Baraq Satybaldyuly (1743–1840) men Asaý Baraquly (1763–1843) da halqynyń azattyǵy jolynda kúresken, túrli qoǵamdyq-saıası oqıǵalarǵa jas kezinen aralasyp, bar ǵumyryn el múddesi jolyndaǵy is-qımylǵa arnaǵan tulǵalar sanalady.
Baraq batyr shamamen Batys Qazaqstan óńirinde dúnıege kelgen. Kishi júzdegi Shómishti Tabyn rýynyń Qaraqoıly-Labaq bóliminen. О́z jurtynyń ǵana emes, Horezm men Orynbor arasyndaǵy ózbek, túrikmen, qaraqalpaq, bashqurt ulystary ishinde de esimi asa máshhúr bolǵan. Sondaı-aq Baraqtyń Asaýdan basqa Qıtar, Jánibek esimdi uldary da belgili batyrlar men bıler eken. Jalpy, áýletinen áskerı-bıleýshi sanatyndaǵy jandar óte kóp shyqqan. Olardyń ishinen úsh azattyq kúreske qatysyp, sonyń ekeýine jetekshilik etken, kózi tirisinde áýlıe atanǵan ataqty Dáýit Asaýulyn (1787–1874) atar edik.
Baraq Satybaldyulynyń alǵashqy erligi el aýzyndaǵy áńgimeler jelisine arqaý bolǵan. Keńinen taraǵan ári birneshe nusqasy saqtalǵan, kórkem tildi «Baraq batyr» tarıhı jyryndaǵy (jyr nusqalary júztomdyq «Babalar sóziniń» 60-tomynda berilgen) málimette Baraqtyń 18 jasynda qalmaqtyń ataqty batyry Alakóbikti jekpe-jekte óltirgeni aıtylady.
Baraq batyrdyń qaıratkerlik kezeńi 1783–1797 jyldar aralyǵyndaǵy Syrym Datuly bastaǵan kóterilis boldy. Uzaq jyldarǵa sozylǵan bul kúres búkil Batys Qazaqstandy qamtyǵan, oqıǵalarynan birde-bir qaýym qalys qalmaǵan, zamanynda eń ataqty degen bı-batyrlardyń basyn qosyp, dúıim jurtty eleńdetken uly joryq bolǵan edi. Syrymnyń jaqyn qarýlas serigi Baraq – osy kóterilistiń bas sardarlarynyń biri. Ol Syrym kóterilisi tusynda orys shepterine jasalǵan barlyq shabýyl men joryqqa qatysyp, basqa da sardarlarmen birge sheptegi bekinisterge kóptegen shapqyn uıymdastyrady. Arhıvtegi qujattardyń birinde Baraqtyń qol astynda 2 myń sarbaz bolǵany aıtylady. 1783 jyly jeltoqsan aıynyń sońynda Syrym men Baraq bastaǵan 700 sarbaz Genvarsovskıı men Rýbejınskıı forpostary arasyndaǵy orys eldi mekenderine shabýyl jasaıdy. 1785 jyldyń qańtarynda Orynbor ober-komendanty, general-maıor Iа.M.Zenbýlatov jazalaý áskeriniń komandıri maıor Smırnovqa basqa kúres jetekshilerimen birge Baraqty da otbasymen, mal-múlkimen qolǵa túsirýge nusqaý beredi (Orynbor obl. arhıvi. 5-qor, 1-t., 15-is, 60-p.). Jazalaýǵa qaramastan osy jyly naýryzda Syrym, Tilenshi, Baraq batyrlar 1 myń adammen Antonov forpostyn shabady. Maýsym aıynda osy atalǵan batyrlarmen birge Jem boıynda keńes quryp, orys shepterin shabýǵa sarbaz jınaý úshin ár rýǵa jaýshylar jiberedi.
Atalǵan kóterilis tusyndaǵy orys shebine eń úlken shabýyldardyń biri 1785 jyly shildede ótedi. Baraq, Jıenshora, Tasbolat, Janbolat, basqa da batyrlar bastaǵan 1500 sarbaz Tanalyq (Tanalyskaıa) bekinisi mańyndaǵy redýtqa joıqyn shabýyl jasap, stanısalyq ataman P.Ovchınnıkovti, horýnjıı E.Ovchınnıkovti, kapral S.Rybkındi, kómekke kelgen maıor Reshteınerdi 30 adamymen, maıorǵa shabýyl týraly eskertýge jiberilgen kapral Ivanovty 20 adamymen, kapral Semenovti 26 adamymen birge qolǵa túsiredi. Shaıqas kezinde qarsylasqan kapral I. Melehın, 28 soldat pen kazak qaza tabady. Bul oqıǵa týraly derekter túrli qujatta tam-tumdap kezdeskenimen, keıinnen qazaq aýyldarynan qashyp shyqqan ne bosatylǵan tutqyndardyń ár jyldardaǵy jaýaptarynan shabýyldyń jaı-japsary birshama aıqyndalady. Tutqynnan bosatylǵan kızıldik batalon soldaty V.Kotkov kapral Semenovtiń shuǵyl jınalǵan 34 adamy ishinde kómekke kelgen kezde, qazaqtardyń olardy maıorǵa jibermeı, 8 adamyn óltirip, qalǵan 26-syn túgeldeı tutqyndap, Jaıyqtyń arǵy jaǵyna alyp ótkenin aıtqan. Perm jaıaý ásker polkiniń soldaty Tarasov bolsa tutqynnan 14 jyldan soń, 1799 jyly ǵana bosatylyp, atalǵan aqpardan bólek, óziniń onyń aldynda 12 jyl boıy orys-túrik soǵysyna qatysqanyn kórsetken. Shabýyl jóninde Nuraly han da knıaz G.A.Potemkınge 1785 jyly 15 qarashada joldaǵan hatynda sarbazdardyń biraz kazakty óltirip, bir ataman men maıordy, basqa tiri qalǵandaryn túgeldeı ózderimen birge áketkenin jazǵan. Hannyń kelesi hatynda bul shabýyldy Baraq pen onyń uldarynyń, Jıenshora batyrdyń týystarymen, aǵaıyndy Tasbolat, Janbolat batyrlardyń (sońǵy ekeýi ataqty Tama Eset batyrdyń aǵasy Qarabastyń uldary) uıymdastyrǵanyn ataıdy. Oqıǵa barysy Syrym bastaǵan bılerdiń keıinirek ólke basshysy O.Igelstromǵa jazǵan hattarynda da baıandalady, soǵan qaraǵanda bul shaıqasta Syrymnyń ózi bolmaǵanǵa uqsaıdy. Hatta joǵarydaǵy batyrlar bastaǵan jasaqtyń 100-den asa adamdy astaryndaǵy 100-ge jýyq atymen birge qolǵa túsirgenderi aıtylady (Reseı meml. áskerı-tarıhı arhıvi. 52-qor, 194-t., 355-is, 252-p.).
Baıandalǵan shabýyl Orynbor basshylyǵyn da alańdatyp, ober-komendant keńsesi men Shekara isteri ekspedısııasy arasynda tutqyndar jaıynda hat almasýlar júrgen. Reseı shebine soqqy bolyp tıgen bul shaıqas arada tipti 30 jyl ótken soń da umytyla qoımaǵan. 1816 jyly Orynbor gýbernatory, knıaz G. Volkonskıı Peterbýrgtegi ınfanterııa generaly S.Vıazmıtınovqa joldaǵan bir jazbasynda qazaqtardyń «asa zor qarqynmen» shabýyl jasap, komandırlerimen qosa barlyǵy 78 adamdy áketkenderin eske túsirgen (Reseı meml. tarıhı arhıvi. 1282-qor, 2-t., 2130-is, 15-p.). Shabýyldyń mán-jaıy qazaq aýyldarynan ár jyldary qashyp shyqqan Aıtqul, Mámbet, Ezekeı esimdi bashqurttardyń jaýaptarynan da anyqtala túsedi. Bulardyń ekeýi shabýyldyń basty jetekshileri retinde Jıenshora men Baraq batyrlardy ataǵan. Munda atalǵan Jıenshora da – óz kezeńindegi qas batyrlardyń biri. Patsha áskeri 1774 jyly bir jazalaý kezinde onyń kishkentaı balalaryn alyp ketip shoqyndyryp, reseılik meshandarǵa taratyp jiberip, keıin taba almaǵan. Balalaryn qaıtara almaǵan Jıenshora osydan soń orys shepterin aıamaı shaýyp, adamdaryn áketýge ant etken eken. 1775–1800 jyldary aralyǵynda shırek ǵasyr boıy Orynbor shebin shabýmen, adamyn áketýmen ótken. Onyń esimi ólke gýbernatorlarynan bastap búkil shekara halqyna asa tanymal bolǵan.
Osylaısha, jelisi ártúrli derekterde tam-tumdap atalatyn, qarapaıym turǵyndardy emes, bir ataman men maıordy, horýnjııdi – barlyǵy 100-ge jýyq áskerı adamdy (sońǵy derekter boıynsha 96 adam) tutqynǵa alǵan bul shaıqas qazaq batyrlarynyń eń bir tamasha jeńisiniń biri sanalady. Bir joryqta 100-ge jýyq adamdy tutqyndaý azattyq kúresi tarıhynda buryn-sońdy kezdespegen edi.
Baraq batyr 1785 jyldyń qyrkúıeginde joǵarydaǵy shabýyl boıynsha Orynbordan jiberilgen ahýn Muhamedjan Hýseınov bastaǵan elshilerdiń qatysýymen bolǵan Kishi júzdegi asa iri bıler keńesine qatysady. Osy keńeste Ekaterına patshaıym men baron Igelstrom atyna jazylǵan eń yqpaldy degen 51 qazaq bı-batyrynyń hatyna qosylady. 1786 jyly Nuraly han bılikten ketirilgen soń, osy jyly qyrkúıekte ótken búkil Kishi júz quryltaıynda Shómishti Tabyn rýynyń basqarýshy bıi bolyp saılanady. 1789 jyldyń jazynda Baraqtyń úlken jasaqpen Reseı shebine jaqyndaǵany jaıynda derek bar, onyń kelýin 260 sarbazymen Jıenshora batyr kútken. 1790 jyly Syrym kóterilisi ishinde eki aǵym paıda bolǵan kezde Baraq pen uly Asaý kúresti jalǵastyrý baǵytyn ustanǵan Syrym tobyn qoldaıdy. Ekeýi de onyń eń jaqyn jaqtastarynyń qatarynda atalady. 1791 jyldyń qazan aıynda Syrym, Baraq bastaǵan kúres kósemderi Inder taýlarynyń mańynda keńes quryp, orys shepterine shabýyl jasaýdy josparlaıdy. 1792 jyly Syrym Reseıge soǵys jarııalap, 1000 sarbazben Tuztóbe, Krasnogorskaıa bekinisterin shapqanda basqa sardarlarmen birge Baraq ta qatysqan.
Baraq Satybaldyuly HIH ǵasyrdyń alǵashqy shıregindegi oqıǵalarǵa da qyzý aralasty. Jasy 80-nen asqan shaǵynda da qoǵamdyq-saıası úderisten tys qalmaǵan, Reseıdiń qazaq jerine jańa shep turǵyzýyna ashyq qarsy shyqty. 1822 jyly bastalǵan burynǵy qarýlas serigi Tilenshiniń uly Jolaman bastaǵan kóterilisti qatty qoldady, onyń rýhanı dem berýshisi boldy. Keıbir arhıv qujattaryna qaraǵanda, Jolaman kúresti bastar aldynda, 1822 jyly kóktemde Jem boıynda ornalasqan Baraq aýylynda qart batyrmen keńesip, onyń batasyn alǵan. Osy jyldyń jeltoqsan aıynda Jolaman bastaǵan Kishi júzdiń bir top bıi men batyry Orynbor gýbernatory P.Essenge Elek boıyndaǵy qazaq jerlerin qaıtarýdy surap joldaǵan hatqa qart Baraq eń alǵashqylardyń biri bolyp «Baraq bın Satybaldy bahadúr» degen jazýy bar mórin basqan. Bul hatqa onyń uldary Asaý men Qıtar batyrlar da qosylǵan. Qart batyrdyń derekterde eń sońǵy atalýynyń biri 1826 jylǵa jatady. Baraq áýlıe uzaq jasap, Sam qumynda, qazirgi Mańǵystaý oblysy Beıneý aýdanynyń aýmaǵynda
jerlengen.
Baraqtyń úlken uly Asaý da – ataqty batyr ári bı, orys otarlaýyna qarsy azattyq úshin kúresken tulǵa. Zamanynyń jaýjúrek tulǵasy, eline tas qamaldaı qorǵan bolǵan qolbasshy. Reseı men Hıýa arasyndaǵy qazaq dalasyndaǵy qoǵamdyq-saıası oqıǵalarǵa belsene qatysqan. Ákesi sııaqty onyń erlikteri de el ishinde ańyzǵa aınalǵan. Jas kúninde Syrym kóterilisine qatysyp, keıbir qujattarda «Asaý tentek» dep jazylady. Onyń esimi 1785–1795 jyldar aralyǵynda shabýyldardy uıymdastyrýshylar arasynda atalady.
Asaý Baraquly 1822–1826 jyldary qazaq tarıhyndaǵy iri qarýly kúrestiń birine basshylyq jasaıdy. Ol Jolaman, Adaı Súıinǵara, Kete Derbisáli, Tabyn Janaly, Quttybas batyrlarmen birge kóterilistiń bas qolbasshylarynyń biri boldy. Bul Asaý batyrdyń Reseı óktemdigine qarsy kúresiniń eń jarqyn kezeńi edi. Atalǵan 1822–1826 jyldary orys shepterine kóptegen shapqynshylyq jasaldy. Qurylǵan Jańa Elek shebiniń Vetlıanskıı, Sýhorechenskıı, Býrannyı sııaqty forpostary men eldi mekenderi qazaq sarbazdarynyń tikeleı joıqyn shabýylyna ushyrady. Olardy uıymdastyrýshylar arasynda Asaý men onyń kóptegen aǵaıyn-baýyry da bar edi. Jasaqtardyń birin inisi Qıtar batyr basqardy. 1822 jyldyń jeltoqsan aıynda Orynbor Shekara komıssııasy gýbernatordyń jarlyǵymen shepke shabýyl jasaǵan «búlikshilerdi» ustaý týraly bergen qupııa buıryǵynda aldymen ustalýǵa tıis adamdar ishinde Asaý men Qıtardy da kórsetedi. Asaý batyr da Kishi júzdiń kóptegen bıleriniń ishinde 1822 jyly shildede Reseı Syrtqy ister mınıstri, graf K.Nesselrodege, jeltoqsanda Orynbor gýbernatoryna jazylǵan hattarǵa qosylyp, Reseıde ustalǵan Arynǵazy sultandy jáne Elek boıyn qaıtarýdy surady.
1825–1826 jyldary kóteriliske qarsy dúrkin-dúrkin qarýly ásker shyǵarylyp, kúshpen basylady. Osy kezde, 1826 jyldyń jaz aılarynda, Asaý Baraquly men kúrestiń burynǵy qolbasshylary Súıinǵara, Derbisáli, Qıtar, Baıǵana, t.b. batyrlar patsha ókimetiniń yqpalynan tys ońtústik dalalarda úlken qarýly jasaq jınap, azattyq kúresiniń jańa oshaǵyn qalyptastyrady. Qujattarǵa qaraǵanda, bul kúres oshaǵy Saǵyz, Oıyl ózenderiniń boıynda toptasqan. Jasaqtar Jem ózeniniń boıyna da shoǵyrlanǵan. Barlyǵy birneshe myń sarbaz jınalǵan. Osy qımyldan jasy 80-nen asqan qart Baraqtyń ózi de tys qalmaı, jıyndaryna qatysyp, aqyl-keńesin bergen. Arhıvtik derekterge saı 1826 jyldyń maýsym aıynda osy kúres oshaǵynan 2 myń adamdyq jasaq Oıyl, Qaldyǵaıty, Buldyrty ózenderiniń boıyna jınalǵan. Bul áskerdi joǵarydan Baraq Satybaldyuly, Asaý Baraquly, Súıinǵara, Derbisáli jáne Baıǵana batyrlar basqarǵany aıtylady.
1826 jyly shildede osy kóterilisshiler tobynan iriktelgen eń tańdaýly degen 500 sarbaz Jańa Elek shebine qaraı joryqqa shyǵyp, Novoılesk forposty túbinen bes qaraýyl kazakty qolǵa túsiredi. Shyńǵyrlaý ózeniniń tusynda ózderine qarsy tutqyndardy qutqarýǵa shyqqan Jańa Elek shebiniń komandıri, esaýl S.Arjanýhın bastaǵan kazak áskerimen kezdesip, iri shaıqasqa túsedi. Olar kazaktardy qorshap alyp oq jaýdyryp, jan-jaǵynan ot jibergen. Shaıqas jeti saǵatqa sozylyp, osydan soń jazalaýshy ásker keri qaıtýǵa májbúr bolǵan, tutqyndardy bosata almaǵan. Kazak jasaǵyn sarbazdar 10 shaqyrymǵa deıin qýady, kazaktar oq ata otyryp sheginedi. Olar sarbazdarǵa qarsy 800 patron jumsap, biraz adamdy óltiredi, solardyń ishinde sardarlardyń biri Baıǵana batyr qaza tabady. Kóp uzamaı osy sarbazdar Podgornyı forpostyna qaýip tóndiredi. Asaý jáne basqa da qolbasshylar basqarǵan jasaqtar kelesi, 1827 jyly da, áreket etedi.
Asaý Baraquly 1827–1833 jyldar aralyǵynda Batys Qazaqstannyń ońtústik óńirlerindegi áleýmettik-saıası oqıǵalarǵa belsene aralasty. Sol jyldary Hıýa tarapymen tyǵyz baılanysta boldy. 1827 jyly jazda Hıýa hany Allaquldyń ótinishimen Asaý batyr Kishi júzdegi bıliginen aıyrylyp, osy óńirlerge kelgen Sherǵazy Aıshýaqulyn han kóterý rásimin jasady. Hannyń bul rásimdi basqaǵa emes, Asaýǵa usynýy onyń dala tósindegi bedelin kórsetetin. 1833 jyly jazda Ústirt jerinde birge kóship-qonǵan, jastary 70-ke kelgen Asaý men Jolaman batyrlar sarbaz jınap, patsha ókimetine kezekti ret qarsy shyǵady. Olarǵa qarsy aǵa sultan Baımaǵambet Aıshýaquly 4 myń adammen jáne kazak jasaǵymen attandyrylady. Ashy Oıyl ózeniniń joǵarǵy tusynda Asaý men Jolaman 300 sarbazymen osy qalyń áskermen soǵyspaq bolady. Alaıda Baımaǵambet sultan olarmen qaqtyǵysqa barmaı, basqa jaqqa burylyp ketip, osy úshin Orynbor ákimshiliginen qatań sógis alady (QR Ortalyq meml. arhıvi. 4-qor, 1-t., 4830-is, 4-5 pp.). Asaý men Jolamannyń az ǵana sarbazben ózderinen kúshi on ese basym úkimet áskerine taısalmaı qarsy turýlary olardyń azattyq úshin sońyna deıin kúresýge daıar qaıtpas rýhtaryn kórsetedi.
Asaý batyr óz ósıetimen ákesi Baraqtyń qasynda, Sam qumynda jerlengen. El aýzyndaǵy áńgimelerge saı Asaý dúnıe salarynda «Qansha ataǵym shyqsa da, ákeme jete almadym, meni jerlegende ákemnen tómen qoıyńdar», dep aıtyp ketken. Taǵy bir ósıetinde «Kózimniń tirisinde atym ákemniń atynyń aldyna shyǵyp ketti, ólgende ákemnen tómen qoıyńdar», degen eken. Bul ekeýiniń el ishinde Asaý-Baraq atalyp ketýi jóninde bolatyn.
Ákeli-balaly qos batyrdyń qysqasha ómir deregi osyndaı. Ekeýi de – bar ǵumyryn at ústinde ótkizgen, el azattyǵy úshin kúresken tarıhı tulǵalar. Aldaǵy jyly olardyń óz serikterimen 1826 jylǵy jańa kúres oshaǵyn qurǵan oqıǵasyna 200 jyl tolady. Osyndaı tarıhı datalardy, ákeli-balaly qos batyrdyń el múddesi jolyndaǵy basqa da is-qımylyn negizge ala otyryp, olarǵa Aqtóbe qalasynan eskertkish ornatqan abzal.
Hankeldi Ábjanov,
tarıh ǵylymdarynyń doktory, professor, QR UǴA akademıgi,
Nurjan Jetpisbaı,
Sh.Sh. Ýálıhanov atyndaǵy Tarıh jáne etnologııa ınstıtýtynyń jetekshi ǵylymı qyzmetkeri, PhD
