JAHANDYQ INTEGRASIIа NEMESE ORNYQTYLYQQA SYNAQ

Ústimizdegi jyldyń 1 shildesinen bastap keden odaǵy naqty iske kiristi. Bul odaqtyń jahandyq ekonomıkalyq úderiske ózindik áser etetini anyq. Tómende osy týraly jazylǵan ǵalym maqalasynda aıtylǵan oılar sonyń bir dáleli. Jahandyq ekonomıka óziniń serpindi damý jolynda tutynýshylar men ónim ón­di­rýshilerge de ortaq damýdyń qolaıly jol­daryn únemi izdestirý ústinde. Barlyq eldiń kásipkerleri, isker bıznesmenderi óz taýarlaryn ótkizý jolynda ákimshilik tos­qaý­yldar men kedergilerdi joıýǵa, ásirese syrt­qy rynokta olardy tómendetýge umtylady. Jahandaný jaǵdaıynda ulttyq ekono­mı­kanyń ashyqtyǵy deńgeıine qoıylar ta­lap ósti. Ulttyq ekonomıkany shetel báseke­les­­ti­­ginen qorǵaýǵa arnalǵan saıasatty jaq­taý­­shylar, atap aıtsaq, proteksıo­nıs­te­r ishki rynokty qorǵaýdyń túrli tarıftik jáne tarıftik emes tásilderin taýyp, qol­dan jasalǵan kedergilerdi qoısa da eko­no­mıkalyq keńistik óz ústemdigin birte-birte kór­setip kele jatqandyǵyn moıyndaý qajet. Jahandyq daǵdarys kezeńinde erkin, esh kedergisiz rynoktarǵa umtylýǵa degen kúres kúsh aldy. Osy sebepti proteksıonıster suranystyń tómendeýi, sondaı-aq taýardyń ótý rynogy azaıýyna baılanysty edáýir baıqalymdy shyǵyndy bastan keshirgen ulttyq taýar óndirýshileriniń qysymyna tústi. Bul máseleniń basty sheshimi – eldiń ishki rynogyna eshkimdi kirgizbeý bolatyn. Biraq bul da ońaı bolmaı shyqty. Osy kezde ekinshi máseleniń basy qyltıdy. Álemniń birigýi, memleketterdiń ózara qa­rym-qatynasy, aımaqtardyń mamandanýy tym tereńdep ketken bolatyn. Is júzinde búkilálemdik saýdaǵa qatyspaıtyn, óz kooperasııalyq óndiris júıesi bar el bolmaı shyqty. Al proteksıonısterdiń ózderi bolsa eksportqa baǵyttalǵan taýar óndiretin óz óndirýshilerine zııan keltiredi. Sondyqtan syrtqy saýdada birjaqty paıda kórip qalý múmkindikteri nátıjesiz. Álem saýda maıdanynyń kezeńderi men satylarynan, shekaralardyń jabylyp, kedendik kedergilerdiń aqylǵa syıatyn jáne syımaıtyn túrlerin birneshe ret bastan ótkizgen bolatyn. Alaıda, bir-birine bergen soqqylardan keıin bul elder ózara saýda-ekonomıkalyq qarym-qatynastyń ońtaıly joldaryn izdeý maqsatynda qaıtadan kelissóz ústeline otyrýǵa májbúr boldy. Nátıjesinde saýda men tarıfter jóninde Ýrýgvaı kelisimi (GATT) dúnıege kelip, onyń negizinde BSU quryldy. Bularǵa qosa 200-den astam yqpaldasqan, ekonomıkalyq jáne kedendik odaqtar men erkin saýda aımaqtary paıda boldy. GREK DRAMASY: TÚIINDI MÁSELENIŃ QUNY QANDAI BOLMAQ? Mundaı birikken uıymdardyń tarıhyn qarap otyrsaq, ulttyq múdde men bir-birine jol berý, ortaq ıgilik úshin shekteý qoıý­lar­dyń dramalyq kúresine toly. Bir uıym­dar men odaqtar jemisti jumystardyń arqa­synda birshama alǵa jyljyp ketse, endi bireýleri damý kezeńderiniń birinde toqtap tur, al úshinshileri bir-birine jol bergisi kelmeı, báseń qımyldaý saldarynan bir oryndy shıyrlaýda. Ekonomıkalardyń damýy túrlishe bolǵandyqtan jetistikterge de túrlishe jetedi, osy sebepti únemi qarama-qaıshy­lyq týyndap otyrady. Al tıimdi qyzmet ja­saıtyn yqpaldasý tetikteri men qury­ly­mynyń arqasynda bul qarama-qaıshy­lyq­tar der kezinde sheshilip, tigisi jatqyzy­lady, qarym-qatynastar úndesedi. Osy­laısha elderdiń shoǵyrlanyp damýy ortaq ıgilikke aınalyp, odan ári damı túsedi. Osyndaı shıryqqan jaǵdaılardyń týyndaýyna Eýropalyq odaqtaǵy grekterdiń basyndaǵy dramalyq jaǵdaı mysal bola alady. Máseleniń mánisi – eldiń qaltasyna qaramaı, aqshasyn eseptemeı ómir súrýi. Osynyń saldarynan bıýdjet jetispeýshiligi óz shekarasynan asyp ketken, grek eline defolt qaýpi tónip otyr. Jaǵdaıly grekter óz aqshalaryn asyǵys shetelge asyrýda, negizinen Kıprge jiberýde. Grekııa eýro jasap shyǵara almaıdy. Germanııa men Fransııa belsendi kómek kórsetýden teris aınaldy: olar óz bıýdjetterine zalal kelti­rý esebinen kómek qolyn sozǵysy kelmeıdi. Ishki máselelerin sheshýdi grekterdiń ózine alýdy usyndy. El Úkimeti bolsa “eki ottyń ortasynda” júgirip júr, halyq ómir súrý deńgeıin tómendetýge qarsy, aýyrtpalyqty baılardyń ıyǵyna artyp qoıýdy talap etip, kóshege shyǵýda. Al Eýropalyq keńes eýro­palyq jumys standarttaryna sáıkes ju­mys isteýge shaqyrady, olardyń aıtýyn­sha joǵary deńgeıde ómir súrýdi surap almaý kerek, kerisinshe, eńbekpen tabý qajet. Osylaısha, Eýropalyq keńes tańdaý aldynda tur. Grekııany keńesten shyǵaryp jiberý kerek pe álde, joq pa? Eger shyǵarsa, kelesi kezekte kim jáne ári qaraı ne bolmaq? Osy sıpattaǵy Portýgalııa men Ispanııadaǵy jaǵdaılarǵa baılanysty, pessımıstik boljamdar shyndyqqa kele me? Búkil álem tynysyn tartyp, osynaý túıindi máseleniń sheshimin kútýde. JIBERILGEN QATELIKTERMEN JUMYS Sonshalyqty kúsh-qýatpen, mańyzdy yjdahattylyqpen quryp, oǵan qosa adam­zatqa oıǵa kelmegen ıgilik ákelgen ózara qa­rym-qatynas jibin úzý kerek pe, joq álde ýaqytsha qıyndyqtar aldynda moıy­maı, ortaq qateliktermen jumys istep, da­mý­dy odan ári jalǵastyrý qajet pe? Sońǵy oqıǵalardyń taldaýyna qarasaq, álem alǵa jyljý sheshimine bekem ekendigin kóremiz. Reıtıngtik agenttikteriniń pikirine qaramas­­­tan EK pen Halyqaralyq valıýta qory Gre­kııaǵa 110 mlrd.eýro kóleminde kómek berdi. AQSh bırjasy alypsatarlar týynda­ta­tyn qarjylyq qaterdi joıý, táýekeldilikti tómendetýde belsendi sharalar júrgizýde. Qytaı halyqaralyq saýdany qalypqa kel­tirýdi josparlaýda. Al Reseı ózine álemdik ener­getıkalyq rynokta, ásirese gaz sala­syn­da uzaq jyldarǵa sozylatyn mindette­me­ler aldy. Jahandyq ekonomıkada daǵ­da­rystan keıingi qarym-qatynastar deńgeıin retteý jumystary jandandy. Daǵdarysty bastan ótkerip, odan biraz sabaq alǵan ınte­gra­sııalyq uıymdar endigi jerde qarym-qa­ty­nastaryn jańa deńgeıge kóterý maqsatynda. Postkeńestik keńistikte, erkin saýda aınalymynyń erekshe aımaǵy qalyptasqan óńir – TMD. Kóptegen qıyndyqtar men jiberilgen qatelikterge qaramastan EK tájirıbesin qoldana otyryp, ıntegrasııa­lyq úderisterdiń tereńdeýine arnalǵan jumystar úzdiksiz júrgizilýde. Osy jolda EvrAzEQ qalyptasyp, BEK qurylýy boıynsha qarqyndy jumystar jasalýda. Keden odaǵynyń qurylýy, joǵaryda atap ótkenimizdeı, ózara yqpaldasqan, erkin ekonomıkalyq aımaq qurý úderisiniń jańa kezeńi. Táýelsiz el retinde bólek ómir kesh­ken jıyrma jyldyń ishinde olar birshama jetistikterge jetip, jeke memleket retinde ómir súre alatyndyqtaryn dáleldep shyq­ty. Birqatar kúdik pen qaterlerge qara­mas­tan, olar jeke-jeke el retinde álemdik qaýymdastyqtardyń bedeldi músheleri bola aldy. Degenmen, ulttyq ekonomıkanyń qal­pyna kelýine baılanysty qandaı salanyń ónimderi álemdik rynokta suranysqa ıe bolady, bolashaǵy bar óndiris oryndaryn anyqtaý jóninde suraq ta týyndady. Al onyń sheshimi jahandaný jaǵdaıynda ár mem­leketke qıyndaý túseri anyq. Degenmen jańa uıymǵa birige otyryp, olar ózderiniń baǵyttaryn eleýli túrde kúsheıte túspek. Qazaqstan álemniń 202 memleketiniń 192 elimen saýda-ekonomıkalyq baılanysta. Sońǵy jyldary óskeleń halyqaralyq básekelestiktiń aımaǵyna aınala otyryp, qatty básekelestikpen betpe-bet kelip otyr. Álemdik ekonomıkadaǵy yqpaldasý sıpaty qarama-qaıshy ekeninde daý joq. Kóshbasshylar bar, sondaı-aq aýtsaıderler de joq emes. Álemdik saýda júıesinde eshkim artta qalǵysy kelmeıtini túsinikti. Kóshbasshylyqqa aparatyn joldyń esigi teorııa boıynsha ashyq, al is júzinde oǵan qol jetkizý óte qıyn. О́ıtkeni adamzat bren­di qalyptasyp úlgirgen ónimderdi sa­typ alý arqyly sol saýda markalaryna ar­tyqshylyq beredi. Osy oraıda aıta ketetin jáıt, el ǵalymdary qazaqstandyq ekono­mı­kanyń jeke faktorlaryn qoldaný múm­kindigi jete zerttelip, taldaýy arqasynda el damýyna mańyzy tıetin salalar anyq­talǵan. Qazaqstandyqtar qazirgi zamanǵy órkenıetti álemniń tolyqqandy múshesi bolǵysy keledi. Al onyń negizinde ózge eldermen laıyqty áriptestik jaǵdaıyn jasaı alatyn tıimdi ekonomıka bolýy kerek. Biraq muny qazirgi kezde shıkizat qory qamtamasyz etip otyr. Joǵary damyǵan jáne damyp kele jatqan eldermen jarysyp, básekege qabiletti qaıta óńdeý salasyn quryp, joǵary qosymsha qunmen ónim shyǵarý óte qıyn. Sondyqtan buryn tappaǵan qýystardy zerttep, bıznes kók­jıegin keńeıtý kerek. Al Keden odaǵy bul má­seleniń sheshimin tabýdy jedeldete tú­sedi. Bul oraıda tańdaý nege Reseıge tústi? Qarap otyrsaq, barlyq ekonomıkalyq jáne kedendik odaqtar áriptes bolýǵa daıyn kórshiles elder arasynda qurylady. Mysaly, NAFTA AQSh, Kanada, Meksı­ka­ny biriktiredi, MERKOSÝR – kórshiles Latyn Amerıkasy elderin, al EO Eýropa elderiniń barlyǵyna jýyǵyn qamtıdy. Bul kedendik kedergilerdi joıýdy ońaılatady, tabıǵı báseke artyqshylyǵyn qoldanýdy, kóliktik, geografııalyq qıyndyqtardy sheshedi. Kórshiles elderdiń halyqtary tarıhı turǵyda da jaqyn bolady, ekono­mıka, qarjy, bıznes salalarynda tyǵyz qa­rym-qatynasta bolady. Bul faktor­lar­dyń óz deńgeıinde áser etetindigine daý joq. MÁŃGILIK ODAQ: JAŃA PARAQTAR Qazaqstan men Reseı óziniń myńdaǵan jyldarǵa sozylǵan saýda-ekonomıkalyq tarıhynyń 7 negizgi kezeńinen ótti dep esepteýge bolady. Birinshisi – qypshaq dalasy men orys kinázderiniń ózara qarym-qatynasy (200 jyl), 2-shi Shyńǵyshan ımperııasy qol astynda boldy. (250 jyl), 3-shi Qazaq handyǵy men Máskeý (270 jyl), 4-inshi Reseı ımperııasynyń qol astynda bolý (186 jyl), 5-inshi KSRO quramynda bolý, (74 jyl), 6-ynshy TMD (19 jyl), 7-shi jáne ázirge sońǵysy – Keden odaǵy. Bastapqyda jaı taýar almasýdan bastalǵan qarym-qatynas mezgil kerýenine, jármeń­kelik saýdaǵa ulasty. Keıin ózara saýda-eko­nomıkalyq baılanystar ortaq halyq sha­rýashylyǵy keshenine, qarqyndy shoǵyr­laný úderisine ákeldi. Shekaralyq árip­testik belsendi damý faktoryna aınaldy. Qazaqstannyń 16 oblysynyń 9-y Reseıdiń 10 oblysymen jáne aımaǵymen shektesip jatyr. Ortaq kásiporyndardyń kópshiligi de reseılik kompanııalarmen qurylǵan eken. Elimizdegi 9,1 myń sheteldiktermen ortaq qurylǵan kásiporynnyń 1 myńnan astamy Reseı enshisinde. Sońǵy kezderi elimizdiń saýda aınalymyndaǵy Eýropalyq keńes elderiniń úlesi kóbeıip 22,3 paıyzdan 40,5 paıyzǵa deıin ósken. Al Qytaımen 13,2 paıyzǵa ósse, bul ósim kórsetkishi Ýkraı­namen 4,8 paıyzdy quraǵan. Al Re­seımen saýda qarym-qatynasymyz 17,4 paıyzǵa deıin quldyraǵan. Daǵdarys keze­ńinde syrtqy saýda aınalymyndaǵy Qazaqstannyń oń damýy ózgergen. Qarap otyr­saq, mundaı jaǵymsyz ózgeristerdi bir­de-bir el aınalyp óte almaǵan. Berilgen ba­ǵaǵa sensek, 2010 jyly respýblıka syrtqy saýdadaǵy shyǵyndarynyń mańyzdy bóliginiń ornyn toltyra alady. Alǵashqy toqsan qorytyndysynyń jaǵymdy damý kórsetkishi osyny kórsetip otyr. Zertteýshilerdiń málimetinshe, oǵan basty sebep Qytaı taýarlarynyń reseılik taýarlardy yǵystyryp shyǵýynda bolyp otyrǵan kórinedi, tipti dástúrli orys rynogynda da osy jaǵdaı beleń alýda. Bul ásirese, qubyr balqytýda, kartop óniminde qatty baıqalady. Mundaı teńsizdiktiń oryn alýy qazaqstandyq jaqtyń Reseı rynogyn tolyqtaı ıgere almaýynda bolyp otyr. Eki jaqqa da qolaıly saýda aınalymy bolýy úshin Qazaqstan Reseıge shyǵaratyn ónim kólemin 3 esege deıin kóbeıtýi kerek eken. Barlyq jaǵdaı jasala tura, bunyń oryndalmaýy nelikten? Barlyq másele shıkizattyq resýrsqa joǵary táýeldilikti saqtap otyrǵan ulttyq ekonomıkanyń qurylymynda bolyp otyr. Reseı de sondaı kepti bastan keshirip otyr, degenmen Reseı ekonomıkasynyń óńdeý sektory bizge qaraǵanda birshama belsen­direk. Qazaqstan ónerkásip óndirisin qaıta jasaqtaýdy, jańartýdy, tereń túrde tehnı­kalyq jaraqtandyrýdy qamtamasyz ete almaı otyr, sondaı-aq ekonomıka qury­lymy jáne sáıkesinshe eksportty ózgerte almaı otyr. Reseıge elimizden shıkizat shy­ǵarylatyn bolsa, Reseıden elimizge negizi­nen qaıta óńdeý ónerkásibiniń ónimi baǵyttalady. О́zara saýda barysyndaǵy teńsizdikti joıý úshin qazaqstandyq taýardy Reseı rynogyna shyǵarýdy keńeıtý kerek. Otandyq marketologtar men kásipkerlerge reseılik rynoktyń qajettiligin tereń ári egjeı-tegjeıli zertteý mindeti tur. YQPALDASÝ AIаSYNDAǴY BÁSEKELESTIK Keden odaǵy elderi óz ekonomıkasyn rynok negizinde qurǵan, bul óz kezeginde básekelestikke alyp keledi. Ár eldiń satyp alýshysy, tutynýshysy sońǵy esepte basty utysqa shyǵýy tıis. Al bul – sapaly, qoljetimdi taýar men jaqsy qyzmet kórsetý. Saýda-ekonomıkalyq qarym-qatynasta qazaqstandyq jáne reseılik taýar rynoktarynyń básekesiniń kúsheıýi tabıǵı qubylys bolyp sanalady. Qazaqstan men Reseı syrtqy rynokta un men taryny shyǵarýda básekege túsetin bolady, óıtkeni eki el de bul ónimder boıynsha iri eksporttaýshylar bolyp tabylady. Metall ónimderi men munaı-gaz kesheninde de osyndaı jaǵdaı qalyptasqan. KO ShEŃBERINDEGI ÁRIPTESTIK PERSPEKTIVASY Jańa áriptestiktiń basty baǵyty – ón­diristiń ortaq ártaraptanýy, ekonomıka­nyń jańarýy. KO-ǵa kirgen eldiń árbi­rinde qurylymdyq jańarýdyń, ındýstrııa­lyq jáne ınnovasııalyq damýdyń, azyq-túlik qaýipsizdiginiń, agrarlyq sektor tıimdiligin joǵarylatýdyń strategııalyq josparlary jasaqtalǵan. Endi ortaq talaptardy úı­lestirýdi tereńirek zertteý jóninde másele týyndaıdy. Birjaqty paıdany kózdegen eldiń umtylysy yqpaldastyq úderisine keri áserin tıgizedi. Alǵa jyljý, jan-jaqty ekonomıkalyq múddeni kózdeý, óndiris kólemin kvotalaý, satý rynogyn anyqtaý – qıyn da kúrdeli, biraq qajetti másele. Or­taq kásiporyn qurýda qabyldaýshy mem­le­kettiń qarjy salý múmkindigin eskerý kerek. Eki eldiń BSU-ǵa kirýine baılanysty kelissózder júrgizýin eskere otyryp, ózara ishki qarym-qatynas normalaryna osy uıymnyń erejelerin engizý kerek sekildi. BSU-ǵa kirgen kezde eki eldiń de ulttyq eko­nomıkasyndaǵy tereńdetilgen yqpal­dastyq óz áserin tıgizbeı tura almaıdy. Keden odaǵynyń qurylýy jáne odan ári biryńǵaı ekonomıkalyq keńistiktiń paıda bolýy ortaq qyzmet tıimdiligin kóterýge múmkindik beredi. Sondaı-aq, ulttyq eko­nomıkany nyǵaıta túsip, halyqtyń turmys jaǵdaıyn joǵarylatady. Al saıyp kelgende, munyń bári qurylǵan ortaq júıeniń nátıjeliligine, ótkir máselelerdiń, qıyn da qajetti mindetterdiń ýaqytynda sheshilýine baılanysty. Rahman ALShANOV, ekonomıka ǵylymdarynyń doktory, professor "Turan" ýnıversıtetiniń rektory.