Avtordyń tili, baıandaýy naǵyz qazaq ortasynan qaınap shyqqan taza ulttyq keskinderge jan bitirgendeı áser etedi. Ásirese Júsipbek shyǵarmalaryn qaıtalap oqyp turǵannyń kemdigi joq sııaqty. Sol «Kúnikeıdiń jazyǵyndaǵy» bir dıalogke kezinde ólgenshe kúlip, ádebıetke jaqyn bir inime jibergenim de esimde. Álgi tusyn izdeımin dep bertinde shyǵarmany qaıyra bir súzip shyqtym. Al myna sýretteýdi oqyrmanmen bólispeske bolmady:
«Birtalaı qoly bos bozbalalar (qoly bos emesi de joq qoı) Qultýmanyń jaman úıine lyq tolyp, qalaı bolsa solaı yǵy-jyǵy otyrysyp, shettegi qudany qolǵa ala bastady. Áńgimeleriniń túri mynaý sııaqty edi.
– Paı-paı, paı! О́zi de sańǵyrap tur eken.
– Aýmaǵan kúnine baqpastyń adyry.
– Anaý jotamen qoıandy qýar ma edi?
– Úńgirin qaıtesiń?
– At-matyńmen syıyp ketpeısiń be?
– О́zin taza kúbi qylsa qaıter edi?
– Qystygúni sýymyz tasymal bolýshy edi, degen bizdiń qolymyz eken...
– Neshe shelek sý syıar eken?
– Shamalap aıtaıyn ba? Shamalaǵanda, óziniń yzboty mol jatyr-aý: qyryq shelegiń júk bolmas.
– Men de oılap otyr edim, – shamań shama-aq eken.
– Ýaı ózi qobyz bolsa, qandaı sóılep turar edi!
– Oǵan degenbaıdyń ózi.
– Qaǵyp kórse qaıter edi ózin?
– Dáý de bolsa kúńgirlep turǵan shyǵar-aý, urymtal otyrsyń ǵoı, qaqshy ózin! – degende, qýjaq jigit abaısyz otyrǵan shetki qudany tumsyqqa shertip qaldy.
Quda selk etip, tumsyǵyna shap berdi. Jurt dý kúldi.
Manadan beri sóz qylyp otyrǵandary shetki qudanyń murny edi. Muryn bolǵanda tym rabaısyz, muryn deýge kelmeıtin, qońqıǵan, úńireıgen bir tumsyq edi. Erikken jigitterdiń adyrǵa, kúbige, qobyzǵa teńeıtin de jóni bar edi» dep aıaqtalady úzindimiz.
Bul – Kúnikeıdiń qalyń malyn tólep bitirgen kúıeýi kelgen kúni dastarqan basyndaǵy jastar jaǵynyń áńgimesi. Erigip otyrǵan qýlardyń áńgime qylǵany – bir adamnyń qopaldaý bitken muryny ǵana. Qaıtalap oqyp kórińizshi, jalǵyz-aq muryndy jer bederiniń qanshama qubylysyna uqsatady. Áýeli adyrǵa teńedi, oǵan jotany qosty, jota bolǵanda atpen qoıan qýarlyqtaı uzyny. Tanaýynyń tesigin taýdyń úńgirine keltirdi, úńgir bolǵanda da attyly adam syıardaı úlkeni. Ony qoıyp turmystyq keıipke oıysty. Onda da muryn tesigin kúbige keltirip, jetistirdi. Jáne qyryq shelek sý syıatyn kúbiniń zoryna ıkemdedi. Aqyr aıaǵynda tanaýynyń tańyraıǵan tesigin qobyzdyń qos shanaǵyna uqsatyp, qalaı-qalaı qubyltady avtor.
Sylqym Salvador
Sıýrrealızmniń serisi sanalatyn Salvador Dalı degen surapylyńyz sonda mundaı sýretterdi Júsekeńnen keıin salǵan bolady. 1904 jyly týǵan onyń kartınalaryna qarasańyz, qııal sheksizdigi tizginin bir jımaıdy. Taqym qaqsań tynshymaıtyn báıgi attyń júrisi men sát saıyn eleńdep turatyn qos qulaǵyndaı tynymsyz oılarǵa jeteleıtin Dalı edireıgen murty men murynynan tal ósirip, skrıpka shyǵaryp qoıady nemese týra Júsekeńniń jazǵanyndaı bet-álpetin myń qubyltyp, ár qubylysqa jalǵap salǵan sýretteri ondap sanalatyn shyǵar. Aıtqandaı, óz álpetin ker buqanyń keskininen shyǵaryp, murynyn qanat bitken qyzǵa (múmkin perishte) keltirip, aq kóılek kıgen álgi qyzdyń qap-qara qos qanatyn eki qasyna aınaldyryp, qos janaryn qyz qolyna shynjyrlap ustaǵan jasandy qarashyq retinde qoıyp, eki beti men mańdaıyn aspanǵa ulastyryp jibergen sýreti bar Salvadordyń. Mundaı myń qubylǵan sýretter Júsipbek shyǵarmalarynda da jetkilikti ǵoı, biz júzden birin sózimizdiń mysaly etip otyrmyz. Meniń aýylymnyń ıti senikinen bóribasarlaý degendeı, Júsekeń Salvadordan da uly degimiz kelmeıdi, másele – bul kisilerdiń jazǵandary men salǵan beıneleri der kezinde jalǵaspaı, zaman kesapatynan dástúr úzilip qalǵandyǵynda. Qazaq óneri men sanasynyń kenje qalýy, sóz ónerinen kartınaǵa, kartınadan kınoǵa kóship, órkenıet órisinen kesheýildeýiniń bir sebebi ǵana.
Aqannyń alymy
Aqan Nurmanovtyń «Qulannyń ajaly» romany – qazaq sóz ónerin ózgeshe óriske bastaǵan kelisti shyǵarma der edik. Onda zamananyń zymııan qaraýlyǵynan boı tasalaýǵa májbúr bolǵan batyr tún ishinde beıitke túnemek bop kirgende, aldynan Maılyq atty ury shyǵa keledi. Sondaǵy urynyń bet-júzin jazýshy bylaı sıpattaıdy: «Maılyqtyń betin jasynda sheshek jep, murnyn da tańyraıtyp ketken bolatyn. Tabaqtaı jap-jalpaq betinde saý-tamtyq joq, sazdaýyt jerdiń mal basqan shoqalaǵyndaı shuńqyr-shuńqyr. Sol betke ortan belinen arba basyp ketken tárizdi úsh buryshty tanaýdy sazdan ılep japsyra salǵandaı. Balpanaqtaı ıegindegi shanjaý-shanjaý ósken saqal-murttyń ár taly ózi ósken shuńqyrynyń yńǵaıymen ár jaqqa shanshylap tur. Qazir basyn kegjıtip kúlimsiregen álpetinde syqsıǵan kózi onan saıyn jumylyp, tanaýynyń tesigi onan saıyn sańyraıyp, qatar qazylǵan zorman inine uqsatyp áketken», dep kórsetedi.
Úsh klassıktiń úsh muryndy beıneleýi, keıiptep-keskindeýi úsh túrli. Qaısysy unasa sony ala ǵoı emes, oıdan oı ozdyryp, qııalǵa jalǵaǵan qoldardyń sheberligin aıtqymyz keldi. Qalǵanyn talǵam tarazysy sheshedi.
