О́ńirdiń damýy hám ómir súrý sapasy

Ortalyq Azııadaǵy ahýal

О́mir súrý sapasy jóninde júrgizilgen «Human Progress Index – 2025» reıtıngin­de elimiz 196 eldiń ishinde 70-orynǵa jaıǵasypty. Osylaısha, Ortalyq Azııada kósh bastap tur. Osy reıtıngte elimiz byltyr 79, 2020 jyly 89-orynda bolǵanyn eskersek, nátıje jaman emes. Tizimde Túrikmenstan – 96, О́zbekstan – 108, Qyrǵyzstan – 119, Tájikstan 128-orynǵa turaqtaǵan. Zertteýde halyqtyń ómir súrý sapasy, uzaqtyǵy, bilim salasynyń deńgeıi, saıası turaqtylyq, jan basyna shaqqandaǵy kiris, damý múmkindikteri eskerilgen. Reıtıngte el halqynyń ortasha ómir súrý uzaqtyǵy 74 jas dep kórsetilgen. Mundaı táýir nátıjege jetýge alǵashqy medısınalyq-sanıtarlyq kómek standarttarynyń jańarýy, emha­nalardyń sıfrlandyrylýy, profı­laktıkalyq skrınıngter, júrek-qan­tamyrlary, onkologııalyq aýrýlardy emdeýge basymdyq berilgeni negiz bolǵan.

Eldegi, sheteldegi uıymdardyń bizdiń qalalardyń damý kórset­kishine qatysty júrgizgen zertteý­lerine úńilsek, Astana men Almaty qalasynyń únemi úzeńgiles kele jatqanyn baıqaımyz. Básekeles­tik iri, shaǵyn jáne orta bızneste, bilim-ǵylym, medısına dep jal­ǵaı bersek, barlyq salada baı­qalady. Sonyń basym kóbinde qala­nyń damý qarqyny jaǵynan Almaty Astanadan bir qadam bolsa da ilgeri júredi. Onyń negizgi sebebin eki qaladaǵy halyq sany­men baılanystyrýǵa bolady. Ult­tyq statıstıka bıýrosynyń shil­de­de usynǵan dere­gine zer salsaq, elimizdegi halyq sany – 20 387 811 adam. Bul rette Astana qalasy­nyń halqy – 1 576 337, Almaty turǵyndary – 2 319 893 adam. Ekinshi toqsanda Astanadaǵy jumyssyz­dar sany – 33 305 adam, Almatyda ­52 myńnan asady. Paıyzǵa shaq­qan­da eki qalanyń áleýeti deńgeı­les. Alaıda eldegi eń iri eki qala­nyń áleýetine qarap, tutas halyq­tyń ómir sapasy jaqsardy dep baılam jasaı almaımyz.

Aýyldaǵy jaǵdaı qalaı?

Megapolısterdi elimizdiń ózge óńirle­rindegi ahýalmen salystyrý qıyn. Qazir aýdan ortalyǵyna jaqyn aýyldar keńeıip, kórkeıip keledi. Al shalǵaı aýyl­darda áli de jol, jaryq, jylý, sý, ınter­net máselesi ózekti. Qarapaıym muqtajdyqtardyń ornyn toltyra almaı jatqan aýylǵa KT, MRT syndy quraldar qashan jetetini belgisiz. Joǵary tehnologııalyq apparattardy satyp alǵan kún­niń ózinde ony feldsherlik-aký­sher­lik ambýlatorııanyń shaǵyn ǵımara­tyna syıǵyzý qıyn. Shal­ǵaıdaǵy osyndaı shaǵyn uıym­dardyń jumysyn kim tekserip, baqylaıdy? Ondaǵy mamandar sapaly kompıýtermen qamtyl­ǵan ba, qarapaıym qural-jabdyq­tary túgel me? Aýylǵa dárigerler­diń nege barǵysy joq, olardyń bi­lik­tiligin kim tekserip jatyr? Iá, qazir aýylǵa bes jylǵa, odan da kóp merzimge jumys isteýge baratyn tap­shy mamandyqtaǵy dári­ger­ler­ge 8,5 mln teńge shamasynda bir­jol­ǵy járdemaqy qarasty­ryl­­­­ǵan. ­Odan bólek, jergilikti ákim­dik­­­ter­diń de qoldaýy bar. Biraq sala­­da ­30–40 jyl eńbek etken med­bıke­ler­diń jalaqysy tómen, qala berdi, dárigerlerdiń júktemesin azaıtyp, ony medbıkelerdiń moınyna ildi. Osyndaı ózgeristen soń medbıkelerdiń ókileti, bedeli artqanymen, áleýmettik jaǵdaıy jaqsaryp ketpeıdi.

Áleýmettik-ekonomıkalyq jaǵdaı týraly aıtar bolsaq, aýdan ortalyǵyna jaqyn aýyldardyń ózinde táýir jumys tappaı sendelgen jastar kóp. Olar amalsyz qalaǵa barady. Sóz joq, elorda kóshi-qon saıasatynda eń suranysqa ıe qalalardyń biri. Otandastarymyz onda táýir jumys, jaqsy jalaqyny kózdep barady. Otbasyna, bolashaǵyna jaıly, qaýipsiz ómir izdeıdi.

Astana medısınasy kósh ilgeri

Astanada medısınalyq kómek ózge óńirlerge qaraǵanda qol­jetimdi. Qazir onda ómir súrý uzaq­tyǵy el boıynsha josparlan­ǵan deńgeıden 3,5 jylǵa joǵary. Nátıje 2029 jylǵa belgilengen maqsatty kórsetkishten 2 jylǵa asyp otyr. Astana qalalyq den­saý­lyq saqtaý basqarmasy bas­shy­synyń orynbasary Aınur Tóleýovanyń aıtýynsha, munyń birden-bir sebebi – medısınaǵa júıeli qoldaý kórsetilgennen. Aıtalyq, qazir elordada týber­kýlezge qarsy is-sharalar aıtar­lyqtaı jaqsarǵan. Aýrýshańdyq 21,5%-ǵa, ólim-jitim 6,5%-ǵa azaıǵan. Insýltti emdeýde gospı­taldyq ólim-jitim 8%-ǵa tómen­degen. Aýrýhanadan shyqqannan keıin úıde bir aı ishinde bolatyn ólim-jitim 32%-ǵa azaıǵan. Onkologııalyq aýrýlar erte anyq­talyp jatyr. Naýqastardyń shamamen 34,6%-y bastapqy kezeńde dıagnostıkadan ótedi.

Sondaı-aq Astanada mıokard ınfarktisin emdeýdegi kórset­kishter edáýir jaqsarǵan. Barlyq pasıent 120 mınýt ishinde teri arqyly koronarlyq aralasý orta­lyǵyna jetkiziledi. Budan ózge, jedel járdemniń kelý ýaqyty qysqarǵan. Shaqyrýlardyń 98,1%-yna jedel top 40 mınýttan ke­shikpeı jetedi. A.Tóleýova bergen aqparatqa súıensek, qalada ná­resteler arasyndaǵy ólim-jitim dereginde de oń ózgeris bar. Mysaly, tuqym qýalaıtyn aýrýlardan bolatyn ólim-jitim eki ese tómendep, 14-ten 8 jaǵdaıǵa deıin qysqarypty.

Megapolıste ómir súrý uzaqtyǵy joǵary

«Ekonomıkalyq zertteýler ıns­tıtýty» AQ-nyń redaksııaǵa usynǵan aqparatyna zer salsaq, pandemııa jyldarynan keıin eli­mizde ómir súrý uzaqtyǵy bir­tindep ósip keledi. 2022 jyly ómir súrý uzaqtyǵy orta eseppen 74,45 jas bolsa, 2024 jyly 75,44 jas­ty quraǵan. О́ńirler arasyn­daǵy aıyrmashylyqqa toqtal­saq, olardy 2024 jylǵy ómir súrý uzaq­tyǵynyń deńgeıine qatys­ty úsh topqa bólýge bolady. Birinshi topqa Almaty, Astana, Shymkent qalalary kiredi. Bul qalalarda ómir súrý uzaqtyǵy res­pýb­lıkalyq deńgeıden bir­shama joǵary. Almaty ómir súrý uzaq­tyǵy jóninen kósh bastap tur – 78,78 jas. Astanada – 78,52 jas, Shymkentte – 77,22 jas. Ekinshi topqa respýblıkalyq deńgeıdegi óńirler kiredi. Olar – ońtústik óńirler, Abaı, Aqtóbe, Atyraý, Mańǵystaý oblystary. Bul óńirlerde ómir súrý uzaq­tyǵy – 75 jas shamasynda. Úshinshi top – ómir súrý uzaqtyǵy respýblıkalyq deńgeıden tómen óńirler. Kósh sońynda – Ulytaý (72,48), Shyǵys Qazaqstan (73,41), Batys Qazaqstan (74,17) oblystary, sondaı-aq ortalyq, soltústik óńirler. О́ńirler arasyndaǵy aıyrmashylyqty «Ekonomıkalyq zertteýler ınstıtýty» AQ О́ńirlik zertteýler jáne ómir sapasy orta­lyǵy dırektorynyń orynbasary, demograf Shynar Tóleshova túsindirip berdi.

– О́mir súrý uzaqtyǵynyń jo­ǵary nemese tómen bolýy halyq­tyń jas shamasyna qatysty ólim-jitim deńgeıine de baılanys­ty. 2023 jylǵy statıstıkalyq derek­terge kóz salsaq (2024 jylǵy sta­tıstıkalyq derekter áli ja­ryq kórgen joq), sońǵy toptaǵy óńir­lerde eńbek jasyndaǵy halyq­tyń ólim-jitim deńgeıi jo­ǵary. Máselen, elimizde 45–49 jas tobyn­daǵy halyqtyń ólim-jitimi 1000 adamǵa shaqqanda 5,25 deńgeıinde bolsa, Ulytaý oblysynda – 8,38, Shyǵys Qazaqstan oblysynda – 7,26. О́lim-jitim sebepteriniń ishinde syrtqy sebepterden (jazataıym oqıǵalar, ýlaný, jaraqattaný) qaıtys bolǵandardyń basym kópshiligi (2023 jyly 72,7%) eń­bekke qabiletti jastaǵy adamdarda bolatynyn atap ótken jón, – deıdi Sh.Tóleshova.

Demograf ómir súrý uzaq­ty­ǵy­nyń óńiraralyq ereksheligine sol óńirdiń áleýmettik-ekono­mı­kalyq, eko­logııalyq jaǵdaıy, me­dısınanyń damý kórsetkishteri, eńbek jasyndaǵy azamattar­dyń zııandy óndiris oryndarynda ju­mys isteýi, halyqtyń ómir salty sııaqty mańyzdy faktorlar áser etetinin aıtty. Demek, megapo­lısterde ómir súrý uzaqtyǵy­n­yń ­jo­ǵary bolýy qalanyń áleý­met­tik-ekonomıkalyq damý qarqy­ny­­na baılanysty. Iri qalaǵa óńir­ler­den jas­tar kóptep tarty­la­­dy, ózge oblystarmen, ásirese aýyl­dyq jerlermen salystyrǵan­da medısına qoljetimdi. Biraq munyń barlyǵy adam janyna jaıly jer tek qalada degendi bil­dirmeıdi. Árkimniń týǵan, ósken ólkesi – jumaq mekeni. Bizdiki tek aýyldaǵy, ásirese shalǵaı eldi me­kendegi aǵaıynnyń áleýmettik-ekonomıkalyq jaǵdaıy ońalsa, medısına qoljetimdi bolsa degen tilek qana.