Halyqaralyq ınstıtýttarǵa senim daǵdarysy
Prezıdent BUU-nyń tıimdiligi jıi synǵa ushyrap otyrǵanyn atap ótti. «Halyqaralyq quqyqty óreskel buzý jańa qalypqa aınaldy», dedi ol. Qazaqstan BUU-ny reformalaýdyń, onyń bedelin kúsheıtýdiń jáne «orta deńgeıdegi memleketterdiń» dáneker rólin arttyrýdyń qajettigin alǵa tartty. Bul jerde eskere ketetin bir másele bar, BUU-ny synap jatqandar az emes, bul synnyń kúsheıip jatqanyna álemde bolyp jatqan daǵdarystar sebep bolsa kerek, biraq Qasym – Jomart Toqaevtyń bul uıymnyń aıryqsha rólin atap ketýi men BUU tıimdiligin arttyrýǵa baǵyttalǵan usynystary shyn máninde bul uıymnyń álem halyqtaryna alyp keler paıdasyn eseleı túspek. Prezıdent senimniń nege azaıyp jatqanyn da atap ótti.
Halyqaralyq quqyqtyń buzylýy
Toqaev BUU Jarǵysynyń negizgi qaǵıdalary — egemendikti, aýmaqtyq tutastyqty qurmetteý jáne daýlardy beıbit jolmen sheshý — barlyq elder úshin birdeı qoldanylýy tıis ekenin eske saldy. «Ádiletti álemge aparatyn jalǵyz jol - qos standarttardan bas tartý», dedi ol. Álemde belgili bir memleketterge halyqaralyq normalar qatań qoldanylsa, basqalar ol normalardy oryndaýdy mindet sanamaıdy. Prezıdent osy eki túrli kózqarastyń bolmaý kerektigin alǵa tartady. Mundaı teńsizdik halyqaralyq quqyqqa degen senimdi álsiretedi. Sol úshin 80 jyldan beri beıbitshilikke úndegen BUU jańa tásildermen jumys isteý kerektigin usyndy.
Iаdrolyq qater jáne áskerı shyǵyndardyń ósýi
Memleket basshysy qarýsyzdaný máselelerine erekshe toqtaldy. Onyń aıtýynsha, áskerı bıýdjetterdiń artýy men strategııalyq turaqsyzdyq jańa qarýlaný jarysynyń qaýpin kúsheıtýde. Qazaqstan ıadrolyq derjavalar arasynda jańa dıalogty bastaýǵa, Iаdrolyq qarýdy taratpaý týraly shartty (IаQTSh) qoldaýǵa jáne bıologııalyq qaýipsizdik jónindegi halyqaralyq agenttik qurýǵa shaqyrdy. Osy jerde Qazaqstannyń bastamalary sımvolıkalyq ǵana emes, tájirıbelik mańyzǵa ıe. Sebebi, Qazaqstan álemde ıadrolyq qarýdan óz erkimen bas tartqan sanaýly memleketterdiń biri. Sondyqtan Prezıdenttiń mundaı usynystarynyń astarynda tarıhı tájirıbe men moraldyq quqyq bar.
Gýmanıtarlyq daǵdarystar
Toqaev Ýkraına men Gazadaǵy qaqtyǵystarǵa toqtalyp, beıbit turǵyndardyń zardap shegý aýqymyn atap ótti. Ol gýmanıtarlyq kómektiń erkin jetkizilýin qamtamasyz etýge jáne dıplomatııalyq kúsh-jigerdi arttyrýǵa shaqyrdy.
Qaqtyǵystardyń túpkilikti sheshimi qıyn bolǵanymen, gýmanıtarlyq salada naqty áreketter jasaýǵa bolady. Toqaevtyń usynysy Qazaqstannyń beıbitshilikke baǵyttalǵan syrtqy saıasatynyń jalǵasy bolyp tabylady. Bul tusta aıta keterlik jaıt, Qazaqstan ózin beıtarap deldal retinde kórsetip jatqany túsinikti.
Ekonomıkalyq turaqsyzdyq
Prezıdent Qazaqstannyń turaqty damý tájirıbesi týraly aıtty. Aldaǵy ýaqytta el ekonomıkasynyń ósimi 6%-dan asady dep boljanýda. Negizgi basymdyqtar retinde ekonomıkany ártaraptandyrý, energetıka salasyn (munaı, gaz, ýran, mańyzdy mıneraldar) damytý jáne aýyl sharýashylyǵyn eksporttyq bazaǵa aınaldyrý josparlary týraly da aıtyldy. Qazaqstan álemge ózin turaqtylyq úlgisi retinde kórsetip jatqany árıne túsinikti. Álemdik daǵdarystarǵa qaramastan, ekonomıka ósimi — ishki reformalardyń tıimdiliginiń belgisi. Sonymen qatar, shıkizattyq resýrstarǵa súıenýmen qatar, jańa salalarǵa basymdyq berý Qazaqstannyń uzaqmerzimdi básekege qabilettiligin qamtamasyz etedi. Tıisinshe ınvestorlardyń qyzyǵýshylyǵy da artady. Investor turaqty elge ǵana keledi, óz qarajatyn salsa, tek senimdi, qaýipsiz elge salady. Al bizdiń ınvestısııaǵa qanshalyqty muqtaj ekenimizdi barlyǵymyz jaqsy túsinemiz.
Klımattyń ózgerýi
Qazaqstan aldaǵy 35 jylda tolyq dekarbonızasııaǵa qol jetkizý mindetin óz moınyna alady. Toqaevtyń aıtýynsha, «jasyl» energetıkaǵa kóshý elderdiń naqty qajettilikterin eskerip jasalýy tıis, al balamaly energııa kózderine ınvestısııa men sýdy tıimdi paıdalaný strategııanyń mańyzdy bóligine aınalady. Mundaǵy eskeretin jaıt, damýshy elder úshin jasyl energetıkaǵa kóshý bir sáttik mindet emes. Bul — uzaq jol, úlken shyǵyndy qajet etetin úderis. Qazaqstan osyǵan qaramastan naqty merzim qoıyp otyr. Bul eldiń klımattyq jaýapkershiligin kúsheıtetin qadam.
Jahandyq qaýipsizdik qaterleri
Prezıdent óz sózinde búgingi halyqaralyq qaýipsizdik arhıtektýrasynyń álsiregenin eskertti. Jańa qaqtyǵystardyń aldyn alý úshin álemdik qaýymdastyq áskerı rıtorıkadan bas tartyp, senimdi qaıta ornatýy qajet. Bul pikir halyqaralyq sahnada jıi kóterilgenimen, Toqaevtyń aýzynan shyǵýy — Qazaqstannyń beıbitshilikke degen ustanymynyń jalǵasy. Eldiń geosaıası ornalasýy da osyndaı ustanymdy qajet etedi: elimiz úlken derjavalardyń ortasynda tepe-teńdik ornatýǵa múddeli.
Kóshbasshylardyń jaýapkershiligi
Sóz sońynda Toqaev álemdik kóshbasshylardy bolashaq urpaq aldyndaǵy jaýapkershilikti sezinýge shaqyrdy. «Bizdiń tańdaýymyz — ústemdik emes, tepe-teńdik; qaqtyǵys emes, yntymaqtastyq; soǵys emes, beıbitshilik», dedi ol.
Menińshe bul spıchtiń eń áserli, barlyǵyna túsinikti argýmenti boldy. Bul jerde árıne — ýaqyt faktory. Kóshbasshylardyń búgingi sheshimderi bolashaqtaǵy birneshe onjyldyqtyń taǵdyryn aıqyndaıdy. Sondyqtan bul úndeý tek saıasatkerlerge ǵana emes, búkil álemge baǵyttalǵan keń aýqymdy eskertý.
Bul Qazaqstan úshin neni bildiredi?
Árıne bul suraqty elimizde kez kelgen azamat qoıyp jatady. Halyqaralyq áreketter bizge ne paıda alyp keledi degen oılardy estip jatamyn. Sondyqtan osy suraqqa da jaýap bere keteıin. Prezıdent Toqaevtyń BUU Bas Assambleıasyndaǵy sózi Qazaqstannyń halyqaralyq saıasattaǵy ornyn aıqyn kórsetip berdi. Qazaqstan ózin tek aımaqtyq deńgeıdegi emes, ǵalamdyq deńgeıde bastama usyna alatyn memleket retinde tanytýda. Bul eldiń halyqaralyq bedelin arttyrýmen qatar, syrtqy saıasattaǵy beıtaraptyq pen tepe-teńdik qaǵıdattarynyń shynaıy iske asyrylyp jatqanyn dáleldeıdi.
Birinshiden, deldal róli. Qazaqstan óz tarıhynda ıadrolyq qarýdan bas tartý arqyly álemdik qaýymdastyqta beıbitshilikti tý etetin memleket retinde tanylǵan. Toqaevtyń sózi osy dástúrdi jalǵastyryp, Qazaqstandy jańa geosaıası jaǵdaılarda da «senim kópirin salýshy» el retinde bekitedi. Bul Qazaqstandy qaqtyǵystardyń aldyn alýda, gýmanıtarlyq kelissózderde jáne kópjaqty dıalog alańdaryn uıymdastyrýda mańyzdy oıynshyǵa aınaldyrady.
Ekinshiden, ekonomıkalyq ólshem. Prezıdenttiń ekonomıkalyq ósim týraly málimdemesi tek sandarǵa súıengen optımızm emes. Bul Qazaqstannyń ishki reformalarynyń nátıjesi retinde kórsetildi. Ekonomıkanyń 6%-dan artyq ósýi eldiń halyqaralyq áriptesteri úshin senimdilik faktory bolyp tabylady. Bul – sheteldik ınvestorlarǵa «Qazaqstan turaqty ári boljamdy naryq» degen naqty sıgnal.
Úshinshiden, «Ádiletti Qazaqstan» ıdeologııasy. Toqaevtyń álemdik minberden aıtqan sózderi el ishinde júrgizilip jatqan saıası jáne áleýmettik reformalarmen úılesip tur. Bul ishki reformalardyń syrtqy saıasatpen úndes ekendigin kórsetedi: ádilet, teńdik, turaqtylyq qaǵıdattary tek Qazaqstan úshin ǵana emes, búkil álem úshin mańyzdy qundylyqtar.
Tórtinshiden, klımat pen turaqty damý kún tártibi. Qazaqstan úshin bul – qosarlanǵan mindet. Bir jaǵynan, el ekonomıkasy energııa resýrstaryna táýeldi, ekinshi jaǵynan, klımattyq ózgeristerden zardap shegip otyrǵan memleket. Sondyqtan dekarbonızasııa týraly málimdeme Qazaqstannyń jahandyq klımattyq saıasattaǵy jaýapkershiligin arttyrady. Bul eldiń bolashaq urpaq aldyndaǵy adaldyǵyn kórsetedi.
Besinshiden, geosaıası balans. Qazaqstan iri derjavalardyń múddeleri toǵysqan jerde ornalasqan. Mundaı jaǵdaıda beıtaraptyq pen tepe-teńdik saıasaty tek ustanym ǵana emes, ulttyq qaýipsizdiktiń basty kepili. Toqaevtyń «beıbitshilik – bizdiń tańdaýymyz» deýi – osy strategııalyq baǵyttyń resmı bekitilýi.
Qorytyndylaı kele, Toqaevtyń sózi Qazaqstandy tek aımaqtyq emes, ǵalamdyq deńgeıdegi jaýapty memleket retinde kórsetedi. Bul eldiń halyqaralyq bedelin kúsheıtip, ishki turaqtylyqty bekemdep, «Ádiletti Qazaqstan» qurý baǵytyn álemdik qundylyqtarmen úndestiredi.
Maksım ROJIN,
Májilis depýtaty
