Zertteýshi Olga Strogonova «Podrostok v sovremennom anglo-ıazychnom hýdojestvennom dıskýrse» atalatyn eńbeginde jasóspirimder ádebıetin moraldyq negizderge, ındıvıdýalızmge, jetimdikke, tárbıe máselesine bólýdi qoldaıdy.
Jazýshy Tolymbek Ábdiraıymnyń «Tunjyr» hıkaıaty qazirgi qoǵamdaǵy qalalyq qazaqtardyń otbasy qundylyǵy men erjete bastaǵan jasóspirimder ómiriniń tylsym syryn qozǵaıdy. Ajyrasqan otbasyndaǵy ógeı shesheden qorlyq kórgen jasóspirimniń úıinen bezip, qala kezip ketken sherli taǵdyry bala ómiriniń tym kúrdeli ekenin ańǵartady. Ásirese qatarynan qalmaýǵa tyrysatyn jasóspirim shaǵynda kúızeliske túsip, kútimsiz qalǵan jas ómir qazaq otbasylarynyń turmysy men tárbıesinen habar beredi.
Týa sala áke-sheshesi ajyrasqan Raýan es jıǵanda ózin ósirgen ata-ájesinen aıyryldy. Son soń ol «balam» dep basynan syıpamaǵan, meıirimin kórmegen ákesiniń qolyna barýǵa májbúr bolady. Bala taǵdyry ógeı sheshe men sýyq ákeniń qolyna túskennen bastalady:
«Qalaqtaı qara bala qaryndasyn eki-úsh saǵattaı oınatty da:
– Táte, – dedi tór aldynda qus jastyqqa kómilip, teledıdarǵa tesile qarap jatqan etjeńdi qarasur áıelge aqyryn dybystap.
– Iá - á... y... y - y... – Kelinshek til qatýǵa da yqylassyz, jaq ashqysy joq tipti.
– Sabaqqa daıyndalsam ruqsat pa?.. – Daýystaýǵa da jasqanady. Qatty sóılegeni úshin talaı taıaq jegen.
– Áı, jetimek! Anańnan aıyrǵan men emes! Balasyn tastap, baıǵa tıip nesi bar baıǵustyń?.. Obaly – kókek shesheń men ynjyq ákeńe!
– Apaıdan uıat!.. – Balanyń kózi botalady.
– Ne qyl deıdi?
– Sabaq suraǵanda jaýap bere almaı.
– Sodan.
– Eki qoıdy.
– Qaıteıin eki alsań! Ministr bolamyn deısiń be? Teksiz ákeden qaıbir urpaq órbıdi? Raýannyń ashýy keldi. Ne degen kerisqumar?».
Avtor sıýjettik oqıǵadan buryn bala men ógeı shesheniń sózderi arqyly otbasynda qalyptasqan psıhologııalyq ahýaldan habar beredi. Otbasynda áıel minezi men bilimi, tárbıesi bala úshin basty oryn alatynyn ógeı shesheniń tasyr minezi arqyly kórsetedi.
Jazýshy sońǵy onjyldyqta ajyrasýdyń, kishkentaıly bola tura basqa otbasyn qurýdyń jıileýinen bala zardap shegetinin, psıhologııalyq soqqy alatynyn meńzeıdi. Álem ádebıetinde de balalardyń jan jaraqaty ógeı analardyń qylyǵynan, solardyń meıirimsizdiginen bolatyny sýretteledi. Máselen, aǵylshyn jazýshysy Djeıms Grınvýdttyń «О́geı bala» («Malenkıı oborvysh) romanyndaǵy balanyń asyrap alǵan shesheden kórgen qorlyǵy Raýan ómirine uqsas. Sheshesi ólgennen keıin ákesi kúıeýinen ajyrasqan, kórshi turatyn Berk esimdi áıelge úılendi. Kórshi áıel Berk munyń úıine kelgen kúnnen bastap kishkentaı qaryndasy Pollı Djımmen birge uıyqtaıtyn boldy. Tún ishinde bala jylap, Djımge ońaılyqpen jubanbaı esin shyǵarsa, kúndiz de onyń qasynan bir eli uzamaı, ábden sharshaǵan balaǵa ógeı sheshesi tamaq bermeı tıise beredi. Ákesine kishkentaı Pollıdiń tamaǵyn jep qoıdy dep Djımdi jamandap, taıaqtaıdy.
«Tunjyr» hıkaıatyndaǵy Raýan sııaqty Djım de ógeı shesheniń kesirinen ákesinen únemi jábir kóredi. Ekeýi de úılerinde ata-anadan jylý kórmeıdi. Eki shyǵarmada da áıelderiniń ótirigine kózsiz senetin, balalarynyń bolashaǵyn oılamaıtyn áke beınesin ańǵaramyz.
Shyǵarmada Raýannyń otbasyndaǵy turmys ahýalynan aýyl halqynyń jumys izdep qalaǵa kóship kelip jatqanyn, olardyń úı alýǵa jaǵdaıy bolmaı, qala shetindegi saıajaılarda tura bastaǵanyn baıqaımyz. Bir kúni Raýan sabaqtan oralsa, esik qulyptaýly, kúni boıy esik aldynda otyrǵan bala aqyry eshkim kelmegen soń, qarny ashyp, talǵajaý tabý úshin qala kezip ketedi. Osydan bastap Raýan kezbelik jolǵa túsedi. Ákesi úsh aıǵa basqa qalaǵa jumysqa ketkende Raýan úıinde oǵash oqıǵalardyń ústinen túsedi. Birneshe áıel men erkek jınalyp araq ishkenin, sheshesiniń basqa er adammen jaqyn otyrǵanyn da kóredi. Sheshesiniń ospadar qylyǵynan uıalǵan bala úıge kirmeı ketip qalady. Kezbelikpen kúneltken jasóspirim obrazyn ómirge ókpeli tilenshi áıelder taǵdyrymen astastyra sýretteıdi. Bala olar joqta bazar mańynda qaıyr suraıdy.
Bir kúni ol qaryndasy Pollıdi baspaldaqtan baıqaýsyzda qulatyp alyp, ógeı sheshesinen ońbaı taıaq jeıdi. Osy oqıǵadan keıin Djım úıinen qashyp ketedi. Sol qashqannan úıine oralmady. Týra Raýan sekildi birden bazarǵa keldi. Ol belgisiz bir janashyr jolaýshydan eki pens aldy, biraq ony qojalaq dep ataǵan kezde qorlanyp qaldy. Ol ózine azyn-aýlaq keshki as satyp alyp, tamaqtanǵan soń, kishkentaı Pollıdi oılaǵanynan bala júreginiń meıirimin, janynyń tazalyǵyn ańǵaramyz.
Djım de Raýan sııaqty bazarda kúnkóris úshin baǵyn synaýdy uıǵardy. Ol taýarlardyń atyn atap, aıqaılap jattyǵa bastady. Biraq biraz ýaqyttan keıin eki balaǵa kezdesip, olarmen birge jumys isteıtin jer tabamyn dep úmittenedi. Osylaısha, ol Moldı men Rıpston atty balalarmen birge urlyq jasaı bastady. Biraq bazardan jańǵaq urlaǵan kezde ishteı ókinip júrdi. «Tunjyr» hıkaıatynda Raýan basqa balalar sekildi arba súırep bazarda jumys istegisi kelgende, onyń ózi tamyr-tanys arqyly ekenine kózi jetip, «Ramstor» saýda ortalyǵynyń aldynda qaıyr suraýǵa májbúr bolady. Aqyry mashına jýatyn salonda jumys isteı bastaıdy. Birge eńbek etetin jasy úlken eresek balalar avtosalonǵa qonyp júrgen Raýandy aldap, tún ishinde birneshe qymbat kóliktiń dóńgelekterin alyp ketip, jumystan qýylady.
«Tunjyr» hıkaıatynyń aǵylshyn jazýshysynyń shyǵarmasynan ereksheligi – qalada bala joǵalýynyń sýrettelýi. Bul másele qazaq balalar ádebıetinde birinshi ret kóterildi. Qoı baqtyram dep alyp barǵan qojaıynnyń senimdi jumyskeri Elaman oǵan: «Buryn da talaı balalar bolǵan munda. Olardy dál sendershe bir-eki aı shamasynda jaqsylap tynyqtyryp, uıqylaryn qandyryp, qunarly tamaq berip, ábden semirtip alyp ketedi... Qaıta oralǵan eshkim joq.
– Mássaǵan?!
Ekeýdiń záre-quty qashyp, qorqa bastady.
– Estýimshe, – dedi Elaman temekiniń kelesi talyn tutatyp jatyp. – Shyn-ótirigin bilmeımin, estýimshe soıyp, ishki aǵzadaǵy búırek, baýyr sııaqty múshelerin satatyn kórinedi».
Jazýshynyń avtorlyq pozısııasy qamqorshysyz balalardyń ishki organdaryn, dene múshesin satyp paıda tabýdyń qazaq qoǵamynda úırenshikti jaǵdaıǵa aınalǵanyn beıneleýimen de erekshelenedi. Raýandy qaladan alys mekenge áketip, jymysqy oılaryn júzege asyrmaq bolǵan adamdardyń is-áreketin sýretteý arqyly qoǵamdyq dert pen qylmystyń, janalǵysh qastandyqtyń betin ashady.
Djeıms Grınvýdttyń «О́geı bala» hıkaıatynda Djımdi eshqandaı týysy izdemeıdi. Al «Tunjyr» hıkaıatynda ony mektebi, synyp jetekshisi izdeıdi. Qazaq qoǵamyndaǵy balalarǵa jaýapkershilik mektepte ekenin ańǵartady. Muǵalimderdiń bala ómirine alańdaıtynyn jáne janashyrlyǵyn baıqaımyz.
Balanyń taǵdyryna qatysty sotqa aýyldan ákesiniń aǵasy kelip qatysady. Inisiniń óz balasynan bas tartqanyn kórip, aǵasy balany aýylǵa áketip bara jatýymen shyǵarma aıaqtalady. Qazaq halqynyń mentalıtetindegi baýyrmaldyq, týystyq qasıetti avtor aǵasynyń minezi men is-áreketi, balaǵa degen janashyrlyǵy arqyly kórsetedi.
Jalpy, «Tunjyr» – kópqyrly shyǵarma. Úı-kúısiz júrgen jasóspirimder ishinde kitap oqýdy jaqsy kóretin, ónerge qushtar balalardyń qor bolǵanyn beınelegen avtor altyn basty urpaqty joǵaltpaý uranyn kóteredi. Balanyń aqysyn jeý, olardy aıamaı qara jumysqa salý, balany jumysqa alýda tamyr-tanystyqtyń ornaýy, bala joǵalýy, balalardy urlap, olardy óltirip, saý múshesin satý, qaladaǵy qaıyrshylyqtyń bári – qoǵamdyq áleýmettik másele. Shyǵarma qalalyq qazaqtardyń turmysyn, jasóspirimderdiń psıhologııasy men bolmysyn, dúnıetanymy arqyly bolashaqqa salýymen qundy.
Álemge áıgili aǵylshyn jazýshysy M.Tvenniń Londonnyń kedeı aýdanyndaǵy lashyqta ósken bala men VIII Genrıh patshanyń murageri týraly 1881 jyly Kanadada jaryq kórgen «Prıns ı nızshıı» romany – qalalyq balalar ómirin sýretteıtin alǵashqy shyǵarmalardyń biri. Osy romandaǵy kedeı balamen orny almasqan prınstiń basynan ótken qaladaǵy qıyn da kúrdeli ómiri Raýan men Djımniń kórgen azabymen áli kúnge uqsas. Bul kimdi bolsyn beıjaı qaldyrmaýǵa tıis.
Maqpal Orazbek,
L.N.Gýmılev atyndaǵy EUÝ professory, fılologııa ǵylymdarynyń doktory
