Memlekettiliktiń quqyqtyq irgetasy

Tarıh kýá, álemde birqatar el egemendikke tóńkeris pen túrli áleýmettik kúızelis arqyly jetti. Al sol bir ótpeli kezeńde Qazaqstan saıa­sı turǵydan baıyptylyq pen parasattylyq tanytty. Táýelsiz memleket retinde qalyptasý úderisi kezeń-kezeńimen júzege asty. Aldymen Memlekettik egemendik týraly deklarasııa qabyl­danyp, artynsha jalpyhalyqtyq Prezı­dent saılaýy ótti. Odan keıin táýelsizdik týraly Konstıtýsııalyq zań, sodan soń jańa Kons­tıtýsııa ázirlenip, qabyldandy. Mundaı júıeli ári strategııalyq oılas­ty­rylǵan qadam el ishin­degi turaq­tylyqty saqtaýǵa jáne shynaıy bılik revolıýsııada emes, zańda ekenin dáleldeı tústi.

Deklarasııa – jańa memle­kettiń tuǵyryn bekitken qujat. Tipti onyń konseptýaldyq qury­lymy búgingi konstıtýsııalyq normalardyń negizin quraıdy.

• Memlekettik bıliktiń ústem­digi: Qazaq KSR-i óz aýmaǵynda tolyq, derbes jáne ústem bılikke ıe memleket retinde jarııalandy. Bul – odaqtyq orta­­lyqtyń sheksiz ústemdigin toqtatqan tarıhı qadam.
• Halyq – jerdiń ıesi: Dek­larasııada alǵash ret jer, jer qoınaýy, sý jáne tabıǵı resýrs­tar Qazaqstan halqynyń aı­ryqsha menshigi retinde tanylyp, bul qaǵıdat eldiń ekono­mı­kalyq egemendigi men ulttyq qaýipsizdiginiń negizi retinde bekitildi.
• Memlekettik rámizderge quqyq ıeligi: Eltańbaǵa, Týǵa, Ánuranǵa ıe bolý quqyǵy bizdiń mádenı jáne saıası bolmysymyzdy mo­­­ıyndaýdy jáne táýelsiz eldiń kórneki beınesin qalyp­­tas­ty­rýdy bildiredi.
• Halyqaralyq arenaǵa shyǵý: Respýblıka óz betinshe syrt­­qy ekonomıkalyq saıasatyn anyq­taý quqyǵyn ıelendi. Bul Qazaq­stannyń álemdik qaýym­das­tyq­ta tolyqqandy múshe bolý jolyn ashty.

Deklarasııanyń qabyldanýy búkil qoǵamda tereń rezonans týdyrdy. Buqara bul qujatty jańa ómirge betburys dep qabyldady. Sol kezdegi baspasóz quraldary da halyqtyń kóńil-kúıin jarysa jazdy. Redaksııaǵa túsken hat­tardyń basym kópshiligi ult­tyq sana-sezimniń oıanǵanyn, aza­mattyq jaýapkershiliktiń qalyp­tasyp kele jat­qanyn ańǵartty. Bul halyqtyń óz memleketin qurý úderisine alǵash ret sanaly ári zańdy túrde qatysýy edi.

Búgingi Qazaqstan úshin de deklarasııa – tarıhı arhıvtegi qujat emes, qazirgi memlekettik qury­­lymnyń quqyqtyq-ıdeıa­lyq irgetasy. Onyń negizgi qaǵı­dattary qazirgi saıası refor­ma­­larda óz jalǵasyn tapqan. My­saly, zań ústem­digi, ekonomı­ka­lyq táýelsizdik jáne etnos­ara­lyq kelisim syndy irgeli ıdeıalary qazirgi memlekettilik negizin quraıdy. Prezıdent Qasym-Jomart Toqaev atap ótkendeı: «Memlekettik egemendik týraly deklarasııa táýel­sizdik jolyndaǵy sheshýshi kezeń boldy. Búginde onyń ıdeıalary ádilettilikti, zań ústem­­digin jáne ulttyq qaýipsizdikti nyǵaıtý saıas­atymyzda jalǵasyn tabýda».

Osylaısha, 25 qazan – dúnıe­júziniń saıası kartasynda egemen Qazaqstannyń juldyzy alǵash ret janǵan tarıhı sát. Memlekettik egemendik týraly dek­larasııa sol tarıhı evolıý­sııa­nyń alǵashqy jáne eń jaýapty qadamy. Ol – táýelsiz memleket qurý jolyndaǵy kemeldilik pen kóregendiliktiń naqty kórinisi.

Atalǵan qujat tek quqyqtyq akt emes, jańa urpaq úshin de tereń maǵynaly sımvolǵa aınaldy. Bul – ulttyń tarıhı sabaq­tastyǵy men azamattyq jaýapkershiligin eske salyp turatyn rýhanı baǵdar. Sebebi deklarasııa ár azamatqa óz mem­leketin qurý isine tikeleı qatysy baryn sezindirdi. Dál osy sezim – halyqtyń tarıhı jadyn, ulttyq biregeılikti jáne memleketshildik sana-sezimdi qalyptastyrdy. Sondyqtan deklarasııanyń máni ýaqytpen shektelmeıdi.

Marat JUMAǴULOV,

Prezıdent janyndaǵy QSZI bas ǵylymı qyzmetkeri, zań ǵylymdarynyń doktory