Kollajdy jasaǵan – Qonysbaı ShEJIMBAI, «EQ»
Án avtory – noǵaı perzenti Arslanbek Sultanbekov. Qazaq pen noǵaıdyń aýyzdyǵyn qarsh-qarsh shaınaǵan asaý minip qas dushpanǵa qatar shabýy, talassyz týystyǵy tarıhtan málim. Shoqan Ýálıhanov saparnamalyq jazbalarynda eki eldiń berik dostyǵyn beıneleıdi. «Qazaq pen noǵaıdyń jylap aırylysýy, sol kezde dúnıege kelgen ańyz-dastandarda, kúıshilerdiń qobyzda oınaǵan kúılerinde óshpes iz qaldyrdy. Ol dastan-jyrlardy, kúılerdi tyńdaǵan kárilerdiń saqaldarynan taram-taram jas aǵyp, muń-qaıǵyǵa batady. «Ormambet bı ólgen kún, On san noǵaı búlgen kún» dep jyrlaıdy dala jyraýlary.
«Dombyra» áni búginde túrki halyqtaryna keńinen tanymal. Tipti Túrkııa prezıdenti Rejep Taııp Erdoǵan rýhty ándi arnaıy shyrqatyp, ánshini qabyldap, arzýyn tyńdaǵan. Osydan soń-aq túrikterdiń dombyraǵa degen ańsary aýyp, úırenýge qulshynysy artqan desedi. Arslanbek Sultanbekov «Dombyrany» 1997 jyly jazǵan. Sol shaqta kompozıtor óz halqynyń tarıhymen tereń shuǵyldanyp, ortaǵasyrlyq noǵaı aqyndaryn qunyǵa oqyp júrse kerek. Bir sózinde án tarıhy jóninde aıtqany da bar. «Bul án jarty saǵat ishinde-aq jyldam quıylyp tústi. Qaıbir qıyndyq kelgende, dombyramdy ustap otyra qalyp osy ánimdi oryndaımyn. Rýhty ánim arqyly noǵaı halqyna ómir boıy qyzmet etýge bel býyp, ónerge birjola bet burdym. «Dombyra» noǵaı halqynyń rýhyn kóteredi dep senemin», deıdi avtor.
Iá, búginde noǵaı halqy ǵana emes, kúlli túrki jurtyna qýat bergen týyndy qazaq arasynda jıi aıtylyp júr. Án saryny elimizdiń Batys óńirindegi jyr maqamdarymen úndes.
«Qara qys aýylyma kelgende,
Úlpildegen qar jerge túskende,
Dombyramdy alarmyn,
Júrek sazyn salarmyn,
Qaıǵyrǵandy esh aıtpa!»
«Qyrymnyń qyryq batyryndaǵy» tegeýrindi jyrmen sabaqtas án mátini tilge jeńil-aq. Al ekinshi shýmaǵyndaǵy «Anaılar» sózi Nurym jyraýda kezigetin adaı rýynyń anasy Anaıy esiminen alys emes deıdi biletinder.
«Dombyra sazyn esken Ataılar
Mánisine es bergen Anaılar
Estigenge oı berip
Júrekterge ses berip
Kóz jasty qyzǵanbastar.
Eı, dombyra!»
Arslanbek Sultanbekov – Qarashaı-Sherkes Respýblıkasynyń halyq ártisi, kóptegen baıqaýdan top jarǵan alǵadaı. Ultynyń patrıoty, túrkiniń birligin kúzetýshi degdar talant. Bir sózinde dombyramen dastan jyrlaǵysy keletinin aıtyp, bul dástúr Batys Qazaqstanda jaqsy saqtalǵanyn baıan etedi, Muryn jyraýdy eske alady. «Meni mýzykant qylǵan, myna aldymda jatqan geografııalyq karta... Noǵaı halqynyń ótkeni men búgingi jaǵdaıy. Ultyma degen súıispenshiligim, onyń tarıhy men dástúrine degen izdenisim tereńirek bastalǵan ýaqytta eriksiz keýdemdi án jaryp shyqty», deıdi kompozıtor. Sonymen qatar eliniń qazirgi ahýalyna, az ulttyń taǵdyryna alańdaıdy. Qazaqstanǵa kelip, alǵash ret Qurmanǵazynyń kúı keshinen kózine jas alyp shyqqanyn aıtqany bar. «1937 jyly Edige jyryn, basqa da halyqtyq jyrlardy jyrlaıtyn adamdardy bir túnde jıyp alyp, joq etti. Sýǵa aǵyzdy, atty, shapty dedi. Oǵan deıin toılarda, neke qıylǵan kezde mindetti túrde Edige jyry oqylatyn bolǵan eken. Edigesiz toı bastalmapty. 1937 jylǵy jaǵdaıdan keıin jurttyń júregi Edige jyryn aıtýǵa daýalamaıtyn bolypty», deıdi bir suhbatynda.
Kompozıtor ánderiniń kóbi – elinen, jerinen aıyrylyp, óktemdikten qysym kórgen eldiń zaryn, baǵzy jyraýlardyń armany men muńyn búginge jetkizgen saryndar. Al kóktúriktiń ánuranyna aınalǵan «Dombyra» áni jer betinde túrki balasymen birge ómir súre bereri anyq. Qasterli dombyra sazy men el rýhy qosylǵan eńsegeı shyǵarmanyń ǵumyry ǵasyrlardan-ǵasyrǵa jalǵassyn.
