«Sharqı sýrh» jýrnalyndaǵy jazba nemese Áýezovtiń tájik qalamgeri Ikramıǵa tıgizgen shapaǵaty haqynda

1957 jyldyń qazan aıynda Tájikstan­nyń «Sharqı sýrh» («Qyzyl shyǵys») atty ǵylymı, ádebı, qo­ǵamdyq hám saıa­sı jýrnalynyń №10 sanynda Muhtar Áýe­z­ov­tiń 60 jyldyq mereıtoıyna oraı tájik jazýshysy Jalol Ikramıdyń (tá­jik­­she Ҷalol Ikromӣ) «Navısan­daı azız va mýhtaram» (Qadirli, ári qurmetti jazýshy) atty alǵysózimen «Abaı joly» romanynyń úzindisi jarııalanypty. Sol alǵysózdi oqyp shyqqanda Áýezov pen Ikramı ara­syndaǵy rýhanı baılanysty, kóńil qımas dostyqty, bir-birine qushaǵyn aıqara ashqan baýyrlyqty baıqaǵandaı boldyq.

Tájik qalamgeri Jalol Ikramı: «Qa­zan tóńkerisi qazaq halqyna azattyq ákelip, ulttyq táýelsizdikke, teńdikke, baqytqa jol ashty. Osy múmkindikterdi paıdalanyp, qazaq halqy óziniń uly perzenti Abaı Qunanbaevty máńgilikke tanydy. Al Muhtar Áýezov bolsa, óziniń «Abaı» romany arqyly osy ulty tanyǵan uly beıneni álemdik deńgeıge kóter­di. Bul roman tek qazaq ulty úshin ǵana emes, búkil keńes halyqtary úshin qymbat qazyna boldy. Árbir oqyrman ony súıispenshilikpen qabyldady. Ár halyq óz júreginen oryn berdi. Áýezovtiń bul eńbegi halyqtar dos­tyǵyn, olardyń birli­gin, ózara túsinistigin nyǵaıtty», dep aǵynan jarylady (materıal kólemdi bolǵandyqtan úzindisin ǵana jarııalap otyrmyz).

Ras, mundaı yqylasty sóz, aq­jarma tilektiń aıtylýyna da jel­diń úp etip soq­qanyndaı bolsyn sebep kerek. Áýezovtiń abyroıy asqaqtap turǵan kezeńde Tájik­stan­nyń «Sharqı sýrh» jýrnalynda «Abaı joly» romanynyń tájik tilindegi aýdarmasynyń jarııalanýy qalypty jaǵdaı degeni­miz­ben, alǵysózdi basqa emes, dál Jalol Ikramıdyń jazýynyń syry nede?

Ol syrdy ashpas buryn oqyrman­ǵa Jalol Ikramıdy qysqasha ta­nys­tyra ketelik. Jalol Ikramı ­1909 jyly qazirgi О́zbekstannyń ­Buhara qalasynda dúnıege kelip, ­30-jyl­­­dary ádebıet tabaldyryǵyn aqyn ­re­tin­de attap, keıinnen Sadrıddın Aını­dyń keńesimen birjola prozaǵa aýysqan, osylaı keńestik kezeńdegi tájik prozasynyń jetekshi ókiline aınalǵan tulǵa. «Dýshman» (Jaý, 1933), «Týhmı mýҳabbat» (Mahabbat dáni, 1934), «Tırmor» (Tamyr, 1935), «Zýҳro» (1940), «Shodı» (Shattyq), «Man gýnaҳgoram» («Men kinálimin», 1957),  «Torı ankabýt» (О́rmekshiniń tory, 1960), «Dýhtarı otash» (Ot qyzy, 1962), «Dývozdaҳ darvoza-ı Buhoro» (Buharanyń on eki qaqpasy) jáne «Tahtı vojgýn» (Taqtyń aýda­rylýy) syndy ondaǵan roman jaz­ǵan sýretker. Qalamgerdiń uzaq jylǵy tynymsyz eńbegi keıinnen ádil baǵasyn alyp, 1964 jyly Rýda­kı atyndaǵy memlekettik syılyq­ty, 1976 jyly Tájikstan Halyq jazý­shysy ataǵyn alǵan.

Jalol Ikramıdyń Áýezovke qatysty aqjarma tilegin aıtardan jarty jyl buryn, ıaǵnı 1957 jyl­dyń basynda  «Men kinálimin» atty psıhologııalyq romany jarııalanyp, týyndyda kommýnıstik qoǵam­ǵa syn kózimen qaraǵany sebepti ­keńes­­­tik totalıtarlyq júıeniń qyryna iligedi. Keńes odaǵy aýqymynda  túrli pikirtalas týyp, qalamgerdiń basyna qara bult úıriledi. Sosıalıstik jolda aıaǵy shalynyp ketken qalamger­di birjola tuqyrtyp jazalaıtyn, eń azy Sibirge uzaq jylǵa jer aýda­ratyn kún taıap kele jatty.

1957 jyly 9 sáýir kúni keńes odaǵynyń astanasy Máskeýde tájik ádebıeti men óneriniń onkúndigi ­bastalyp, 11 sáýir kúni keńes ­Ja­zý­shylar odaǵynda tájik prozasy birneshe ókiliniń týyndylary tal­qylaýdan ótti. Buryn álemge Rýdakı, Fırdoýsı, Saǵdı, Hafız, Jamı syndy klassık aqyndardyń shyǵar­malarymen keńinen tanylǵan tájik ádebıeti Qazan tóńkerisinen keıin jańa dáýirge aıaq basyp, Aını bastaǵan keńestik qalamgerler sho­ǵyry qalyptasyp úlgergen kezeń edi. Dese de sosıalıstik zaman­­­nyń rýhyndaǵy shyǵarmalar kóptep jazylǵanymen, keıipkerlerdiń shynaıy bolmysyn, adamı minezderin, taǵdyryn jazar óris tarylǵan-dy. Sol tar óristi keńitken 48 jastaǵy jazýshy Jalol Ikramıdyń «Men kinálimin» romanynyń taǵdyry qyl ústinde turdy. Alǵash bolyp Ikramıdyń kitaby jaıyn­da fılologııa ǵylymdarynyń doktory, shyǵystanýshy, synshy, parsy-tájik tiliniń bilgiri Izrael-Iosıf Bragınskıı, ózbekten shyqqan áıgili ádebıet synshysy Izzat Sultanov oılaryn ortaǵa saldy. Osy eki ádebıetshiden keıin min­ber­ge kóterilgen Muhtar Áýezov Ikra­mıdyń týyndysyn asyra maqta­maı-aq, basty keıipkerdiń is-áreketi bir saryndy baıan­daýdan turatynyn, shyǵarmanyń kúrde­li tartysqa qu­­ryl­maǵanyn mysalǵa kelti­rip, kitap­tyń ataýy da sıýjettik, psıho­lo­gııa­lyq turǵydan aqtalmaǵanyn aıtyp, sıpaı qamshylap synaı otyryp, ja­zý­shynyń óz keıipkerleriniń ishki jan dúnıesin ashýdaǵy sheber­ligin, tabıǵatty sýretteýdegi ózindik mánerine de toqtalyp, aqyrynda aq batasyn beredi.

Arada 15 kún ótkende Áýezovtiń osy bir ýáli sózi  «Jalol Ikramıdyń jańa kitaby jaıynda» degen atpen «Tájikstan kommýnısi» («Kommýnıst Tadjıkıstana», 1957, 24 sáýir) basylymynda jarııalandy.

Ikramıdyń sııasy keppegen týyndysy qylkópirde aıaǵyn qalt-qult basyp qulap keteıin dep turǵan­da Áýezovtiń: «...meni romandaǵy negizgi keıipkerlerdiń kúresi men áreketteri oılandyrdy. Olar bir qyrynan ǵana kórsetilgen jáne sál tym ıdıllııalyq («ıdıllııa» grektiń «eidyllion» kartına, shaǵyn óleń degen sózinen shyq­qan. Iаǵnı Áýezov avtordyń roman­daǵy keıip­kerlerdiń tabıǵat aıasyn­daǵy qam­syz, alańsyz ómirin tym poetıka­lyq turǵy­da jazǵanyn meńzep otyr) sıpat alǵan. Birjaqty beıneler belgili bir jasan­dylyqqa, janjalsyz jaǵdaılarǵa ákeledi. Avtor­­dyń bas keıipkeri Ánýardyń jeke ómi­rin­degi ótkir tartystardy, kúr­deli drama­lyq shıelenisterdi keńi­nen ashýǵa úl­ken múmkindigi bola tura, ony tolyq paı­dalanbaǵany óki­nishti áser qaldyrady. Sirá, ol shynaıy dramany jasaýǵa batyldyq etpegendeı» dep synap alyp, oǵan qosa: «Bul kitapta meni erek­she qyzyqtyrǵan tustardyń biri – keıip­kerlerdiń ishki bolmysyn ashýda­ǵy psıhologııalyq tereńdik. Jeke tulǵalardy jazýshy bir ǵana boıaýmen – qara ne aq túspen emes, minez-qulqynyń bar qyryn, túrli reńkterin kórsete otyryp sıpattaıdy. Bul tek qana olardyń is-áreketterinen, negizgi erik-jigerinen ǵana emes, sonymen birge eń jasyryn sezimderiniń názik áýezderin beı­­ne­leý arqyly da aıqyndalǵan. Ikra­mı­dyń kóptegen keıipkerleriniń beınesi nanymdy ári keıde názik áser qaldyrady», dep baǵalaýy talantty qalamgerdiń basyna úıirilgen qara túnek bultty seıiltip, taǵdyryn qa­ter­den arashalap qaldy.

Áýezovtiń minberden aıtqan sózi men maqalasynan keıin roman tóńiregindegi aıtys-tartys báseńdep, Ikramıdyń budan keıingi shyǵarmashylyq joly ashyldy. Árıne, aǵa qalamger Áýezovtiń bul jaqsylyǵyna qaıyrym jasaý Shyǵys mádenıetin boıyna sińir­gen Jalol Ikramıǵa paryz ekeni anyq. Ikramı Muhtar aǵasyna degen inilik alǵysyn araǵa alty aı salyp: «Muhtar Áýezovtiń ulylyǵy sol, ol «Abaı joly» romanynda óz halqynyń taǵdyryn ulttyń asqaq armandarymen ushtastyra otyryp beıneledi. Sol sebepti Áýezov qazaq halqynyń ǵana emes, búkil keńes ha­lyqtarynyń qurmetti jazýshysyna aınaldy. Onyń aqyn Abaı týraly jazǵan romany Stalın syıly­ǵy­na ıe bolyp, álemdik ádebıette de joǵary baǵalandy. Muhtar Áýezov óziniń ǵylymı ári ádebı eńbekteri arqyly tájik halqynyń da súıik­ti ulyna aınaldy. Qazaq halqy ony týǵan perzenti retinde maqtan tutsa, tájik oqyrmandary da Muhtar Áýezovtiń shyǵarmalaryn jyly qabyldap, ózderiniń súıikti jazýshysy sanaıdy», dep «Sharqı sýrh» jýrnalyndaǵy «Navısandaı azız va mýhtaram» (Qadir­li, ári qurmetti jazýshy) atty alǵy­sózimen aıtypty. Tájik qalam­geriniń «Muhtar Áýezov óziniń ǵylymı ári ádebı eńbek­teri arqyly tájik halqynyń da súıikti ulyna aınaldy» degen peıildi yqylasyndaǵy «tájik halqy» degenniń ornyna «men» degen sózdi qoıyp kórseńiz, avtordyń «Áýezov súıikti aǵama aınaldy» degen lebizdi sózin estigendeı bolasyz.

Áýezov sanaly ǵumyrynda keńes odaǵy deńgeıindegi ádebıetke qatys­ty túrli daýly máselege aralasyp, bilimi men biliginiń arqasynda qara qyldy qaq jaryp, kesimdi sózin aıta bildi. Shoqan Ýálıhanovtyń qaǵazǵa túsirýimen álemge tanylǵan «Manas» jyry sosrealıstik tur­ǵydan talaýǵa túsip, keńestik temir sheńgel senzýranyń pyshaǵyna ilin­geli turǵanda da qyrǵyzdardyń «Shoń qazaǵy», ıaǵnı Muhtar Áýezov keýdesin «oqqa» tósep, qorǵap qaldy. Bizdiń oıymyzsha, osyndaı alyp tulǵanyń tájik qalamgerine shapaǵaty tıgenin de búgingi qazaq pen tájik jurtshylyǵy umytpaýy kerek. Umytpaıdy da.

Astana – Dýshanbe – Astana