Bir palataly Parlament, Quryltaı, Halyq keńesi jáne Vıse-prezıdent ınstıtýty sııaqty jańa ınstıtýttar sheshim qabyldaý úderisiniń tıimdiligin arttyrýǵa baǵyttalǵan.
Sonymen qatar, referendým arqyly qabyldanǵan konstıtýsııalyq ózgerister halyqtyń erik-jigerin esepke alýdyń halyqaralyq tájirıbege saı ádisi bolyp tabylady. Qazaqstannyń saıası jańǵyrýy Eýropalyq odaq, onyń ishinde Italııamen energetıka, ınvestısııalar jáne logıstıka salalaryndaǵy yntymaqtastyqqa da oń áser etedi. Konstıtýsııanyń jastarǵa baǵdarlanýy, ǵylym, bilim, ınnovasııa jáne jasandy ıntellekt sııaqty uǵymdardy engizýi – memlekettiń strategııalyq damýyn kórsetýimen qatar, bolashaq urpaq múddesine qyzmet etetin uzaq merzimdi qujat ekendigin aıqyn kórsetedi.
Ilgar Velızadeniń aıtýynsha, Qazaqstan óziniń erekshe jolymen damyp keledi, halyqaralyq tájirıbeden tek tıimdi elementterdi tańdaıdy, bul saıasattyq turaqtylyq pen halyqaralyq seriktestikti nyǵaıtýǵa baǵyttalǵan. Eldiń tájirıbesi álemdik deńgeıde jańa damý modelderin izdestirip jatqan elder úshin úlgi bola alady, ásirese ashyq kózqarastaǵy saıasatkerler men memleketter úshin.
- Sizdiń oıyńyzsha, Prezıdent Qasym-Jomart Toqaev ne sebepti Qazaqstanda konstıtýsııalyq reformany bastamashy etti?
- Konstıtýsııalyq reforma Qazaqstanda eldiń saıası júıesiniń damýynyń mańyzdy kezeńderiniń biri retinde qarastyrylýy múmkin nemese saıası júıeni reformalaý úderisiniń jalǵasy dep baǵalanýy tıis. Bul úderis, jalpy alǵanda, birneshe jyl buryn bastalǵan bolatyn. Osy jyldar ishinde bılik tarmaqtarynyń jekelegen fýnksııalaryn ózgertý, memlekettik basqarý organdaryn tájirıbelik turǵyda jetildirý baǵytynda aýqymdy jumystar atqaryldy. Osy turǵydan alǵanda, jańa Konstıtýsııa – aldyńǵy jyldary júrgizilgen jumystyń túıini, kvıntessensııasy bolyp tabylady. Sondyqtan jańa Konstıtýsııany qabyldaý bastamasy kezdeısoq emes jáne osy úderistiń zańdy jalǵasy bolyp sanalady.
- Bir palataly Parlament – Quryltaı, Halyq keńesi jáne Vıse-prezıdent ınstıtýty. Bul jańa saıası ınstıtýttar eldegi bılik júıesine qalaı áser etýi múmkin?
- Bul jerde eń aldymen sheshim qabyldaý úderisiniń jedeldigin jáne tıimdiligin arttyrýǵa degen umtylysty atap ótken jón. Buǵan deıin atqarýshy jáne zań shyǵarýshy bılik organdarynyń fýnksııalary belgili bir deńgeıde qaıtalanyp otyrdy, sondaı-aq aralyq basqarý býyndary memlekettik apparattyń tıimdi jumys isteýine kedergi keltirdi. Jalpy alǵanda, atqarýshy, zań shyǵarýshy jáne sot bıligi tolyqqandy tıimdi jumys isteı almady, ásirese eki palataly parlament jaǵdaıynda. Fýnksııalardyń qaıtalanýy men aralyq qurylymdardyń bolýy zań shyǵarý úderisiniń tıimdiligin tómendetti. Qazirgi tańda bul máseleler joıylyp, jalpy júıe tek sheshim qabyldaýdyń ǵana emes, sonymen qatar olardy iske asyrýdyń da tıimdiligin arttyrýǵa baǵyttalyp otyr.
- Nelikten konstıtýsııalyq ózgeristerdiń dál referendým arqyly qabyldanýy mańyzdy boldy?
- Konstıtýsııalyq ózgeristerdiń dál referendým arqyly qabyldaný sebebine kelsek, bul – halyqaralyq tájirıbe. Mundaı ózgerister, ádette, tek referendým arqyly qabyldanady, sebebi referendým – halyqtyń naqty erik-jigerin aıqyndaıtyn eń tıimdi tásil. Áńgime negizgi zań, ıaǵnı qoǵam ómiriniń bazalyq zańy týraly bolyp otyrǵandyqtan, ony qabyldaýǵa búkil qoǵam qatysýy tıis.
- Qazaqstan Eýropalyq odaqpen, onyń ishinde Italııamen energetıka, ınvestısııalar jáne logıstıka salalarynda yntymaqtastyqty belsendi damytyp keledi. Eldegi saıası jańǵyrý osy qatynastardyń damýyna áser etýi múmkin be?
- Eýropalyq saıası tájirıbege qatysty aıtar bolsam, bul suraqtyń qoıylýy tolyqtaı durys emes dep esepteımin. Qazaqstandaǵy saıası ózgeristerdi basqa elderdiń nemese elder toptarynyń tájirıbesimen tolyqtaı salystyrýǵa bolmaıdy. Nelikten dál Eýropalyq odaq, al nege ASEAN nemese MERKOSÝR elderi emes? Búgingi tańda álemde qandaı da bir sheshim qabyldaýǵa úlgi bolatyn biryńǵaı etalon joq.
Eýropalyq odaq, sózsiz, saıası jáne ınstıtýsıonaldyq turǵydan ozyq tájirıbege ıe, ári onyń jekelegen elderinde júzege asyrylyp jatqan saıası praktıkalardy zertteý paıdaly. Olar óte mańyzdy, degenmen saıası jáne qoǵamdyq úderisterdiń qalyptasý erekshelikterin mindetti túrde eskerý qajet. Basqa elderdiń tájirıbesin sol kúıinde kóshirý múlde tıimsiz ári keri áser berýi múmkin.
Sondyqtan negiz retinde tek eýropalyq tájirıbe alynbaýy tıis, kerisinshe halyqaralyq tájirıbe iriktelip qarastyrylýy qajet: ıaǵnı onyń barlyǵy emes, tek belgili bir elementteri ǵana qajet bolǵan jaǵdaıda naqty memleket tájirıbesine engizilýi múmkin.
Bul turǵyda Qazaqstan óz jolymen damyp keledi. Árıne, tek eýropalyq emes, jalpy halyqaralyq ozyq tájirıbeler paıdalanylady, óıtkeni álemniń basqa óńirlerinde de tıimdi úlgiler bar. Qazirgi tańda biz basqarý úderisteri men memlekettik basqarý fýnksııalaryn iske asyrýda belgili bir deńgeıde standarttaý júrip jatqan álemde ómir súrip otyrmyz. Sondyqtan tek bir baǵytpen shektelmeı, álemge keńirek qaraý qajet.
Meniń oıymsha, jańa konstıtýsııalyq ózgerister barysynda Qazaqstan álemdik jáne halyqaralyq tájirıbeniń oń úlgilerin tańdady. Qazaqstan Eýropalyq odaqpen belsendi yntymaqtastyq ornatyp otyr, sondaı-aq Qytaımen odan da qarqyndy baılanys damýda jáne ózge de saıası birlestiktermen konstrýktıvti ózara is-qımyl jasaýǵa umtylýda.
Eýropalyq odaqpen qarym-qatynas erekshe oryn alady. Árıne, EO-nyń ózi qazirgi tańda belgili bir ınstıtýsıonaldyq jáne ekonomıkalyq qıyndyqtarǵa tap bolyp otyr. Degenmen Qazaqstan úshin túrli yqpal ortalyqtarymen, sonyń ishinde Eýropalyq odaqpen ózara tıimdi negizde yntymaqtastyq ornatý mańyzdy.
Italııa – Eýropalyq odaqqa múshe, pragmatıkalyq ustanymdy basshylyqqa alatyn elderdiń biri. Italııa úshin árdaıym energetıkalyq jetkizilimderdi ártaraptandyrýǵa, óz ónimderine jańa naryqtar tabýǵa baılanysty uzaq merzimdi múddelerin júzege asyrý mańyzdy bolyp keledi. Qazaqstan men Italııa múddeleriniń toǵysýy ózara saýda aınalymynyń, ınvestısııalardyń ósýine yqpal etýde.
Italııa – Qazaqstannyń Eýropalyq odaqtaǵy eń mańyzdy seriktesteriniń biri. Statıstıkalyq málimetterge súıensek, EO men Qazaqstan arasyndaǵy jalpy taýar aınalymynyń shamamen 60 paıyzy Italııanyń úlesine tıesili.
Aıta keterligi, Italııa ıdeologııalyq ustanymdarǵa emes, árdaıym pragmatıkalyq saıasatqa súıenip keledi. Qazirgi tańda Eýropalyq odaq Ortalyq Azııaǵa, sonyń ishinde Qazaqstanǵa kóbirek kóńil bóle bastaǵan jaǵdaıda, Italııa osy úderiste aldyńǵy qatardan kórinýde. Árıne, Italııa sekildi elderdiń kóbeıgeni jón, ıaǵnı Qazaqstanmen óńirlik yntymaqtastyqty pragmatıkalyq turǵydan baǵalaıtyn memleketterdiń sany artqany tıimdi.
Meniń oıymsha, Italııanyń tájirıbesi qazirgi kezeńde erekshe úlgi bola alady. Eýropa naryǵyna munaı men gaz jetkizý shektelgen jaǵdaılarda, dál osy Qazaqstan men Italııa arasyndaǵy uzaq merzimdi yntymaqtastyq Rımge óziniń energetıkalyq qaýipsizdigin qamtamasyz etýge múmkindik berip otyr.
- Qazaqstan Prezıdenti jańa Konstıtýsııa eń aldymen jastarǵa baǵyttalǵanyn atap ótedi. Negizgi zańǵa ǵylym, bilim, ınnovasııalar jáne jasandy ıntellekt sııaqty uǵymdar engizilgen. Bul Toqaevtyń Qazaqstan úshin strategııalyq baǵyty týraly neni kórsetedi?
Sarapshy: Jańa Konstıtýsııany qoldaý – qoǵamnyń jańǵyrýǵa daıyn ekenin kórsetedi
Jastar jáne halyqaralyq qaýymdastyqtyń, jalpy adamzat órkenıetiniń damýyndaǵy jańa úrdisterdi eskerý máselesine kelsek, árıne, munyń barlyǵy Konstıtýsııada kórinis tapqan. Alaıda Konstıtýsııa – bir jylǵa nemese birneshe jylǵa emes, uzaq merzimge qabyldanatyn, merzimsiz qujat. Sondyqtan ol qazirgi tańda bolyp jatqan úrdisterdi mindetti túrde eskerýi tıis: jasandy ıntellektiniń qarqyndy damýy men qoldanylýy, sondaı-aq Konstıtýsııanyń erteń jáne keleshekte ómir súretin adamdardyń múddelerine qyzmet etýi. Bul – búgingi jastar.
Sol sebepti bul Konstıtýsııa bolashaqqa baǵdarlanǵan jáne, sózsiz, onyń ishinde oń tustar eskerilgen. Aldyńǵy qatarly tájirıbe, shartty túrde aıtqanda, nazarǵa alyndy jáne ol qazirgi zamanǵy úrdistermen ushtastyryldy: jasandy ıntellektini qoldaný, jańa tehnologııalyq damý deńgeıin iske asyrý – munyń bári Konstıtýsııada óz kórinisin tapty.
- Sizdiń oıyńyzsha, Qazaqstannyń tájirıbesi búgingi tańda jahandyq syn-qaterler jaǵdaıynda jańa damý modelderin izdestirip jatqan eýropalyq elder úshin qyzyqty bolýy múmkin be?
- Shynymdy aıtsam, Qazaqstannyń tájirıbesi eýropalyq elder úshin asa paıdaly bolady dep oılamaımyn. Sebebi eýropalyq elder, ásirese sońǵy jyldary, kóbine ishki máselelerge kóbirek kóńil bólip otyr. Bul qanshalyqty durys tájirıbe ekeni belgisiz. Buryn Eýropalyq odaqtyń syrtqy ister jáne qaýipsizdik saıasaty jónindegi joǵary ókili Jozep Borrel Eýropalyq odaqtan tys álemdi «djýnglı» dep sıpattaǵan bolatyn. Mundaı kózqarastar eýropalyq saıasatkerlerdiń basym bóliginde joq dep úmittengimiz keledi. Degenmen osyndaı ustanymdar EO-dan tys álemdi obektıvti ári jan-jaqty baǵalaýǵa kedergi keltiredi.
Sonymen qatar Eýropada jaǵdaıǵa ózgeshe qaraıtyn elder men yqpaldy saıası toptar da bar. Biz Italııa týraly aıttyq, budan basqa da shynaıy jaǵdaıdy durys baǵalaýǵa tyrysatyn memleketter jetkilikti. Bul turǵyda Ortalyq Azııadaǵy, sonyń ishinde Qazaqstandaǵy úderisterdi muqııat baqylap otyrǵan saıasatkerler de bar. Olardyń arasynda bul ózgeristerge oń baǵa berip, óz tájirıbesinde eskerip júrgenderi de bolýy múmkin.
Qalaı bolǵanda da, bolashaq – osyndaı ashyq kózqarastaǵy adamdardyń qolynda. Al oqshaýlanýdy jaqtaıtyn ustanymdar uzaq merzimde tıimdi bola bermeıdi. Osy turǵydan alǵanda, Qazaqstan men Eýropalyq odaq arasyndaǵy qarym-qatynasty damytý, Astana men Brıýssel arasyndaǵy saıası dıalogty jandandyrý – balamasyz baǵyt. Bul úderis qazirdiń ózinde de, aldaǵy ýaqytta da Eýropalyq odaq pen Qazaqstan halyqtarynyń múddesine qyzmet etetin bolady.
