Ebineı Arystanuly zamana aǵymyn ańdap, túbinde tarıhtyń aqıqaty ashylaryn sezgen suńǵyla adamnyń biri boldy. Onyń qoǵamdyq kózqarasy men azamattyq ustanymynyń qandaı ekenin pýblısıstıkalyq týyndylaryn oqyp, zerdelegen jan jaqsy ańǵarady. Kórnekti tulǵanyń ómiri men shyǵarmashylyǵy týraly zamandastarynyń aıtqan oı-pikiri de soǵan dálel. Aıtalyq, ǵalymmen jaqyn aralasqan qaraǵandylyq qart qalamger Jaıyq Bekturov esteliginde ony tereń tebirenispen eske alady. «Kóbine ǵalym joly da, aqyn joly da taqtaıdaı tegis bola bermeıtini belgili. Tasy órge domalap, ataǵy shyǵyp, jurtshylyq aýzyna qarap kele jatqan oqymysty, ádebıetshi-synshy, aýdarmashy, pýblısıst E.A.Bóketovti kóre almaı etekten tartqan, aıaqtan shalǵan qý-sumdar da bolmaı qalǵan joq», deıdi ol.
Sondaı-aq medısına ǵylymdarynyń doktory, professor, Ulttyq ǵylym akademııasynyń korrespondent múshesi Ǵabdolla Qulqybaev Ebineı Arystanuly týraly jazǵan «Ádebıetshi» atty esteliginde: «Akademık-jazýshynyń epıstolıarlyq murasy da asa baı. Elimizdiń kóptegen belgili qaıratker, ǵalym, jazýshylarmen jazysqan hattary sonyń kýási. Ol kisi Ǵ.Músirepov, Á.Tájibaev, Á.Nurpeıisov, K.Salyqov, J.Bekturov tárizdi qazaq qalamgerlerimen jáne V.Kojevnıkov, S.Nıkıtın, A.Bragın syndy orys aqyn-jazýshylarymen tyǵyz shyǵarmashylyq baılanysta boldy. Zerttegen, zerdelegen kisi osy kisilermen jazysqan hattarynyń ishinen qanshama oı, pikir marjandaryn terip alar edi», dep jazady.
Aıtýly ǵalym murasynyń basty baılamy – urpaqty parasattylyqqa, adamdyqqa tárbıeleý, bilim men ǵylymdy meńgerip, týǵan eline qaltqysyz qyzmet etýge baýlý. Sonymen qatar qorshaǵan orta men rýhanı qundylyqtardyń qasıetin baǵalaý. Sodan keıin onyń shyǵarmalarynda únemi qoldanyp, qısyndy dáleldermen tujyrymdap júretin pikiri ǵylym men ádebıettiń shyǵarmashylyǵy týystyǵy jaıyndaǵy kózqarasy.
1975 jyly 22 naýryzda «Lenınshil jas» gazetinde basylym tilshisi Aqseleý Seıdimbektiń E.Bóketovpen «Jıyrma degen jasynda...» suhbaty jarııalandy. Munda kórnekti tulǵanyń azamattyq bolmysy men qoǵamdyq kózqarasy, ǵalymdyq zerde-zeıini barynsha ashylǵan.
Ásirese sol kezeńniń jastary týraly aıtqan keleli pikiri, búginge deıin mańyzyn joımaǵany ańǵarylady.
«Ata-babadan «aqylgóı shal» degen sóz qalǵan. Adam eseıgen saıyn jobasy aqylgóı keledi de, sol aqylgóıligimen jastardyń qulaǵyn kemiredi. Menińshe, mundaı aqylgóıliktiń keregi joq. Bizdiń jastar belgili bir aıqyn-aıan qaǵıdalardy qulaǵyna quıa bererlikteı oısyz, pikirsiz, turlaýsyz jastar emes qoı», deıdi ǵalym.
Ebineı Arystanuly óskeleń urpaq, jastar týraly, olardyń qoǵamdaǵy alar orny, úlesi, maqsat-múddesiniń ereksheligi jaıyndaǵy keleli pikirlerin únemi jazyp júrgen. Pýblısıstıkalyq shyǵarmalarynyń deni jastardy parasattylyq pen bilimge, adamgershilik sııaqty asyl qasıetterge baýlýǵa arnalǵan. Múmkin, bul qasıet uzaq jyldar irgeli oqý ornyna basshylyq qyzmet etkendikten nemese óziniń ómirden kórgen, bastan keshken «soqtyqpaly, soqpaqty» taǵdyrynan týyndasa kerek.
Qalaı desek te jastarǵa jas dep qaramaı, ózimen teń adamsha tildesip, syrlasqan. Arhıvtegi keıbir qoljazbalaryn oqyǵanda, jastar máselesine sonshalyqty kóńil bólgendigi erekshe ańǵarylady. Ásirese «Joǵary oqý ornyna túskenderge esik ashar leksııa» dep atalatyn qoljazbasy úlken júrekti ǵalymnyń azamattyq kishpeıildigin tanytady. Birneshe jerin syzyp, ústinen túzeı otyryp jazǵan, osynaý qoljazba ǵalym-pýblısıstiń shyǵarmashylyq tabandylyǵyn, tazalyǵyn, ári jazýǵa úlken jaýapkershilikpen qaraıtyn eńbekqorlyǵyn kórsetedi. Ári óziniń ádebıetke jaqyn ekenin, ony súıetinin pash etedi. Máselen: «Sizder ómirdiń sheshimin ózderińiz sheshýge jańa ǵana qadam basqan baldyrǵansyzdar. Bul kezeń eń qyzyq kezeń, izdenis, tolǵanys kezeńi, arman kezeńi, qulashtap talpyný kezeńi, munyń bári – poezııa. Olaı bolsa, men leksııamdy poezııadan, Tumanbaı Moldaǵalıevtiń bir ádemi óleńinen bastaǵym kelip tur», dep aqynnyń bes shýmaqtan turatyn jastar týraly óleńin keltirgen.
«Jıyrma jasta jetpegen armanyma,
Jıyrma jasta barmaǵan taýlaryma,
Jıyrma jasta júrmegen joldaryma,
Búgin jete alam ba, júre alam ba,
Barsha baqyt tileımin bar adamǵa», deı kelip, «Men osy bir tebirenisti, názik sezimge toly óleńniń shýmaqtaryn ádeıi keltirip otyrmyn. Bul óleńniń maǵynasyna qaraǵanda, adam bar isin jıyrma jastan bastap, jıyrma jasta qamtyp qalýy kerek sekildi, olaı bolmasa adamnyń qalǵan ómiri ókinishe toly bolmaq sııaqty. Aqynnyń osy sózderinde tereń syr, mol shyndyq jatyr», dep oı tolǵaıdy. 18–20 jasynda stýdenttik jolǵa túsken jastarǵa oqýǵa túskendegi birde-bir maqsat-ómirge, elge kerekti jaqsy maman bolyp shyǵý kerektigin aıtady.
Birtýar tulǵanyń baspasózdegi qozǵaǵan kókeıkesti taqyryby – ǵylym men tehnıka, óndiris máselesi. Osy baǵyttaǵy ǵalymnyń pýblısıstıkalyq murasyn zerdeleı otyryp, qoǵamdyq kózqarasy men ǵylymı oı-pikiriniń sonylyǵyn ańǵaramyz. Mysaly: «О́ıtkeni «ǵylymı-tehnıkalyq revolıýsııa jáne adam» degen asa kúrdeli problema sol ýaqyttyń kókeıkesti máseleleriniń biri edi. Búgingi kúrdeli ómirimizdi de onsyz elestetý qıyn. Ozyq oıly adamzatty qatty tolǵandyryp otyrǵan osy máselege qatysty qazaq qalamgerleri áli tolymdy sóz, tolǵamdy jaýap aıtqan joq. Osynaý kúrdeli taqyryp keı shyǵarmalarda ushqyn berip ótkenmen, arnaıy zertteý obektisine aınalmaýy, aıtyla qalǵanda da ǵasyrymyz alǵa tartqan joǵary deńgeıde sóz etilmeýi qynjyltady. Jazylyp júrgen qaı taqyrypty alsańyz da, bárinen de zymyran zaman ózgerisin búkil sana-sezimmen sezingen, basynan keship jatqan kúrdeli beınelerdi az kóremiz. Álde bizdiń zamandastarymyzǵa ǵylymı-tehnıkalyq revolıýsııa áli tolyq áser etip, tereńdeı boılap sińise qoıǵan joq pa?», degen pikiriniń mańyzy áli qýatyn joıǵan emes.
E.Bóketov pýblısıstıkasynyń negizgi arqaýynyń biri dástúr, taǵylym aıasynda órbıdi. Bul turǵyda qalamger kóptegen maqala men baıandamalar jazǵany málim. Jastardyń oqý-bilimge qushtarlyǵyn oıatý, tálimdi, tárbıeli, mádenıetti bolyp qalyptasýyna yqpal etetin, ýáli sózderi men dáıekti pikirlerin pýblısıstıkalyq týyndylarynan anyq baıqaımyz. Aıtalyq, «Aǵadan aqyl, iniden iltıpat», «Qarasha úıden Qaraǵandy ýnıversıtetine deıin», «Jas zamandas kelbeti», «Armanshyl bolǵanǵa ne jetsin», «Syılas, syrlas, kómektes», «Parasat – bilim bulaǵy», «Ǵylym kókjıegin kóksesek» atty maqalalary óskeleń urpaq boıyndaǵy jaqsy qasıetter men parasattylyqtyń qalyptasýyna yqpal etetin dúnıeler.
Jastar taqyrybyndaǵy qaı maqalasynda bolsyn kóterer ózekti máseleniń biri óskeleń urpaqty jat qasıetterden, menmendikten, tákápparlyqtan, mansapqorlyq pen kórseqyzarlyqtan saqtandyryp, ǵylym, bilimniń qoǵamǵa tıgizer paıdasynyń qanshalyqty salmaqty ekenin eskertedi.
Pýblısıstke tán bolmyspen ólsher bolsaq, ǵalymnyń osylaısha tolǵanýyn qaıratkerlik, azamattyq tulǵadaǵy tanym-túısigi, ózdik sanadan ulttyq sanaǵa ulasqan bıik parasaty dep baǵalar edik. Jastar jónindegi pýblısıstıkalyq shyǵarmalaryndaǵy avtorǵa tán ózgeshelik pen onyń bilikti pedagogtik-psıhologııalyq qabiletiniń tereńdigin kóremiz.
Sondaı-aq ǵalymnyń pýblısıstıkalyq muralarynyń ishinde ádebıet pen óner máselesi erekshe oryn alady. Boıynda san qyrly talanttyń qasıeti shoǵyrlanǵan tulǵanyń bul salada keńirek qalam terbeýine, árıne, onyń ádebıetshildigi – ónerdi súıetindigi sebep bolǵany belgili. Bul máseleni sóz etpes buryn pýblısıst E.Bóketovtiń sol kezeńdegi rýhanı ortasyna zer sala ketken oryndy. Bozbala Bóketovtiń ádebıet pen ónerge degen alyp-ushqan armanyn, taǵdyr joly jaratylystaný ǵylymnyń soqpaǵyna túsirdi. «Uly Otan soǵysy bitisimen joǵary oqý ornyna túsken bizderdiń ózimiz kóbine mamandyq tańdaǵanymyz joq. Men, mysaly, ınjener-metallýrg bolam dep orta mektepte birde-bir oılaǵanym joq», dep jazady ol. Al «Armanshyl bolǵanǵa ne jetsin» atty maqalasynda: «Árıne, súıgen mamandyq degen ádemi uǵym. Biraq bir uǵatyn nárse bar: ol – eńbek bar jerde jemis barlyǵy. Súıgen mamandyq degenimiz – eńbekti belsheńnen sińirgen mamandyq, mańdaı teriń men janyńnyń jalyny jumsalǵan mamandyq. Eńbek sińirgen jerde súıý de, kúıý de bolady, sol eńbek jumsalǵan mamandyqqa shyn jan-tánińmen berilý de týady», dep tolǵanypty.
E.Bóketovtiń pýblısıstıkalyq týyndylaryn oqyǵanda tili men jazý mashyǵyna súısinesiz. Shoqan týraly qoljazbasyn oqyp, pikir aıtqan belgili sóz zergeri Aqseleý Seıdimbek: «Tilińizge súısindim», depti. Shynynda da, ǵalym pýblısıstıkasyndaǵy oı tasqyny, kórkem tilmen kelisti órilip oqyrmanyn tuńǵıyqqa tartqan ıirimdeı birden úıirip ala jóneletinin biz qalamgerdiń sózden qamshy órgen sheberligi dep tanımyz. Ǵalym tiliniń sheshendigi, kósilip jazyp ketkendegi tereń bilimi men taǵylymy mol ǵıbraty oqyǵan jandy beıjaı qaldyrmaıdy. Ásirese stýdent-jastarǵa arnalǵan baıandama dáristerindegi tildiń tartymdylyǵy óte erekshe. «Men bul áńgimemdi «Ashyq leksııa» dep atamaqpyn», dep bastalatyn «Alǵashqy sabaq» atty dáris-maqalasynyń tildik júıesi oımen órilip, sózben tógilip turǵan aq óleń úlgisin eske túsiredi. Onyń shyǵarmalaryndaǵy til men oı tazalyǵy saqtalýynyń ózindik qupııasy bar. Ol qupııa kilti qalamgerdiń eki tilde erkin jazyp, eki tilde oılana alýynda jatyr. Ásili, eki tilde jazatyn qalamger basqalarǵa qaraǵanda shyǵarmalaryna óte saqtyqpen, jaýapkershilikpen qaraıtyndyǵy tabıǵı qubylys.
Jalpy, Ebineı Arystanulynyń qalamgerlik sheberligi men sheshenge tán qasıetiniń bastaý bulaq, nár alar kózin onyń tabıǵı bolmysynan, sonaý balalyq dáýreninen izdegen durys bolar edi. Bala Ebineı jas kezinen Shyǵystyń qıssa-dastandaryn jattap, aýyz ádebıetiniń nárimen sýsyndap óskendigi belgili. Ananyń sútimen, besiktiń áldıimen tul boıyna daryǵan týma talant, qarshadaıynan sózge júırik, oıǵa alǵyr Ebineıge tán qasıet. Sondyǵynan bolar alǵashqy ustazy Avgýsta Iýstınovnanyń shákirtine degen ustazdyq mahabbaty erekshe edi. Bilikti muǵalimniń uzaq jylǵy ómir jolynda áldeqalaı kezikken panasyz qazaq balasy Ebineıdi aıaýy, oǵan jany ashyp, aıryqsha kóz qyryn salýy, bir jaǵynan, onyń alǵyrlyǵy men bilimge qushtarlyǵy zeıindiginen edi. Shyǵys shyǵarmalarynyń injý-marjanymen kóz ashyp, kókiregi oıanǵan jetkinshekti Eýropa ádebıetine yntasyn oıatqan osy ustazy-tuǵyn.
Eren tulǵa ómir súrgen dáýir keńes ókimetiniń ósip-órkendeý ýaqytymen tuspa-tus keldi. Ana tilimizdiń ógeılikke ushyrap, orys tiliniń ústemdik alýy, ulttyq óner men ádebıetke barynsha keri áserin tıgizip baqty.
О́zge ult ókilderi kóp qonystanǵan soltústik óńirde týyp, balalyq shaǵynan oryssha bilim alǵan ardaqty azamattyń týǵan halqynyń salt-dástúrin, tili men mádenıetin jetik bilýi onyń óz ultyna degen sheksiz súıispenshiligin ańǵartady. Asa kórnekti ǵalymnyń qaı shyǵarmasynda bolsyn ulttyq rýh, ulttyq parasat bıik turady.
Qoılybaı ASAN,
fılologııa ǵylymdarynyń doktory, professor
