Kollajdy jasaǵan – Záýresh Smaǵul, «EQ»
Júz myńdaǵan oqyrmany men júz jyldyq tarıhy bar bizdiń gazetimiz de – halyqtyń kózi, qulaǵy hám tili bolýmen qatar, sonaý HH ǵasyrdyń basynan bergi qazaq tarıhyn tasqa qashap kele jatqan irgeli basylym. Gazet tilshileri el ómirinde bolǵan barlyq eleýli oqıǵany nazardan tys qaldyrmaı, qundy derekkóz retinde keıingi urpaqqa qaldyryp ketti. Sonyń ishinde ótken ǵasyrdyń 90-jyldarynda alyp ımperııanyń tarqaýy men táýelsiz Qazaq memleketiniń qaıta qurylýyna qatysty da derekterdi molynan tabamyz. Alda Respýblıka kúni kele jatyr. Osyǵan oraı biz bul maqalada 1990 jylǵy Qazaq KSR-iniń memlekettik egemendigi týraly deklarasııanyń qabyldanýyna baılanysty gazet betinde jarııalanǵan birqatar maqala men pikirlerge toqtalýdy jón kórdik.
Keńestik ımperııanyń kóbesi sógilip, qabyrǵasynyń qaqyraýy 1988–1989 jyldardan bastaý alǵany belgili. Aldymen Baltyq jaǵalaýy elderi men Ázerbaıjan memlekettik egemendigi týraly deklarasııany qabyldap, is júzindegi derbestiktiń irgetasyn qalady. Bul qujatta aıtylǵan eń basty nazar aýdarar nárse – respýblıka zańdarynyń odaq zańdarynan bıik turýy edi. О́z múddesine qaıshy keletin KSRO zańdaryn moıyndamaǵannan keıin bul táýelsizdik emeı nemene? Osy ýaqytta «Sosıalıstik Qazaqstan» gazetinde de elimizdiń ekonomıkadaǵy, syrtqy saıasattaǵy, zań men basqa da salalardaǵy derbestigi máselesi dúrkin-dúrkin talqylanyp, jazylyp jatty.
Basylymnyń 1990 jyly 31 naýryzdaǵy sanynda «Búgingi áńgime ózegi – respýblıkanyń egemendigi men ekonomıkalyq derbestigi» degen taqyryppen berilgen materıalda: «Bir kezde aıtýǵa aýyz daýalamaıtyn «derbestik», «egemendik», «táýelsizdik» degen sózderdi emin-erkin aıtatyn boldyq» dep, ásirese elimizdiń ekonomıkalyq derbestik alýy, ózin-ózi basqarý men qarjylandyrýǵa kóshýi halyq turmysynyń neǵurlym joǵary deńgeıi men sapasyna qol jetkizýdiń quraly ekenin aıtady. Baıqasaq, alǵashqy ýaqytta saıası erkindikti kóp qozǵamaı, tek ekonomıkalyq derbestiktiń mańyzyna basymdyq berip otyrǵan.
Ol ýaqytta kóp talqylanǵan jaıttyń biri – egemen memleket bolýdyń bir tetigi sanalatyn prezıdenttik basqarý formasyna kóshý máselesi. 1990 jyldyń 15 naýryzynda M.Gorbachev KSRO prezıdenti bolǵannan keıin endi respýblıka basshylaryn da prezıdent dep jarııalaýǵa qadam jasala bastaǵan edi. Sondaı-aq bul bastamany qoldaý úshin arnaıy maqalalar da uıymdastyrylǵanyn baıqaımyz. Máselen, gazetimizdiń 1990 jyldyń 3 sáýirindegi sanynda halyq ókilderi atynan osy ózekti máseleni kezekti márte kótergen toptama jarııalanǵan. Selınograd qurylys kombınatynyń qyzmetkeri O.Ospanbekovtiń «Egemendik óz máninde bolsyn desek» atty jazbasynda: «KSRO Konstıtýsııasyna sáıkes, árbir respýblıka – egemendi memleket. Biz osy ýaqytqa deıin respýblıka egemendigi degen sózge mán bermeı kelgen sııaqtymyz. Sodan bolar, óndirisimizge, aýyl sharýashylyǵymyzǵa bılikti odaqtyq mınıstrlikter júrgizip keledi. Sóıtip, respýblıkanyń jer baılyǵy rásýaǵa, talan-tarajǵa salynýda. Tabıǵatymyzǵa aıtarlyqtaı nuqsan keltirildi. Osyndaı soraqylyqtan qutqarýǵa prezıdenttik basqarý septesin bola ma dep bilemiz» dep oıyn túıindeıdi. Al Soǵys jáne eńbek ardagerleriniń Shyǵys Qazaqstan oblystyq keńesiniń múshesi, Sosıalıstik Eńbek eri Á.Qalıev «О́zimiz sheshýimiz kerek» atty maqalasynda prezıdenttik basqarýdyń engizilýin jaqtaı kele: «Qazir respýblıka ekonomıkalyq jáne saıası derbestik pen egemendik jolyndaǵy qam-qarekette. Olaı bolsa, respýblıka Prezıdenti osynaý tolǵaýy toqsan máseleniń túıinin sheshýde erekshe rol atqarady dep bilemin», dep oı qosady.
Jarııalanymdarǵa qarap otyrsaq, odaqtyq respýblıkalardyń derbestikke talpynǵan úni ýaqyt óte birtindep qattyraq shyǵyp, óz talaptaryn batyl qoıyp, ortalyqtan irgesin aýlaq sala bastaǵanyn ańǵarý qıyn emes. Alǵashqyda «táýelsizdik» týraly áńgime qozǵala qoımasa da, kóterilgen bastamalar men narazylyqtardyń artynda Máskeýmen túbegeıli at quıryǵyn kesisý, KSRO-dan túpkilikti bóliný maqsaty menmundalap turǵanyn kóremiz.
Osy jyldyń 19 mamyrynda jaryq kórgen «Egemendik – eldiktiń kepili» atty maqalada jazýshy, «Jańa fılm – Novyı fılm» jýrnalynyń bas redaktory Qajyǵalı Muhanbetqalıev Qazaqstan aýmaǵyndaǵy óndiris oryndary áli kúnge Máskeýdegi mınıstrliktiń qolynda turǵanyn, elimizde qandaı da sheshim qabyldanarda jergilikti halyqtyń pikiri eskerilmeıtinin, sonyń saldarynan respýblıka jeri ıadrolyq polıgonǵa aınalǵanyn batyl synaıdy. Egemendik almaı mundaı problemalardan arylý múmkin emesin bildirip: «Respýblıkanyń nemese memlekettiń egemendigi – sol memlekettiń syrtqy isterde eshkimge táýelsizdigi ekendigi bir bolsa, ekinshiden, ishki isterinde de joǵarǵy ókimet bıligin onyń óz qolynda ustaýy. Iаǵnı bir sózben aıtqanda, ishki isterinde de, syrtqy isterinde de memlekettiń óz bıligi óz qolynda bolýy. Kez kelgen derbes memlekettiń egemendigin qurmetteý – osy zamanǵy halyqaralyq pravo men halyqaralyq qatynastardyń negizgi prınsıpi, basty nysanasy. BUU-nyń Ýstavy men basqa da halyqaralyq aktilerde bul ereje baıaǵydan beri bar», deıdi ol.
Árıne, Qazaqstan sekildi kópetnosty elde memlekettik egemendik týraly deklarasııa qabyldaý birden júzege asa qoıatyn sharýa emes edi. О́ıtkeni ony halyq, sonyń ishinde ózge ult ókilderi qalaı qabyldaıdy? Sondaı-aq buǵan Máskeý ne deıdi dep soltústik kórshige jaltaqtaý basym bolǵany aıan. Sóıtip, júrgende Reseıdiń ózi 1990 jyldyń 12 maýsymynda memlekettik egemendik týraly deklarasııa qabyldap, zań júzinde KSRO quramynda qalsa da, is júzinde odan bólinip shyǵa kelgen edi. Bul oqıǵa bizdiń el basyndaǵy azamattarǵa qamshy basyp, budan ári sylbyr qımyldaýǵa bolmaıtynyn uqtyrǵanyn gazet betindegi jarııalanymdardan baıqaımyz.
Máselen, 1990 jyldyń 22 maýsymynda jaryq kórgen «Naqty derbestik» atty bas maqalada: «Qazaqstan – qısapsyz baı ólke. Biraq sol baılyqtan respýblıka halqyna tıip jatqan paıda shamaly. Onyń altyny, kúmisi, mysy, qorǵasyny, alıýmınııi, volframy, hromy, magnııi – Mendeleev kestesinde ne bar sonyń bári – aǵyl-tegil shalqar baılyq sýdaı tasyp, Odaq mınıstrlikteriniń Danaı bóshkesi sııaqty toıymsyz qulqynyna ondaǵan jyldar boıy teginnen-tegin quıylyp jatyr. Basqasyn bylaı qoıǵanda, Qazaqstan tek munaıdyń ózinen túsken tabysqa ıe bolsa, dúnıedegi baı memleketterdiń qatarynda turar edi. Biraq Qazaqstannyń óz jerinen shyqqan sol baılyqqa óz qoly jetpeıdi. Mıllıardtaǵan aqsha Máskeý mınıstrlikteriniń qaltasyna túsedi, al respýblıkaǵa sol aqshadan soqyrdyń kóz jasyndaı ǵana sarań sarqyt – tıyn-sıyn tıedi. Qazaqstan Odaqqa jylyna 10–12 mıllıon tonna joǵary sapaly astyq, 300 myń tonna et, 270 myń tonna sút ótkizedi. Munyń syrtynda jún, jumyrtqa, teri-tersek óz aldyna. Sóıtse de elimiz materıaldyq, áleýmettik jaǵynan artta qalǵan respýblıkalardyń qataryna jatady. Biraq munymyz obal boldy-aý dep Odaq mınıstrlikteri qymsynbaıdy. Bularyń zorlyq qoı, obal ǵoı dep, óziniń egemendigin tanytyp, bas kóterip, ún shyǵarǵan respýblıka basshylary buryn bola qoıǵan joq. Olar ondaǵan jyldar boıy «láppaı, taqsyrdyń» halin keshti», deı kele budan bylaı egemendik alý ómirdiń ózi kún tártibine joǵary talappen qoıyp otyrǵan taǵdyrly másele ekenin, endigi jerde onyń keshiktirilýine, ortalyqtyń oǵan kedergi bolýyna eshqandaı qısyn joqtyǵyn shegelep aıtady.
Qazaq KSR-iniń memlekettik egemendigi týraly deklarasııa jaıynda belgili memleket qaıratkerleri, Joǵarǵy Keńes tóraǵasynyń orynbasary Serikbolsyn Ábdildın men Qazaq KSR-i Prezıdenttik keńesiniń múshesi Sultan Sartaev ta pikir bildirgen. S.Ábdildın gazetke bergen suhbatynda deklarasııa jobasy daıyndalyp bitkenin, osyǵan deıin KSRO respýblıkalarynyń kóbi egemendik alyp qoıǵanyn, biraq másele birinshi nemese keıingi bolý emes, halyqtyń materıaldyq jáne rýhanı ómirine baılanysty problemalardyń sheshilýin parasatty da tez uıymdastyrýda ekenin jetkizedi. Sonymen qatar ol deklarasııa qabyldanǵannan keıin KSRO Konstıtýsııasyndaǵy odaq zańdarynyń respýblıka zańdarynan ústemdigi týraly 77-bap is júzinde kúshin joıatynyn, ózindik zańdaryn qabyldaý odaqtyq respýblıkanyń egemendi quqyǵy ekenin aıtady.
«Qazaq ulty – respýblıka terrıtorııasyn mekendegen teń pravoly ulttardyń biri. Sonymen qatar ol respýblıkaǵa aty berilgen jergilikti ult. Ol uǵym osy ýaqytqa deıin tar sheńberde qalyp keldi. Jergilikti ulttyń óz terrıtorııasynda ǵasyrlar boıy jasap kele jatqandyǵyn eskerý, sondyqtan da onyń quqyn birjaqty túsinbeý qajet. Mundaı jaǵdaıda ár súıem jeri onyń tarıhyn bildirse, halqynyń jadynda tursa, óz jerinde basqa halyqtardy baýyrlarsha keńpeıildilikpen qabyldap, qushaǵyn jaıyp qarsy alsa, panalatsa, sóıte turyp respýblıka turǵyndary arasynda ózi san jaǵynan azshylyq bolyp qalsa, oǵan onyń terrıtorııasy týraly máseleni tek qana referendým arqyly sheshý naǵyz qııanat emes pe? Referendým qazaq halqynan qoldaý tappaıtyn sheshimge uryndyrýy múmkin, sondyqtan qazaq ultymen sanaspaýǵa áste bolmaıdy. Qazaq KSR-iniń terrıtorııasynda jańadan ulttyq-terrıtorııalyq jáne memlekettik qurylym qurýǵa jol berilmeıtindigi zań jobasyna engizilmek», deıdi professor S.Sartaev óz maqalasynda.
1990 jyldyń 25 qazanynda respýblıkanyń Joǵarǵy Keńesi, ıaǵnı sol kezdegi Parlamenti Qazaq KSR-iniń memlekettik egemendigi týraly deklarasııany qabyldap, úsh kúnnen keıin qujat mátini «Sosıalıstik Qazaqstan» gazetiniń birinshi betinen bastap jarııalandy. Sondaı-aq osy nómirge deklarasııany daıyndaǵan jumys tobynyń jetekshisi, qazaqtyń marqasqa zańgeri, Qazaq KSR-i Ǵylym akademııasynyń akademıgi Salyq Zımanovtyń «Erekshe mańyzdy qujat» degen taqyryppen maqalasy da basyldy.
«Bizdiń respýblıka óziniń memlekettik egemendigi týraly deklarasııany sońǵylardyń biri bolyp qabyldady. Munyń óz artyqshylyqtary men kemshilikteri bar edi. Basqa respýblıkalardyń tájirıbelerin eskerýge jáne olardyń deklarasııalaryndaǵy utymdy ári baǵaly nárselerdi alýǵa, ózimizdiń tarıhı sheshimimizge oıly kózben, qyzbalanbaı qaraýǵa múmkindik mol boldy. Burynǵy Keńes Odaǵynda osyndaı saıası qujatty qabyldaý praktıkasy bolmaǵanyn eskergen jón», deı kele ǵalym deklarasııa jobasy baspasózde jarııalanǵaly beri depýtattar atyna kóptegen hat pen ujymdyq úndeýler kelip túskenin, tipti kóshede mıtıngter uıymdastyrylǵanyn, Joǵarǵy Keńeste sońǵy nusqadaǵy deklarasııa jobasynyń ózin talqylaýǵa 6 saǵat ýaqyt ketkenin aıtady. Sonymen qatar respýblıkanyń ekonomıkalyq derbestigine arnaıy toqtalǵan.
«Eger ekonomıka salasyndaǵy tolyq bılikke súıenbeıtin bolsa, respýblıkanyń memlekettik egemendigi ańyz kúıinde qala berer edi. Munyń ózi 9-statıada tujyrymdaldy. «Jer men onyń qoınaýy, sý, áýe keńistigi, ósimdikter men haıýanattar dúnıesi, basqa da tabıǵı resýrstar, halyqtyń mádenı jáne tarıhı qazynalary, búkil ekonomıkalyq, ǵylymı-tehnıkalyq potensıal – respýblıka terrıtorııasyndaǵy búkil ulttyq baılyq respýblıka egemendiginiń negizin quraı otyryp, onyń erekshe menshiginde bolady», deıdi akademık.
Sondaı-aq S.Zımanov qazaq tiliniń mártebesine qatysty oı qozǵaıdy. Baspasózde jarııalanǵan jobanyń 8-babyndaǵy «Qazaq KSR-inde qazaq tili memlekettik til, al orys tili resmı til bolyp tabylady» degen bóligi deklarasııaǵa engizilmegenin jáne talqylaýdan alynyp tastalǵanyn aıta kele: «Bul bóliktiń deklarasııa jobasyna engizilýi durys emes edi. Munyń ózi tek onyń 1989 jylǵy qyrkúıektiń 22-sinde qabyldanǵan Respýblıkanyń Til týraly zańyna mazmuny jaǵynan qarama-qaıshy kelgendigine emes. Bul zań boıynsha qazaq tili memlekettik til, al orys tili ultaralyq qatynas tili dep tanylǵan bolatyn. Eń basty nárse mynaǵan baılanysty: bul erejeni ózgertip, jańa erejeni qabyldaı otyryp, zań shyǵarýshy organ qazaq tilin tez arada quryp ketýge kúni buryn dýshar eter edi. Qazaq jáne orys tilderi teń pravoly. Biraq olar óziniń is júzindegi jaǵdaıy boıynsha teń emes. Birinshisi ǵylymı-tehnıkalyq saladan belsendi túrde yǵystyrylyp otyrǵan, respýblıkadaǵy resmı is júrgizý salasynan tolyq derlik yǵystyrylǵan jergilikti, aımaqtyq til, al ekinshisi – ǵylym men bilim berý jáne dúnıejúzilik sıvılızasııa tili. Osyǵan baılanysty bul tilder teń statýsy bola turyp, qatarlas qozǵalys prosesinde birin-biri «jigerlendire» almaıdy», degen ǵalym qazaq tiline zań boıynsha artyqshylyqtar berý arqyly ǵana onyń bolmysyn, saqtalýyn jáne qaıta túleýin qamtamasyz etýge bolatynyn aıtady jáne bul jerde bóten nıet joq ekenin, orys tiliniń damýyna qysym jasaý da bolmaıtynyn jetkizedi.
Sondaı-aq deklarasııada Qazaq KSR-iniń odaqtan erikti túrde shyǵý quqyǵy saqtalatynyn eske salyp: «Onyń birqatar statıasy aldaǵy ýaqytta jasaqtalatyn Odaqtyq shart arqyly jáne Respýblıka Konstıtýsııasy arqyly kúshine engiziledi. Bul Konstıtýsııany ázirleý jónindegi jumys qazirdiń ózinde bastaldy», deıdi ǵalym.
Osylaısha, 80-jyldardyń aıaǵynda bastalǵan «egemendik sherýine» Qazaq eli de qosylyp, azattyqqa qaraı mańyzdy qadam jasalǵan edi. Bizden keıin eń sońǵy bolyp Túrikmen KSR-i jeltoqsan aıynda memlekettik egemendigi týraly deklarasııany qabyldaǵanyn aıta ketý kerek. Al odan ári 1991 jyly akademık S.Zımanovtyń jetekshiligimen «Qazaq KSR-iniń memlekettik táýelsizdigi týraly» konstıtýsııalyq zańy, 1993 jyly egemen elimizdiń birinshi Ata zańy qabyldanǵany belgili. Bul – endi basqa áńgime.
