiń «Qozy Kórpesh – Baıan sulýynda» Qarabaı (rej. Q.Súgirbekov), Sh.Aıtmatovtyń «Ana – Jer anasynda» Sybanqul (rej. Á.Mámbetov), D.Isabekovtyń «Jaýjúreginde» Pań Nurmaǵambet (rej.E.Obaev), N.Orazalınniń «Shyraq janǵan túninde» kórshi (rej. N.Jaqypbaı); álemdik klassıkadan G.Gaýptmannyń «Ymyrttaǵy mahabbatynda» Shteınıs (rej. R.Andrıasıan), N.V.Gogoldiń «Úılenýinde» Iаıchnısa (rej. V.Zaharov), T.Mýrodtyń «At jylaǵan túninde» Zııabek (rej. O. Salımov), Ý. Shekspırdiń «Romeo men Djýlettasynda» Graf (rej. O.Salımov), t.b. úlkendi-kishili keıipkerdi shynaıy beıneledi.

Negizinen sahnanyń syryn ıgerý, ózge adamnyń qýanyshty-qaıǵyly kúıin keshý, keıipker aýzymen kúlli adamzat pen ózimiz ómir súrip otyrǵan qoǵamnyń kókeıkesti máselelerin kórermen zalyndaǵy júzdegen, myńdaǵan adammen teń bólisý, shynaıy jetkizý ártistik joldy tańdaǵan adamǵa ońaı alynar qamal emes. Sonymen qatar
teatr synshylarynyń kóńilinen shyǵyp, olardyń maqalalarynan oryn alý da úlken eńbektiń nátıjesi. Máselen, sahnagerdiń Keńgirbaı beınesi haqynda teatrtanýshy Zýhra Islambaeva ózi­niń «Eńlik – Kebek» spektakliniń táýelsizdikten keıingi rejıssýrasy» dep atalatyn maqalasynda bylaı deıdi: «Osy kóriniste eliniń tynyshtyǵyn oılady ma, joq álde sana túkpiriniń qýysynda aram oıdyń syzy jatty ma, Keńgirbaı – Aıdos Bektemir mımıkasymen-aq qarsylastaryna kelisken syńaı tanytty. Akter alǵash ıi jumsaq, janashyr bolyp kóringenimen, Espenbetke qarsy shyǵa almaıtyn keıipkeriniń psıhologııasyn aıqyn meńgergen. Ol ne isterin bilmeı ústine kirgenderge (Abyz, Jáýetaı) teris qabaq tanytyp, mazasyzdanady. Negizinen halqymyzda sózi tereń, isi jaýapty saıasatker bıler az bolmaǵan. Pesadaǵy osyndaı iri tıptik tulǵany A.Bektemir shynaıylyqpen halyqqa tanystyryp ótti». Synshynyń akterdiń oıynyna bergen osy pikirin ádil ári kásibı baǵa dep bilemiz.

Ulttyq kıno óneriniń damýyna da úlken úles qosyp kele jatqan jany sergek, oıy tereń sýretker «Sibir», «Provınsıaldy roman», «Shoqan Ýálıhanov», «Birjan sal», «Aǵaıyndylar», «Sýksvank», «Myń bala», «Aldar kóse», «Qunanbaı», t.b. fılmde jarqyn beıneler jasady. Taǵy bir atap aıtarlyǵy, A. Bektemir – Gollıvýd túsirgen álem jurtshylyǵyna barynsha tanymal «Marko Polo» teleserıalyna kastıngten ótip, oınaǵan alǵashqy qazaq akteri. Belgili óner qaıratkeri sonymen qatar «Mosfılm» kınostýdııasy túsirgen «Tobyl» tarıhı fılminde jońǵar hany Dondopty, «Monǵol» kınostýdııasy túsirip, Kann, Oldenbýrg, San-Dıego halyqaralyq kınofestıvalderinde «Úzdik kórkem fılm» atanǵan «Hıımor» týyndysynda qazaq aqsaqaly beınelerin sheber somdady. Al keıingi on jyldyń kóleminde otandyq telearnalar túsirgen «Aǵaıyndylar», «Qanatsyz qustar», «Mádenıet úıi», «Mezgilsiz mahabbat», t.b. telehıkaıadaǵy rólderimen kórermen yqylasyna bólendi.

2016 jyly «Qunanbaı» fılmindegi Baraq róli úshin Memlekettik syılyqtyń laýreaty atanǵan Aıdos Jumadildáuly Qunanbaımen teketires, biraq qıyn-qystaý kezeńde ony Itjekkenniń aıdaýynan aman alyp qalatyn Baraqtyń keıpine endi. El ishinde eki alyp bir-birimen jaǵa jyrtyssa da, jatqa, jaman­dyqqa baýyryn qımaıtyn halyq­pyz. Bul – tektiligimizdiń belgisi, son­dyqtan kórermen qaýymǵa, ásirese, jastarǵa bereri mol, tárbıelik máni zor kınokartınanyń kópshiliktiń kóńil tórinen oryn alatynyna senemin» dedi akter. Bul jaıynda fılmniń rejısseri Doshan Joljaqsynovpen suhbattasyp, Baraq sultan róline Aıdos Bektemirdi tańdaýynyń sebebin suraǵan bolatynbyz. Rejısser: «Baraq sultandy, baıaǵy patsha úkimetin eske alsaq, sol kezeńniń ózinde Jetisýdy patsha úkimetiniń dárgeıine ótkizemiz dep jol boıy kele jatqan kezde Baraq sultan solardyń ishinde eken. Qamystyń ishine ense, Alakóldiń mańaıyn qarasa sý basyp ketken eken. «О́te almaıtyn boldyq, keri qaıtyńyzdar» dep basqaryp kele jatqan adam aıtsa, jańaǵy kirgen jolynda úlken dıirmenniń tasy jatyr deıdi. «Jańa kirgende joq edi ǵoı» dese, Baraq óziniń kúshin kórsetý úshin álgi jerde jatqan úlken dıirmenniń tasyn kóterip joldyń ústine qoıǵan eken. Sonda bulardyń ishinde bolǵan baıaǵy polıaktiń revolıýsıoneri Iаnýshkevıch bylaı dep jazypty: «Baraqty kór de, Gerakldi kór». Osy sózdiń astarynda qanshalyqty irilik jatyr. Mine, sol tulǵasyna qarap Aıdosty tańdadym. Ekinshiden, jaqsy akter, osyǵan deıin ákemteatrynda jáne jastar teatryn­da júrip qanshama ról somdady, tá­jirıbeli, adamı turǵysynan aıtqanda aqyl toqtatqan azamat, kelbetinde tulǵalyq sıpat bar. Akterlerdiń ishinde bet-álpetin ózgertip, aıqaılap jylasa, sony akterlikke balaıtyndar bar. Al rejısserlerdiń kóbi aktermen jumys isteýge kelgende olarǵa akterlik saraptama jasap, talǵam tarazysyna salýy kemshin tartyp jatady. Bul jaǵdaıda maǵan akterdi túsiný qıynǵa soqpady. Aıdos osynyń bárin túsinip, qımyl-áreketine jan bitirip, oıynan qosyp oryndaıdy. Mundaı akterlermen jumys isteý óte jeńil. Sodan keıin akterdiń adamı jaýapkershiligi, uqyptylyǵy, sózdiń qasıetin biletindigi kerek. Aıdos ssenarııdegi sózdi tek túsirilim barysynda jattap, odan keıin umytyp qalatyn akterlerdiń qatarynan emes. Ol kerisinshe, sózdiń bárine mán berip, parqyna jetýge tyrysady. Fılmde Qunanbaıdy aıdaýǵa alyp ketkenin estigen Baraq etigimen sý keshedi. Sol tusynda Aıdos ákesiniń saptama etigin kıgen. Osynyń barlyǵy akterdiń ózi oınaıtyn róline qosatyn úlken úlesi. О́ner degen aǵyp jatqan sý sekildi, akter adam kıno men teatr sahnasynda oınamaı júrgenniń ózinde ol búkil qııalymen keıde kórgeni men oqyǵanyn ishteı toqyp, solardyń bárinen bir akterlik qımyl-áreket pen oıdyń tórkinin izdep turady. Áıtpese akter qalypqa túsip qalady. Bul kınoda da, teatrda da óte qaýipti dúnıe. Sondyqtan Aıdostyń áli keleshegi bar, talaı róldi somdaıdy dep oılaımyn» dep jaýap berdi.

«Talant barlyq jaǵynan talant» degen uǵym bar. Osy bir mátel Aıdos Jumadildáulyna da arnalyp aıtylǵandaı. Iаǵnı ol tek sahnager ǵana emes, talantty rejısser de. Onyń I.Jansúgirovtiń «Kúıshi», S.Seıfýllınniń «Aqqýdyń aıyrylýy», T.Draızerdiń «Aıaýly Kerrı», Sh.Sarıevtiń «Muńym meniń», M.Hasenovtiń «Paı-paı, jas jubaılar-aı!», t.b. qoıylymy túrli teatrlarda sahnalanyp, kórermen men synshylar tarapynan joǵary baǵasyn aldy.

Aıdos Jumadildáuly – óziniń adamı bolmysymen de ózinen keıingi jas ónerpazdarǵa úlgi. О́nerdegi ǵana emes, ómirdegi serigi – Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri Jibek Bektemirmen birge teatr men otbasy qundylyqtaryn qatar ustap, urpaq tárbıelep, ónegeli ǵumyr keship keledi. Ol – qazaq sahnasynyń sańlaǵy, kınonyń kemel akteri, ulttyq mádenıettiń shyn mánindegi iri tulǵasy. Onyń árbir róli – kórermen sanasynda máńgi qalatyn beıne, al shyǵarmashylyq joly – jas akterlerge ónege bolarlyq taǵylym.

Aqerke SADÝ,

teatrtanýshy