Italııa jastary: provınsııany qalaı eńserdi?

«Ońtústikte qalamyn»

Aýyldyq aýmaqtardyń turaqty damýy qorynyń qoǵammen baılanys jónindegi dırektory Shahzada Shógelbaevanyń málimetinshe, Ita­lııa úkimeti máseleniń aýqymyn túsin­gen soń, 2013 jyly ishki aımaq­tar­­ǵa arnalǵan ulttyq strategııa (SNAI) qabyldaǵan. Bul – artta qalǵan óńir­lerdi jandandyrýǵa baǵyttalǵan place-based baǵdarlamasy. 2014–2020 jyldary 72 qanatqaqty aımaq tań­dalyp alynǵan. Shamamen 2 mln turǵyny bar myńnan asa kommýnada kólik pen baılanys, densaýlyq saqtaý, mektep, kásipkerlikti qol­daý sharalary iske asyrylǵan. Ákim­der kúsh biriktirip, turǵyndar­men birge basymdyqtardy belgilep, 71 aımaqtyq strategııaǵa ult­tyq jáne eýropalyq qorlardan 1,1 mlrd-tan asa eýro bólingen. Alaıda sarap­shynyń aıtýynsha, jastardy tek ınfraqurylymmen ustap qalý múm­kin emes, olarǵa eń aldymen jumys oryndary qajet.

«Osyny eskergen Italııa úkimeti 2017 jyly eń kedeı óńirlerdegi zııat­kerlik áleýettiń syrtqa aǵy­lýyna tosqaýyl qoıý maqsatynda «Resto al Sud» («Ońtústikte qala­myn») baǵ­darlamasyn iske qosa­dy. Baǵ­dar­lamaǵa 1,25 mlrd eýro ba­ǵyt­taldy. Alǵashynda ol 8 ońtús­tik ob­lysty (Abrýsso, Apýlııa, Bazı­lıkata, Ka­labrııa, Kampanııa, Molıze, Sar­dı­nııa, Sısılııa) qamtydy jáne 35 jas­qa deıingi azamattarǵa arnaldy. Keıin baǵdarlama aýqymy jer sil­kinisinen zardap shekken jekelegen kommýnalardy da qamtyp, jas shek­teýi áýeli 46-ǵa, al 2021 jyldan bas­tap 55 jasqa deıin kóterildi», dedi zert­teýmen bólisken Sh.Shógelbaeva.

Onyń aıtýynsha, baǵdarlamanyń bir jobasyna quryltaıshylar sanyna qaraı 50–200 myń eýroǵa deıin bólingen. Onyń jartysy – qaı­tarymsyz grant, qalǵany – mem­lekettik kepildememen beriletin je­ńil­detilgen nesıe, al paıyzdyq mól­sherlemelerdi Invitalia óteıdi. Oń­tústikte bul mekeme aqparattyq or­talyqtar jelisin de iske qosqan. Alaıda alǵashqy kezeńde ótinimder­diń 40 paıyzdan azy ǵana maquldan­ǵan. О́ıtkeni birqatar joba shıki jasalyp, talaptarǵa sáıkes kelmegen. Buǵan qosa jastardyń «sátsizdik­ten qorqý» psıhologııasy da yqpal etti (OECD dereginshe shamamen 60 pa­ıyz). Dese de keıingi túzetýler jaǵ­daı­dy birshama ózgertken, baǵdarla­maǵa frılanserler de qatysa ala­tyn boldy, bıznesti de iri qalalar­dan aýyldyq jerlerge kóshirýge ruqsat berildi.

«Osylaısha, 2023 jyldyń tamyzyna qaraı 16 286 joba qoldaý taýyp, 57 myńnan asa jumys orny ashyldy. 2025 jylǵy málimet boıynsha shamamen 19 myń jańa kásiporyn men 63 myń jumys orny qurylǵan. Eń belsendi aımaqtar – Kampanııa men Sısılııa, munda shaǵyn qonaqúı­ler men naýbaıhanalardan bastap agro­týrızm men IT-qyzmetterge deıingi alýan túrli joba júzege asyryp jatyr. Derekter kórsetkendeı, jumys izdep júrgen jastar týǵan jerinde kásipkerlikpen kóptep aınalysa bas­tady», deıdi Sh.Shógelbaeva.

Negizgi soqqy Ońtústikke tıgen. О́ıtkeni Mezzogiorno-da eńbek naryǵy álsiz bolyp, jastardyń kóship ketýine sebep bolǵan. Keıingi jyldary ishki aýdandardan shamamen 330 myń maman qonys aýdarsa, tek 198 myńy ǵana qaıta oralǵan. Týý deńgeıiniń tómendeýi de quldyraýdy jáne adamı kapıtalynyń azaıýyn tereńdete túsken.

Jergilikti jerdiń tynysy ashyldy

Jalpy, tarıhqa kóz júgirtsek, Ita­lııanyń provınsııalary ekin­­shi dúnıejúzilik soǵystan ke­ıin ha­lyqsyzdana bastady. Jas­tar aree interne shalǵaı aýyl­dyq aımaq­tar­­­dy tastap, iri ekonomı­ka­lyq orta­­­lyq­tarǵa qonys aýdar­dy. Nátı­je­sin­de, búginde ıtalııalyq­tar­dyń jar­tysynan kóbi iri qalalarda tu­rady, sondyqtan kóptegen taýly jáne aýyldyq kommýnalarda qar­taıǵan turǵyndar basym.

Aýyldyq aýmaqtardyń turaqty damýy qorynyń málimetterine sú­ıensek, 70 jyldyń ishinde (1951–2019) shalǵaı qonystan­ǵan halyq 26 paıyzǵa kemise, iri qala­lar keri­sinshe 30–50 paıyzǵa ósken.

«Keıingi jyldary Italııa aýyl­darynyń ekinshi tynysy ashylǵan­daı boldy. Qolǵa alynǵan birqa­tar bastama endi jeke kásipkerler­ge emes, tutas aımaqtarǵa, ásirese eń kishkentaı ári tarıhı qundy aýyl­darǵa baǵyttalǵan. Máselen, 2021 jyly Eýropalyq odaqtyń «Next Generation» (daǵdarystan shyǵý qo­ry) jospary boıynsha Italııa­ǵa bó­lingen qarjynyń bir bóligi «borgo» dep atalatyn kóne eldi meken­derdi jandandyrýǵa jumsaldy. Osy­laısha, «Attrattività dei Borghi» («Aýyl­dardyń tartymdylyǵy») baǵ­dar­lamasy dúnıege keldi. Joba­ǵa Ulttyq qaıta qalpyna keltirý jáne turaqty damý jospary (PNRR) ­aıasynda 1 mlrd eýro qarastyrylǵan. Baǵdarlamany Mádenıet mınıstrligi úılestiredi, sebebi basty nazar jartylaı qańyrap qalǵan jerlerdi mádenı jáne týrıstik turǵydan qaıta túletý boldy», deıdi sarapshy.

Joıylýdyń az-aq aldynda tur­ǵan bul aýyldardyń árqaısy­sy­na shamamen 20 mln eýro bólin­gen. Qarajat tarıhı ǵımarattardy qalpyna keltirýge, mýzeıler men mádenı keńistikter ashýǵa, týrızmdi damytýǵa jáne kreatıvti ındýst­rııalardy jolǵa qoıýǵa jumsalǵan. Sondaı-aq qarapaıym aýyldarǵa basymdyq berilgen. Baıqaý arqyly iriktelgen 229 jobaǵa jalpy kólemi 580 mln eýro bólindi.

«Bul baǵyttaǵy bıýdjet azdaý bolǵanymen, aýqymy keń. Qarajat mektepter men alańdardy jóndeý­ge, aýyldy abattandyrýǵa, jergi­lik­ti ónimderdi ilgeriletýge jáne turǵyndarǵa arnalǵan is-sharalarǵa baǵyttaldy. Italııa bıligi shaǵyn aýyldardy turaqty týrızmniń tiregi retinde qarastyratynyn aıtty. Osylaısha, týrısterdi únemi adam qarasy úzilmeıtin Venesııa men Rımnen góri taýly aýyldarǵa baryp irimshik dámin tatyp, aýtentti kóshelerdi aralaýǵa baǵyttady. Aıta keterligi, «Attrattività dei Borghi» baǵdarlamasy tek ınfraqury­lym men mádenıetke emes, aýyl kásipkerligin tikeleı qoldaýǵa da kóńil bóldi. Otbasylyq qolóner­den bastap áleýmettik startaptarǵa deıin qarjylandyryldy. О́ıtkeni bir aýylda ashylǵan 5–10 jańa ju­mys ornynyń ózi aıtarlyqtaı ózge­ris ákelýi múmkin», dedi Aýyl­dyq aýmaq­tardyń turaqty damýy qory­nyń qoǵammen baılanys jónin­degi dırektory Sh.Shógelbaeva.

Fermerler qartaıyp barady

Italııanyń taǵy bir máselesi – fer­malyq qojalyqtardyń ıeleri jyldan-jylǵa qartaıyp ba­ra­dy. Búginde olardyń ortasha jasy alpys jastan asyp ketken. Sh.Shó­gel­baevanyń aıtýynsha, osy olqy­lyqtyń ornyn toltyrý úshin mem­leket aýyl sharýashylyǵyna ­jas­tardy tartýǵa baǵyttalǵan 2022–2023 jyldary Agrarlyq naryq qyz­metteri ınstıtýty – ISMEA arnaıy «Generazione Terra» («Jer urpaǵy») baǵdarlamasyn iske qosty. Onda jas agrarıılerge je­ńildetilgen ıpotekalyq nesıe beril­gen. 41 jas­qa deıingi kez kelgen fermer quny 1,5 mln eýroǵa jetetin aýyl sharýa­shylyǵy jerin satyp alý úshin 30 jylǵa deıin nesıe ala alady. Eger jańa fermerlik kompanııa qurylsa, memleket oǵan qosymsha 70 myń eýro kóleminde bonýs beredi. Al bul alǵashqy tólemderdi jabýǵa múm­kindik beretin qaıtarymsyz qoldaý boldy.

«Al áli tájirıbesi joq 35 jasqa deıingi jastar úshin 500 myń eýroǵa deıin nesıe berildi. Bul qarjyny jer satyp alýmen qatar agrarlyq bilim alýǵa nemese resmı fermer retinde tirkelýge de paıdalanýǵa bolady. Jalpy, bıýdjet shamamen 100 mln eýrony quraıdy. Maqsat – jańa tolqyn fermerlerine aýyl sharýashylyǵyna iri bastapqy kapıtalsyz qadam jasaýǵa jol ashý. ­Úki­met buǵan qosa jastar jobalaryna ar­­nap 800 memlekettik jer telimin na­ryq­qa shyǵardy. Bul qadam aýyl­daǵy bos jatqan alqaptardy jan­dandyryp, jańa býyn kásipkerle­rine tyń múmkindik beredi. «Generazione Terra» nátıjelerin aıtýǵa áli erte, ótinimder jaqynda ǵana qabyldana bastady. Degenmen alǵashqy yqylas zor. О́ıtkeni ortalyq pen ońtústikte bos qalǵan alqaptar, ıesiz qora-qopsy jeterlik», deıdi sarapshy.

Italııadan túıetin basty sabaq – aýyldy damytýǵa bir ǵana tetik jetkiliksiz. Jol salynǵanymen, eger ol jerden jumys tabylmasa, halyq turaqtamaıdy, grant berilgenimen, eger kúndelikti qyzmet pen turmys sapasy artpasa, ol da uzaqqa barmaıdy. Infraqurylym, jumyspen qamtý men kúndelikti ómirdiń sapasy bir-birimen toǵysqanda ǵana turaqty damý bolady. Al bytyrańqy, úılesimsiz sharalar bir mezetke ǵana dúrbeleń týǵyzyp, artynan jyldarǵa sozylatyn toqyraýǵa ákeledi. Osyny túsingen Italııa eń áýeli «quldyraǵan aımaqtardy» kartaǵa túsirdi, olarǵa erekshe mártebe berdi jáne resýrstardy sol jerge shoǵyrlandyryp, place-based dep atalatyn tásildi engizdi, aýrýhanalar men mektepterdi jańǵyrtty, bıznesti sýbsıdııalady, aýyldardy ómir súrýge de, týrızmge de laıyq meken retinde tanyta bastady.

Ásirese jastar úshin tek aılyq­tyń kólemi emes, kúndelikti tir­shiliktiń ortasy, jyldam ınternet, senimdi dáriger men qoljetimdi emhana, bilimdi urpaq tárbıeleıtin myqty mektep, erkin bas qosa­tyn qoǵamdyq keńistik qajet. Kári qurlyqtaǵy memleket osyny túsindi, qarjyny adamdardyń kúndelikti ómirin jeńildetetin ári tartymdy etetin nárselerge baǵyttady. Bizge de keregi osy.