Sýretti túsirgen – Erlan OMAR, «EQ»
Islamnyń kelýi arqyly Ortalyq Azııada bilim-ǵylym qanat jaıdy. Meshit-medreseler ashylyp, bilimniń taralýyna jaǵdaı jasaldy. Medreselerde din ǵylymymen qatar fılologııa, logıka, matematıka, astronomııa, medısına, fılosofııa sekildi ǵylym salalary oqytyldy. Ortalyq Azııadan Ábý Nasyr ál-Farabı, Qoja Ahmet Iаsaýı, Júsip Balasaǵun, Hýsamýddın as-Syǵanaqı sekildi ǵalymdar shyqty. Sondaı-aq Farabı, Bırýnı, Ibn Sına, Horezmı sekildi ǵulamalar shyǵyp, órkenıet tarıhyndaǵy óz ornyn aıshyqtady. Olar haq dinge súıene otyryp, ǵalamnyń tylsym qupııasyn ashty. Olardyń ashqan jańalyqtary musylman álemin nurlandyryp, sáýlelendire tústi.
Memleket basshysy qadirli Qasym-Jomart Kemeluly Atyraýda ótken Ulttyq quryltaıdyń úshinshi otyrysynda sóılegen sózinde: «Biz babalarymyzdyń san myńjyldyq dinı ilimi men rýhanı baǵdaryna arqa súıeýimiz kerek. Elimizdiń rýhanı derbestigin saqtap, ony nyǵaıta túsemiz desek, túrki halyqtarynyń kópshiliginiń, sonyń ishinde qazaqtardyń dástúrli dini – sýnnıttik baǵyttaǵy Hanafı mázhabyna den qoıýymyz qajet», degen bolatyn. Prezıdent aıtqandaı, Hanafı mázhabyna tán dúnıege aqyl-parasatpen qaraý, erkin oılaý sekildi qasıetter Islam órkenıetiniń qaıta órleýine jol ashty. Bul eki másele de qazirgi qazaq qoǵamy úshin asa mańyzdy.
Dinge aqyl-parasatpen qaraǵan adam árdaıym Quranǵa júginedi. Árbir suraǵyna jaýapty Qurannan izdep tabady. Sebebi Quranda «Aqyl ıeleri úshin ǵıbrat bar» («Álı Imran» súresi, 190–191 aıattar) delingen. Quran árdaıym adamdy oılanýǵa, zerdeleýge, paıymdaýǵa shaqyrady. Al dúnıege aqyl-parasatpen qaraǵan adam rýhanı baǵdarynan aıyrylmaıdy. Sebebi din soqyr senim emes, ol – adamnyń aqylyn qoldanýdy qajet etetin ilim.
Aqyl – sharıǵat negizderiniń biri. Sharıǵatta aqylmen oı qorytýǵa tyıym salynbaıdy, kerisinshe aqyl arqyly aqıqatqa jetýge shaqyrady. Sondyqtan aqyl-parasatpen qaraý fanatızmniń aldyn alady. Aqylsyz qabyldanǵan din fanatızmge, tipti radıkaldyqqa uryndyrýy ǵajap emes. Sol sebepti de Prezıdent jat dinı kórinisterdi qoǵamǵa tańýǵa tyrysyp júrgen jandardy dástúrli uǵymdarymyz ben qundylyqtarymyzǵa jasalyp jatqan ashyq shabýyl dep aıshyqtady. Al eger dindi parasatpen ustansa, ol adamnyń boıynan qundylyq pen izgiliktiń, kórkem ádep men ımandylyqtyń ushqyny kórinis tabady.
Parasatty adamǵa aqyldyń ózi jetkiliksiz. Aqylǵa qosa júrek pen jiger kerek. Hakim Abaı: «Aqyl, qaırat, júrekti birdeı usta, Sonda tolyq bolasyń elden erek», deıdi. Alla Taǵala adam balasyn aqyl ıesi etip jaratqan. Al sol aqyldy jylytatyn – júrek, jigerlendiretin – qaırat. Endeshe, bul úsheýi birge bolǵan kezde adamzat úlken jetiktikterge jetedi. Osy úsheýin ón boıyna jııa bilgen adam – naǵyz kemel adam. Dinge aqyl-parasatpen qaraý qoǵamdy bólinýden saqtap, birlikke jol ashady. Sebebi aqylsyz senim – álsiz, parasatty senim berik bolady.
Prezıdent aıtqan ekinshi másele – erkin oılaý. Bul – qoǵam damýynyń basty alǵysharty. Sebebi erkin oılaǵan janda sana erkindigi bolady. О́zindik kózqarasy qalyptasady, basqa adamnyń pikirin qaıtalamaıdy. Alla Taǵala qasıetti Quranda: «Olar oılanbaı ma?» («Ánǵam» súresi, 50-aıat), deıdi. Oılanǵan adam Quranǵa júginedi, Quranǵa júgingen adam aqıqatty tabady.
Islamda «ıjtıhad» degen uǵym bar. Quran men súnnette týra nusqaý tabylmaǵan jańa máselelerge dinniń negizgi qaǵıdalaryna súıene otyryp, aqylmen úkim shyǵarýdy «ıjtıhad» dep ataıdy. Sharıǵatymyzda naqty jaýaby joq máselelerdiń jaýabyn oı júgirtip, aqyl tarazysyna salyp, tujyrym jasaýǵa ruqsat berilgen. Hakim Abaı da bul oıdy: «Tirshiliktiń nesi sán, Tereńge bet qoımasa?» dep tujyrymdaıdy. Erkin oılaý qoǵam úshin asa mańyzdy. Tereń oı túıý arqyly adam jalǵan senimderge, dogmalarǵa urynbaıdy. Ár árekettiń, ár sózdiń jaýapkershiligin bilgen adam parasatpen oılanyp, durys sheshim qabyldaıdy. Sondyqtan erkin oılaýdy jalǵan senimnen qutqaryp, aqıqatqa jeteleıtin jol dep bilý qajet. Sebebi erkin oılaý adamdy jetildirip, qoǵamdy alǵa bastaıdy.
Prezıdent Qasym-Jomart Kemeluly Ulttyq quryltaı otyrysynda ekstremızmge qarsy turýdyń tóte joly dástúrli Islamdy berik ustaný ekenin atap ótken bolatyn. «Ata jolyn saqtaımyz desek, ǵasyrlar boıy babalarymyz ustanǵan asyl dinimizdi saqtaıyq. Dástúrli Islam – halqymyzdyń ulttyq biregeıligin tanytatyn basty qundylyqtyń biri. Biz ony berik ustaný arqyly ekstremızmge jáne kertartpalyqqa qarsy tura alamyz», dedi Memleket basshysy.
Shynynda dástúrli Islam – bizdiń berik qorǵanymyz, eldiń birligi men yntymaǵyn, turaqtylyǵy men tatýlyǵyn saqtaýdyń tetigi. Sharıǵatpen úılesim tapqan salt-dástúrimizdi nasıhattaýda da din mamandary aıanbaı qyzmet etip keledi. Qazaqstan musylmandary dinı basqarmasy halqymyzdyń dúnıetanymyna saı dástúrli Islamdy dáripteý baǵytynda birqatar mańyzdy bastamany qolǵa aldy. Mamyr aıynda Astana qalasynda «Qazaq dalasyndaǵy dástúrli Islam qundylyqtary» taqyrybynda VI respýblıkalyq ımamdar forýmy ótip, atalǵan jıynda «Qazaq halqynyń dástúrinde jáne Islam dininde otbasy qundylyǵy» jáne «Qudaıy as berýde ysyrapqa jol bermeý» dep atalatyn qoǵam úshin ózekti eki qujat qabyldandy.
Sonymen qatar Almaty qalasynan QMDB janyndaǵy Islam ǵylymı-zertteý ınstıtýtyn ashyp, ǵasyrlar qoınaýynan jetken rýhanı-dinı kóne qoljazbalar men eski kitaptardy zerttep-zerdeleý, olarǵa ǵylymı saraptama jasap, ǵylymı aınalymǵa engizý jumystaryn júrgizip jatyrmyz. Dinı basqarma janynan «Din men dástúr» bólimi ashylyp, júıeli jumys júrgizip kelemiz. Ásirese 2024 jyldy dinı qyzmet aıasynda «Islam jáne dástúr qundylyǵy» jyly dep jarııalap, osy jyl aıasynda birqatar aýqymdy jobany júzege asyrdyq. Al 2025 jyldy «Islam jáne otbasy qundylyǵy» jyly dep jarııalap, ataýly jyl aıasynda otbasy qundylyǵyn damytýǵa basymdyq berip otyrmyz.
Prezıdent Qasym-Jomart Kemeluly bir sózinde: «Islam dininiń Uly dala tórinde taralyp, tamyr jaıýyna orasan zor úles qosqan, túrki álemindegi sopylyq ilimniń negizin qalaǵan Qoja Ahmet Iаsaýı muralaryn tereń zerdelep, dáripteýge de aıryqsha nazar aýdarǵan jón», degen bolatyn. Qazaqstan musylmandary dinı basqarmasy bul baǵytta Túrkııa, Ázerbaıjan, О́zbekstan, Qyrǵyzstan múftıleri men máshhúr ǵalymdarynyń qatysýymen «Qoja Ahmet Iаsaýı jáne onyń rýhanı murasy» halyqaralyq ǵylymı-teorııalyq konferensııasyn ótkizip, Iаsaýı murasyn zerttep-zerdeleý, otandyq jáne sheteldik ǵalymdardyń izdenisterin bir arnaǵa toǵystyrý, sondaı-aq tulǵanyń danalyq hıkmetteri men ósıetterin halyqaralyq deńgeıde dáripteýge den qoıdy. Osy tusta aıta ketetin bir dúnıe, 2022 jyly QMDB bastamasymen Túrkııa, О́zbekstan, Qyrǵyzstan, Ázerbaıjan jáne Qazaqstannyń qatysýymen Túrki memleketteri Múftıleri alqasy qurylyp, osy ýaqytqa deıin alqanyń bes otyrysy ótti.
Buǵan qosa dástúrli Islam qundylyqtaryn jaıý maqsatynda Dinı basqarmanyń bastamasymen «Babalar izimen: Qazaq dalasyndaǵy musylmandyq mektep», «Ihsan – rýhanı tárbıe negizi, «Din men dástúr» (III tomy), t.b. kitaptar oqyrmanǵa jol tartty. Quran men súnnetke negizdelgen, salt-dástúrmen sabaqtasqan, ulttyq erekshelikke negizdelgen dástúrli Islam – dinı birliktiń kepili ǵana emes, sonymen qatar jat aǵymdardan qorǵaıtyn qalqan. Sondyqtan dástúrli Islamdy halyqtyń rýhanı irgetasy dep bilip, ulttyq bolmysty saqtap, dindi durys ustanýdyń kepili retinde qarastyrýymyz qajet.
Bizdi ǵasyrlar boıy birlikke, tatýlyqqa, parasatqa jetelegen dástúrli din bolashaqta da eldegi rýhanı turaqtylyqtyń kepili bolary anyq. Sebebi munda halqymyzdyń ǵasyrlar boıy qalyptasqan dúnıetanymy men birtutas mádenıeti bar. Olaı deıtinimiz, dástúrli Islam qulshylyq qana emes, ol – kúndelikti ómir mádenıeti. Sebebi halqymyzdyń turmys-saltyndaǵy qazaqtyń as berýi, qarııalardyń bata berýi, jeti ataǵa deıin qyz alyspaý sekildi dástúrler dinmen úılesim taýyp, ómirsheń sıpatqa ıe bolǵan.
Árıne, qazaq topyraǵyna Islam dini kelgenge deıin Uly Jibek jolynyń boıynda ornalasqan qalalarda (Taraz, Saıram, Otyrar, t.b.) túrki órkenıeti qalyptasty. Bul órkenıet túrki jáne álem tarıhynyń mańyzdy bóligi sanalady. Islam dini kelgen soń bul mádenıet jańa deńgeıge kóterildi.
Búginde memleketimiz Islam dininiń qundylyqtaryn qorǵaýǵa atsalysyp keledi. Sonymen qatar dinı radıkalızm men ekstremızmniń aldyn alý baǵytynda júıeli jumystar atqaryldy. Qazaqstan Álemdik jáne dástúrli dinder kóshbasshylarynyń sezin ótkizip, atalǵan jıyndy dástúrli dinder men konfessııalardyń kórnekti ókilderi arasyndaǵy tıimdi ári tabysty dıalog alańyna aınaldyrdy. Sondaı-aq Qazaqstan Islam Yntymaqtastyǵy Uıymynyń múshesi retinde musylman álemindegi yntymaqtastyqty nyǵaıtýǵa, Islamnyń beıbit jáne ádil kórinisin qalyptastyrýǵa, álemdik musylman qaýymdastyǵynyń mádenı murasyn saqtaýǵa jáne zertteýge, álemde beıbitshilik ornatý maqsatynda Islam memleketteri arasyndaǵy saıası dıalog pen kelissózderge qoldaý kórsetýge úles qosyp keledi.
Memleket basshysy qadirli Qasym-Jomart Kemeluly Islam qundylyqtaryn qadirleıdi, qorǵaıdy. Birqatar elde Qurandy órteý aktilerine oryn alǵanda Prezıdenttiń Quranǵa qorǵan bolǵanyna barshamyz kýámiz. Sol kezde Memleket basshysy Qurandy órteý aktilerin qatań aıyptap, muny qazirgi álemdegi jaǵdaıdy shıelenistirýge, halyqtar men memleketter arasyndaǵy senimge nuqsan keltirýge baǵyttalǵan arandatýshylyq áreket dep sanady. Sondaı-aq mundaı jaýapsyz áreketter memleketter men dinder arasyndaǵy yntymaqtastyq pen ymyraǵa keri áserin tıgizetinin jetkizdi. Kóp uzamaı BUU Bas Assambleıasy da osy máselege qatysty óz ustanymyn bildirdi.
Prezıdent Quranǵa qamqorlyq tanytqan taǵy bir oqıǵa Kenesary han Quranynyń Qazaqstan musylmandary dinı basqarmasyna tabystalýy boldy. Memleket basshysynyń tikeleı tapsyrmasymen Maral ıshannyń Kenesary hanǵa syılaǵan Quran kitaby múftııatqa tabystaldy. Prezıdenttiń tikeleı tapsyrmasy boıynsha Memlekettik keńesshi Erlan Qarın Dinı basqarmaǵa kelip, qazaq halqynyń tarıhı jádigeri – Kenesary hannyń Quranyn bizge tabystady.
Munyń bári de Memleket basshysynyń din Islamǵa degen qurmet-iltıpaty dep bilemin. 2022 jylǵy shilde aıynda Qazaqstan Prezıdenti ýmra qajylyǵyn ótep, Qaǵbanyń ishine kirý mártebesine ıe boldy. Qaǵbanyń ishinde elimizdiń tynyshtyǵy men halqymyzdyń amandyǵy úshin duǵa tiledi. Memleketimizdegi árbir azamat jaqsy ómir súrýin Jaratqannan jalbaryna surady. Saýd Arabııasy qasıetti Qaǵbaǵa eń qurmetti, asa syıly meımandardy ǵana kirgizedi. Saýd Arabııasy basshylyǵynyń Qazaqstan Prezıdentine qandaı zor qurmet kórsetkenin osydan-aq ańǵaramyz.
Alla Taǵala din Islamǵa kúsh-qýat berip, elimizdiń erteńi jarqyn bolǵaı!
Naýryzbaı qajy TAǴANULY,
Qazaqstan musylmandary dinı basqarmasynyń tóraǵasy, bas múftı
