XIX ǵasyrdyń orta sheninen bastap qazaq saharasyn tolyq baǵyndyrǵany azdaı, endi ımperııa qazaqtyń sanasyna aýyz saldy. Bul otarlyq saıasattyń eń sumdyq kezeńi edi. Jerdi tartyp alý – tándi tusasa, sanany jaýlaý – rýhty tunshyqtyrady. Shoqyndyrý saıasaty 1860 jyldardan keıin tipti qarqyndy júrdi. Bul jerde N.I.Ilmınskııdiń de «zor úlesin» atap ketý kerek. Onyń hrıstıandyq-mıssıonerlik qyzmetke qatysty kózqarasy men «túzemdikter» arasynda júrgizilgen úgit-nasıhat ádistemesi patsha bıliginiń ıdeologııa negizine aınaldy. Ol usynǵan keń kólemdi mıssıonerlik praktıka baǵdarlamasy ımperııa saıasatymen tyǵyz baılanysta júzege asyp, qazaq halqyn hrıstıandandyrý úderisinde tıimdi qural retinde qoldanyldy. Bul rette pravoslavıege úgitteıtin mıssıonerlik qyzmet pen patshalyqtyń orystandyrý baǵyty ózara ajyramas birlikte bolǵanyn atap ótken jón.
Qazaq oqyrmany úshin shyǵarylǵan mıssıonerlik basylymnyń jalpy sany júzge jýyq, onyń ishinde qaıta basylǵany da bar. Bul «shabýyldar» ásirese shekaralas aımaqta qatty sezilip jatty. Alasapyran zaman Abaıdyń ýaqytyna dál kelgen.
Hakim Abaıdyń ustanǵan kózqarasy óleńderi men qara sózinde tolyq keltiriledi. Professor Tursyn Jurtbaıdyń «Kúıesiń, júrek... Súıesiń» atty eńbeginde barynsha taldanǵan. Sondyqtan bul máselege toqtalýdyń qajeti joq. Al ómirde, el arasynda, onyń ishinde Kókbaıdyń esteligi negizinde Sergeı degen mıssıonermen kezdesip, sózden jeńgeni týraly áńgime kóp taraǵan. Ol týraly jazba jetkilikti bolǵan soń toqtalmaımyz. Qara sózderin aıtyp otyrǵan sebebim, Abaıdyń dinı oılary sol eńbeginde tolyq jazylǵan, al arhımendrıt Sergeı hakimmen kezdesip, sóz talastyrǵan.
Qazaq halqyn hrıstıan dinine ótkizýge baǵyttalǵan mıssıonerlik áreketter týraly derekterdi zerdeleı otyryp, nazar aýdararlyq tarıhı qujatqa tap boldym. Bul derek buryn-sońdy abaıtanýshylardyń nazarynan tys qalyp kelse kerek. Sondyqtan maqalada Abaı týraly jazylǵan derekti qazaq tiline aýdaryp, túpnusqada berip otyrmyz.
1897 jyly jaryq kórgen «Pravoslavnyı Blagovestnık» jýrnalynyń №8-9 sandarynda orys mıssıoneri, din qyzmetkeri Leonıd Pokrovskııdiń «1896 jylǵy qyrǵyz mıssıoneriniń jazbalary» («Zapıskı kırgızskogo mıssıonera svıashennıka Leonıda Pokrovskogo za 1896 god») atty esteligi jarııalanǵan. Atalǵan jýrnal Máskeýde 1893 jyldan bastap pravoslav mıssıonerlik qoǵamynyń bastamasymen aıyna eki ret basylyp otyrǵan.
Pokrovskııdiń jazbalarynda Semeı óńirindegi moldalarmen kezdesýleri sıpattalady. Oǵan qosa L.Pokrovskıı Ibrahım Kolymbaev degen qazaqpen kezdeskeni týraly egjeı-tegjeıli jazady. Árıne, «Kolymbaev» dep jazǵany kúmán týdyrýy múmkin. Biraq orystar qazaqtardyń aty-jónin burmalaǵanda túpnusqasyn tappaı qalatyn jaǵdaı kóp bolǵanyn bárimiz bilemiz, sondyqtan «Kolymbaev» degeni «Kýnanbaevtyń» burmalanǵan nusqasy bolsa kerek. Osy derekke súıene otyryp, Abaı Qunanbaıulynyń ıslam dininiń qorǵaýshysy retinde aıryqsha ról atqarǵanyn baıqaımyz. Ol tek moldalar úshin ǵana emes, mıssıonerlermen pikirtalasta da bedeldi tulǵa retinde kórinedi. Abaıdyń dinı biliminiń tereńdigin, rýhanı ustanymynyń beriktigin jáne ıslamdy qorǵaýdaǵy ustanymyn mıssıonerler de moıyndaǵan.
Leonıd Pokrovskıı óziniń esteligin bylaı bastaıdy: «Qyrǵyz mıssııasynda, Altaı mıssııasynyń úlgisimen, jyl saıyn qańtar aıynda barlyq mıssıonerlerdiń sezi ótkiziledi. Bıyl bul jıynǵa jeti mıssıoner qatysty. Olardyń kópshiligi úshin, men úshin de, bul alǵashqy sezd boldy. Mıssııa basshysy arhımandrıt Sergıı turatyn Shúlbi atty shaǵyn kazak aýylynda biz bir apta boıy kún saıyn tańerteń jáne keshke arhımandrıttiń úıinde jınalyp otyrdyq.
Jıyndarymyz mıssıonerlik jazbalardy oqyp, qyrǵyzdar arasynda hrıstıan dinin neǵurlym tıimdi taratýǵa kómektesetin túrli sharalardy talqylaýdan turdy. Sezd barysynda men qyzmet etetin orta jaǵdaılarymen jaqsy tanysyp, aldaǵy qyzmetimde kezdesýi múmkin qıyndyqtarǵa ishteı daıyndala bastadym.
Sezden oralǵan soń, men qyrǵyz tilin úırenýmen aınalystym jáne Qudaı sózin jetkizýge daıyndaldym. Keıde maǵan kelgen qyrǵyzdarmen suqbat júrgizdim. Sırek bolsa da, jaqyn mańdaǵy aýyldarǵa shyǵyp, sol jerde de ýaǵyz aıttym», deıdi. Mıssıoner óz jumysyn adal atqarý maqsatynda jer-jerdi aralaı bastaıdy. Sóıtip, Aqqum, Besqaraǵaı, Aıǵyrjal, Keńtúbek, Jetitaý (Semıtavskaıa), Shaǵan, Buǵyly, Shyńǵys bolystaryn aralaıdy. Jolda ýaǵyzyn aıtyp, qazaqtardy hrıstıan dinine shaqyrýmen qatar, osy dindi qabyldaǵan qazaqtaryń jaı-japsaryn bilip, moldalarmen dinı dıspýtqa túsip otyrady. Estelikte: «Besqaraǵaı jáne Aqqum bolystaryn aralap júrgenimde, aýyldarda mıssıonerdi kóbine salqyn qarsy alatynyn baıqadym. Olar ony tezirek kelesi aýylǵa jóneltýge tyrysady. Al Besqaraǵaı bolysynan tikeleı qorlaý estýge týra keldi. Ol meni óz aýylyna kirgizgisi kelmedi. Maǵan «seniń esh qatysyń joq, maǵan kelýdiń qajeti joq» dep, tipti meniń atqosshymdy túnde túrmege qamaǵysy keldi.
Áreń degende baıǵus atqosshyny qorǵap qaldym, amalsyz kelesi aýylǵa attanýǵa týra keldi. Meni barlyq jerde salqyn, tipti jaýlasqandaı keıipte qarsy aldy, sondyqtan áńgimemiz de solǵyn ári qyzyqsyz boldy. Buǵan qosa, osy eki bolystaǵy aýyldyń kóbinde tatar moldasy bar. Bul moldalar mıssıoner kelgende qalaı áreket etý kerektigi jóninde Semeıden arnaıy nusqaý alǵandaı áser qaldyrady. Molda ádette mıssıoner otyrǵan jerden barlyq qazaqty taratyp jiberedi, tek ózi senetin eki-úsh adam ǵana qalady. Sodan keıin ol óte sypaıy sóılesýdi bastaıdy, biraq áńgime din taqyrybyna aýysqan sátte, mazasyzdanyp, ondaı áńgimeni toqtatýǵa nemese basqa taqyrypqa burýǵa tyrysady», dep jazypty. Moldalarmen suqbat quryp, olardy suraqtarmen barynsha jeńýdi maqsat etken mıssıonerdiń alǵashqy Abaı týraly aýyl moldasynan estigeni jaıynda bylaı sıpattalady: «Basqa bir aýylda molda menimen din týraly sóıleskisi kelmeı, maǵan bylaı dedi: «Sen biz sııaqty saýaty tómen moldalarmen ońaı sóılesesiń, al eger Semeıdegi bilimdi moldalarmen sóılesseń, ıslamnyń aqıqattyǵyna óziń de kóz jetkizer ediń». О́z sóziniń dáleli retinde ol mıssıoner ákeı Ioann Nıkolskııdiń de buryn olarǵa ýaǵyz aıtýǵa kelgenin, biraq Semeıde molda Ibragım Kolymbaevpen sóıleskennen keıin, uıalyp, múlde el aralaýǵa shyqpaı ketkenin aıtty», deıdi. Budan keıin de aýyl moldalarynan, el arasynan Ibragımmen kezdesseń, barlyq suraǵyńa jaýap alasyń degen sııaqty sózderdi jıi estı bastaıdy. Mıssıoner: «21 tamyzda Semeı arqyly saharaǵa shyqtym. Jolda Jetitaý (Semıtavskoı), Shaǵan, Buǵyly, Shyńǵys jáne Kókkól bolystaryn araladym. Barlyǵy 30 aýylda boldym. Osy aýyldardyń kóbinde áńgime júrgizdim. Men kezdesken adamdardyń kóbi Ibragım Kolymbaevqa jolyqqanyń durys dep keńes berdi». Eshqandaı moldanyń bilimi men aıtqan sózin jaqtyrmaı, tek synaýmen kele jatqan mıssıoner úshin esimi ańyzǵa aınala bastaǵan Ibragımmen kezdesý qyzyq bola bastaǵany kórinedi. Endigi oıy – Abaımen jolyǵý. Osylaısha, «5 sentıabrıa prıehal nakones ı k znamenıtomý sredı kırgız Ibragımý Kolymbaevý» deıdi. Sonymen mıssıoner Leonıd Pokrovskıdiń esteligin sol kúıinde bereıik:
«5 qyrkúıek kúni men qyrǵyzdar arasynda tanymal Ibragım Kolymbaevqa aqyry jettim. Ibragım menimen alǵashqy sózden-aq din týraly pikirtalasqa kiristi. Ol bylaı dedi: álem jaratylǵannan beri adamdar arasynda senim týraly daý-damaı toqtaǵan emes, árkim óz seniminiń ǵana shynaıy ekenin aıtady, biraq eshkim eshkimge naqty dálel keltire almaǵan, sondyqtan ár adamdy óz seniminde qaldyrǵan durys emes pe?
Men oǵan qarsy pikir bildirdim: senim ártúrli – keıbireýi ǵylymdy mensinbeıdi, basqa din ókilderine óshpendilikti nasıhattaıdy, áıelge jabaıy, aıýandyq qatynasty ýaǵyzdaıdy, adamdy qajetsiz, usaq-túıek rásimderdiń qulyna aınaldyrady, tipti ózge senimdegilerge qarsy qasıetti soǵys júrgizýdi de nasıhattaıdy. Mundaı din adamzat úshin zulymdyq shyǵar, onymen kúresý kerek. Sondyqtan árkimdi óz seniminde qaldyrýǵa bolmaıdy, kerisinshe, jalǵan senimge ergenderdi ony tastaýǵa sendirý qajet.
Ibragım buǵan tolyqqandy daıyn jaýaby bar ekenin aıtty, biraq aldymen basqa bir oıdy jetkizgisi keldi. Ol bylaı dedi: Adam ómiri uıqyǵa uqsaıdy. Mysaly, uıqy kezinde adam baıqaýsyzda balany basyp ketse – bul onyń kinási emes. Ol oıanady, ar-ujdany taza, bul qatelik úshin Qudaı da jazalamaıdy. Jer betinde ómir súrip júrgen adam da uıqydaǵydaı beısana kúıde bolady, ol óledi, keıin qatty qateleskenin túsinedi, biraq bul qateligi bilmestikten bolǵandyqtan, ar-ujdany mazalamaıdy, Qudaı da jazalamaıdy. Sondyqtan adamnyń jalǵan dinge senýi mańyzdy emes – ol úshin jazalanbaıdy.
Men moldaǵa qarsy shyǵyp: adam ómirin uıqydaǵy adamnyń beısanalyq kúıimen salystyrýǵa bolmaıdy. Adam ómiriniń máni – onyń sanaly jáne erkin bolýynda. Adam týa bitken ar-uıat sezimi arqyly jaqsylyq pen jamandyqty ajyrata alady, árbir áreketi úshin aldymen ar-ujdany aldynda jaýap beredi. Jaman árekettiń sebebi – bilmestik emes, adamnyń buzylǵan tabıǵaty. Adam – beısana mashına emes, aqyl-oıy bar, erkin tirshilik ıesi, óz áreketi úshin jaýapty. Adam ómirin uıqymen, onyń áreketin uıqydaǵy qozǵalyspen salystyrý – adamdy adamdyq qadir-qasıetinen aıyrý, ony mashına deńgeıine túsirý.
Múmkin bul kózqaras ıslamdaǵy Qudaı týraly túsinikpen — álemdegi jalǵyz áreket etýshi kúsh, jaqsylyq pen jamandyqtyń jalǵyz sebepkeri, adamnyń árbir áreketi men aqyrettegi taǵdyry Qudaı tarapynan aldyn ala belgilengen degen uǵymmen sáıkes keletin shyǵar. Biraq hrıstıan dini adamnyń moraldyq áreketi týraly múlde basqasha úıretedi. Men oǵan jerdegi ómirimiz – bolashaq ómirge daıyndyq ekenin, aqyrettegi taǵdyrymyz osy ómirge baılanysty ekenin egjeı-tegjeıli túsindirdim. Sondyqtan árbir áreketimiz muqııat oılastyrylýy kerek, adamnyń ustanatyn dini de tereń zerttelýge tıis. Eger onyń aıtqanyndaı oılasaq, onda adam jasaǵan kez kelgen jaman áreket, qylmys pen zorlyq – eshqandaı aıyptaýǵa nemese jazaǵa laıyq bolmaıdy.
Ibragım meniń aıtqanymdy jaqsy túsindi, biraq óz teorııasynan bas tartqysy kelmedi. Men hrıstıandyq kózqarasty túsindire otyryp, ıslam iliminiń adamgershilik sezim men aqylǵa qaıshy keletin tustaryn atap óttim. Sonda Ibragım ıslamdy qorǵaǵysy kelmeıtinin aıtty. Ol bylaı dedi: Men – shynaıy musylmanmyn, biraq siz oılaǵandaı emespin. Islam úıretetin kóp nárseni moıyndamaımyn. Quran qatty burmalanǵan, onda shyndyq pen jalǵandy ajyratý qıyn. Muhammed paıǵambar eshqashan qasıetti soǵys týraly úıretken emes, ol árdaıym ǵylymmen aınalysýdy qoldaǵan, barlyq adamǵa mahabbatpen qaraýdy nasıhattaǵan.
Dinı tózimsizdik – keıingi moldalardyń, ásirese túrikterdiń, óz bıligin saqtaý úshin oılap tapqan nársesi jáne tatarlar – orys bıligine bodan bolyp, odan qutylý armanynan týǵan. Qazan medreseleri – musylman emesterge degen óshpendilikti nasıhattaıtyn basty ortalyq. Túrkııada, Arabııada, Parsyda — Qazandaǵydaı fanatızmdi nasıhattamaıdy. Qazirgi kezde ıslam ilimi eń qatty burmalanyp jatqan jer – Qazan.
Orystar ıslamdy jetkilikti bilmeıdi, onyń tereńdigin túsinbegen. Kópshiligi ıslamdy aýdarmalar arqyly oqıdy, al barlyq aýdarma, sonyń ishinde G.Sablýkovtiki – óte qate. Men, – deıdi Ibragım, – Muhammed paıǵambar qaldyrǵan ıslam dininiń shynaıy nusqasyn qalpyna keltirýmen aınalysyp júrmin. Men ólgennen keıin musylmandar eńbekterimdi oqıdy, múmkin meniń isimdi jalǵastyratyndar tabylar.
Men Ibragımniń úıinde túnedim. Kóptegen máseleni talqyladyq. Ol óte kóp oqyǵan, tipti fılosoftardy da oqyǵan, bul bilimin de jasyrǵan joq. Mysaly, graf Lev Tolstoı týraly úlken maqtaýmen aıtty, ony ıslam týraly kózqarasty bólisetin adam dep sanaıdy. Ákeı Ioann Kronshtadtskıı týraly «bizdiń ákeı Ioann» dep ataıdy. Hrıstıan dini týraly óte ustamdy sóıleıdi. Al ıslamda kóp nárseni synǵa alady. Semeılik moldalardy – bilimsizdik pen fanatızm úshin aıyptaıdy.
Kelesi kúni Ibragımniń úıinen shyǵyp, taǵy bes aýylǵa bardym. 12 qyrkúıekte aman-esen úıge oraldym.
Mıssıoner, svıashennık Leonıd Pokrovskıı».
Abaı Qunanbaıulynyń bizge belgili ómir jolyn saralasaq, 1896 jyly aqyn ómirinde mańyzdy betburys bolǵanyn kóremiz. Bul kezeńde ol bolystyq qyzmetin aıaqtap, qoǵamdyq-saıası isterden boıyn aýlaq ustaı bastaıdy. Sol ýaqyttan bastap Abaıdyń rýhanı jáne fılosofııalyq izdenisi tereńdeı túsedi. «Ǵaqlııa» aıaqtalyp qalǵan. Mıssıoner Leonıdpen de áńgimesinde «Men, Muhammed paıǵambar qaldyrǵan ıslam dininiń shynaıy nusqasyn qalpyna keltirýmen aınalysyp júrmin. Men ólgennen keıin musylmandar eńbekterimdi oqıdy, múmkin meniń isimdi jalǵastyratyndar tabylar», degeninen úlken tolǵanysta júrgenin baıqaý qıyn emes. 1896 jyldan keıin din máselesine tolyqqandy otyrǵanyn baıqaýǵa bolady. Professor Asan Omarovtyń «Abaı: ashylmaı kelgen qyrlary» monografııasynda aıtylǵandaı: «Senim – aqyl-oıdyń, tanymnyń ónimi. Eger tanym taıaz bolsa, ıman da álsiz. Sondyqtan óziniń kvıntessensııalyq kúrdeli eńbegi – 38-qara sózin Abaı «Yqylaspen oqyp, uǵyp alyńyzdar, onyń úshin mahabbatyń tolady» dep bastap, Alla Taǵalanyń bolmysyn zertteýdi qolǵa alady. Álemdik teologııa salasyna qomaqty úlesin qosady», deıdi. Ǵalymnyń pikirinshe «Ǵaqlııa-tastıdıqat» nemese 38-qara sóz 1899–1902 jyldar aralyǵynda jazylǵan. Iаǵnı hrıstıandandyrý úderisi, musylmandardyń ıslam dinin ustaýy, kem-ketigi barlyǵy uly Abaıdy oılandyrmaı qoımaǵan. Osy tolǵanys nátıjesinde 38-qara sózi dúnıege kelgen. Hakim Abaı dúr jaýhar sózderimen ǵana emes, sonymen qatar din Islam úshin kúresken jan retinde de tarıh betinde qalady. Mıssıonerlermen kezdesip (arhımandrıt Sergeı, Ioann Nıkolskıı, Leonıd Pokrovskıı), olarmen tereń pikirtalasqa túsip, ár ýaqytta abyroımen shyǵyp otyrǵany Abaı beınesin odan ári asqaqtata túskendeı.
Saıat BAIMURATULY,
Astana halyqaralyq ýnıversıteti О́ner jáne gýmanıtarlyq ǵylymdar joǵary mektebiniń dekany
