Egemendikti naqty ispen bekiter kezde Konstıtýsııamyzdy, Eltańbamyzdy, Týymyz ben Ánuranymyzdy qabyldadyq. Ulttyq valıýtamyz aınalymǵa engende, rýhymyz bıikteı tústi. Memlekettik shekaramyz shegendelip, ony qorǵaý úshin el qorǵanysy men qaýipsizdik júıesin qalyptastyrý mindeti turdy. Sol tarıhı kezeńde men de óz qyzmetimdi abyroımen atqaryp, elimizdiń qorǵanys salasyn nyǵaıtý jolynda eńbek etkenimdi úlken maqtanyshpen eske alamyn.
Memlekettik egemendik týraly deklarasııa qabyldanǵan kezde Memlekettik qaýipsizdik komıtetiniń Almaty qalasy jáne Almaty oblysy boıynsha basqarmasynyń bastyǵy qyzmetin atqaryp júrgen edim. Táýelsizdik alǵan soń burynǵy komıtettiń ornyna óz halqyn qasterleıtin, qadirleıtin, elin, jerin, Otanyn qorǵaıtyn, zańdy buljytpaı oryndaıtyn Qazaqstan Respýblıkasynyń Ulttyq qaýipsizdik komıteti qurylyp, men tóraǵanyń birinshi orynbasary bolyp taǵaıyndaldym.
Bul jerde «qaıta quryldyq» degen sóz aıtýǵa ǵana jeńil. Negizi burynǵydaı bolǵanymen, kóptegen sharty, júıesi, qyzmettik bazasy múldem jańadan qurylǵan komıtettiń eń áýeli qyzmettik erejesin bekitip alý kerek boldy. Jańadan ereje jazdyq. Ol qujatty kóptegen zańgermen, laýazym ıelerimen aqyldasyp, zańdylyq jaǵyn, Konstıtýsııaǵa saı baptaryn túgeldeı jańadan qurdyq. Kóp uzamaı komıtettiń qyzmettik erejesi daıyn boldy.
Ulttyq qaýipsizdik komıtetindegi reforma munymen ǵana tynbady. Prezıdent apparatymen kelisip, mamandardy irikteý ári oblystyq basqarmalarǵa basshy daıyndaý isi óte kúrdeli ári asa qıyn sharýa edi. Kúni-túni ýaqytpen sanaspaı, jumys ornymyzda tapjylmaı otyrýǵa týra keldi.
Keshikpeı Prezıdenttiń arnaıy Jarlyǵymen Ulttyq qaýipsizdik komıtetiniń tóraǵasy bolyp taǵaıyndaldym. Kadr máselesi qıyndap ketkeni shyndyq edi. Kóp qyzmetkerler tarıhı otany Reseıge ketip qaldy. О́zimizdiń mamandar áli ysylyp, qalypqa túsken joq. Endi ne isteý kerek? Oılanyp-tolǵanyp tapqanymyz – bilikti maman daıarlaıtyn oqý ornyn ashý boldy.
Sonymen ózim bastap, joǵarǵy laýazymda otyrǵan kisiler qoldap, UQK akademııasyn qurdyq. Biraq oǵan bilikti oqytýshylar jetispedi. Degenmen «kósh júre túzeledi» demekshi, aqyryndap bári ornyna kele bastady. Keleshekte onyń keremet oqý orny bolatynyna nyq sendim. Búginde sol akademııa Ulttyq qaýipsizdik komıtetiniń beldi oqý ordasyna aınaldy.
1995 jyldyń aıaǵynda Prezıdent Jarlyǵymen Ulan áskerı jasaǵynyń qolbasshysy qyzmetine aýystym. Bul jasaq – alys-jaqyn shetelden kelgen mártebeli qonaqtardy qarsy alyp, sap túzep aldynan ótip, qurmet kórsetip, halyq iltıpatyn bildiretin ári Qarýly kúshterimizdiń saltanaty qandaı ekenin kórsetetin jasaq. Ulanǵa qarap elimizdiń qaýipsizdigin qorǵaıtyn áskerimizdiń qýat-kúshin, aıbynyn baıqaıdy, baǵamdaıdy, baǵdarlaıdy.
Alǵashqyda Prezıdenttiń kúzet qyzmeti men Respýblıkalyq ulandy qosa basqaryp júrýime týra keldi. Prezıdenttiń arnaıy Jarlyǵymen 1997 jyldyń naýryzynan Ulan áskerı jasaǵynyń qolbasshysy mindetine basybaıly ornyqtym. Iаǵnı burynǵy eki qyzmetti qatar alyp júrgendi qoıyp, endi tek Ulan qolbasshysy degen laýazymdy ıelendim. Erekshe nazar aýdararlyq jaıt – Ulttyq ulanymyz jeke usynyspen jáne TMD-da birinshi bolyp bizdiń elde quryldy. Osy jaǵdaı kóńilimdi qýanyshqa bóleıdi.
Odan keıingi qolǵa alǵan istiń biri – til máselesi edi. Usynysym boıynsha Ulanda memlekettik tildi qoldanýdy qolǵa alýdy kúsheıtýge týra keldi. Áıtpese, is-qaǵazdarynyń bári oryssha bolatyn. Tipti pármen berý, raport berýdiń ózi orys tilinde. Olardy qazaqshalaý mindeti aldyńǵy meje etip qoıyldy. Mamandardan arnaıy top qurdyq, árqaısysy ózderine júktelgen tapsyrmany óte jaqsy oryndap shyqty. Áskerı sózder men termınderdi, pármen berýdegi, raport daıyndaýdaǵy arnaıy sózderdi qazaqshalap, termınologııa komıssııasyna jiberip, baspasóz arqyly jurtshylyqtyń talqysyna saldyq. Áý basta qarsylyq tanytqandar tabylyp jatty. Ne termınge kóńili tolmaı, ne dybystalýy kúrdeli dep qıyndyq týǵyzǵan azamattar da kezdesti. Al qazir Ulannyń sarbazdary qazaq tilinde saırap júr. Qazaqsha raport beredi, sálemdesedi. Onyń ústine eń basty másele – is-qaǵazdaryn túgeldeı derlik memlekettik tilge kóshirdik. Osylaısha, áskerı jasaq ekenimizge qaramastan bar qazaqtyń júregine jol tabýǵa tyrystyq, nazaryn aýdarýǵa kúsh saldyq.
Elimiz táýelsizdik alǵannan keıingi aldymyzdaǵy maqsat stalındik zulmattyń qandy qylyshyna ushyrap, opat bolyp ketken aıaýly azamattarymyzdy arhıv derekterinen izdep tabý edi. MQK muraǵatynan olardyń is-qaǵazdaryn kóterý, jazyqsyz japa shekken, sottalǵan, atylǵan kisilerdiń atyn qaıtadan jaryqqa shyǵaryp, aqtap alý naýqany bastaldy. Bul naýqanǵa óz basym belsene aralastym. Sol kezde elimizde jalaǵa ushyraǵan azamattardy aqtap alatyn «Ádilet» qoǵamy quryldy. Onyń jetekshisi Tarıh jáne etnologııa ınstıtýtynyń dırektory, akademık Manash Qozybaev edi. О́zim oblystyq MQK basqarmasynda qyzmette júrgen ýaqytta saıası qýǵyn-súrgin qurbandaryn aqtaý jónindegi komıssııanyń tóraǵasy boldym.
Birinshiden, atalǵan azamattardyń qujattaryn zerttep, bas-aıaǵyn jınaqtap, aqtap shyǵý kerek bolsa, ekinshiden, qaı jerde atylǵanyn bilý qajet edi. О́kinishke qaraı, arhıvten bul suraqtarǵa tolyq jaýap beretin qujattar tabylǵan joq. Joıyp jibergen syńaıly. Sodan birneshe top qurdym. Bir top 30-jyldary mańyzdy oryndarda jumys istegen adamdy izdedi. Ekinshi top el aýzynda júrgen derekter boıynsha jumys istedi. Gazet, jýrnaldarǵa shyqqan aqparatty egjeı-tegjeıli zertteıtin taǵy bir top quryldy. Tikeleı arhıv materıaldaryn tekseretin óz aldyna jeke bir top boldy. Osyndaı jumys kúni-túni júrgizildi. Eńbegimiz esh ketken joq. Biraz máseleniń beti ashyla bastady.
Sodan 1999 jyly men Qorǵanys mınıstri bolyp taǵaıyndaldym. Ol ýaqytta elimizdiń ekonomıkasy, turmys jaǵdaıy, ál-aýqaty máz emes bolatyn. Halyq jaǵdaıy qazirgimen salystyrǵanda áldeqaıda aýyr edi. Tipti jaryq, azyq-túlik tapshylyǵy da keıbir óńirlerde kezdesip jatatyn. Qorǵanys salasyna barǵan kezde de osyndaı tapshylyqqa kózim jetti.
Esimde, qarasha aıynda Qaýipsizdik Keńesinde Qarýly kúshterdi reformalaý máselesin tyńdaıtyn boldy. Sol tyńdaý bastalǵanǵa deıin qarap otyrǵan joqpyn. Barlyq garnızonǵa taǵy da baryp jaǵdaılaryn pysyqtadym. Sarbazdardyń jalaqysy tómen, oq-dári múlde joq, tipti kıimderi de eski-qusqy, ábden tozǵan. Oǵan sebep – alatyn qarajat joq. Kem-ketiktiń ornyn tolyqtyrýǵa uıymdasqan túrde bar kúshimizdi jumsadyq. Nátıjesinde, birinshi Doktrınany qabyldadyq. Ondaǵy zańdardy ózgertýdi qolǵa aldyq. Áskerler jaıyndaǵy qarajattyń jetispeýshiligin joıý jónindegi burynnan mazalap kele jatqan suraqtardyń sheshimin taptyq.
Qorǵanys salasyn reformalaý máselesi kún tártibinen túspedi. Sebebi áskerler soltústik-shyǵysta ǵana ornalasqan. Al basqa óńirler bos. Sondyqtan da basqa óńirlerdi ásker quramymen tolyqtyryp, tórt okrýg qurdyq.
Biz ol jyldary jańa memleket múddesine qyzmet etýdiń qanshalyqty jaýapty is ekenin tereń sezindik. Áskerdiń bedelin kóterý, ofıserler korpýsyn qalyptastyrý, jas sarbazdardy Otanǵa adal bolýǵa tárbıeleý basty maqsatymyzdyń biri boldy. Tártip pen erlik, elge degen súıispenshilik ár áskerı qyzmetshiniń boıynda bolýǵa tıis qasıetterdi el qorǵaıtyn ulandardyń boıynan kórgimiz keldi. Sol úshin patrıottyq tárbıege asa mán berdik. Irgetasy myqty bolǵan soń, búginde tynyshtyq kúzetinde qyzmet etip júrgen azamattarymyz el egemendiginiń tiregine aınala bildi dep senemin. Qıyn-qystaý kezde eldiń tynyshtyǵyn kúzetip, qoǵamdyq tártipti saqtap, azamattardyń qaýipsizdigin qamtamasyz etýmen aınalysatyn qurylymdar búgingi tańda zaman talabyna saı jańaryp, kásibı deńgeıi joǵary, el senimin aqtap júrgen myqty kúshke aınalǵany qýantady.
Memlekettilikti nyǵaıtý jolynda Prezıdent Qasym-Jomart Toqaev júrgizip otyrǵan saıasattyń tarıhı mańyzy zor. Memleket basshysy eldiń turaqtylyǵyn, halyqtyń ál-aýqatyn arttyrýdy, ádildik pen zań ústemdigin ornatýdy basty baǵyt etip otyr. Bıylǵy Joldaýynda: «Bizdiń basty maqsatymyz – Ádiletti Qazaqstandy ornyqtyrý. Ol úshin eldiń tutastyǵyn, qoǵamnyń turaqtylyǵyn jáne azamattardyń ál-aýqatyn qamtamasyz etýimiz qajet», dep atap ótken edi. Shyn máninde, qazirgi saıası jáne áleýmettik reformalar qoǵamdy jańǵyrtyp qana qoımaı, halqymyzdyń memleketke degen senimin kúsheıtip otyr. «Kúshti Prezıdent – yqpaldy Parlament – esep beretin Úkimet» formýlasyna negizdelgen jańa basqarý júıesi el damýynyń strategııalyq baǵytyna aınaldy.
Ásirese ulttyq qaýipsizdik pen qorǵanys salasyn damytýǵa, áskerı qyzmetshilerdiń áleýmettik jaǵdaıyn jaqsartýǵa erekshe kóńil bólinýi – el qaýipsizdiginiń naqty kepili. Muny Prezıdenttiń: «Memlekettiliktiń berik qalqany – bul qaýipsizdik júıesi. Biz óz áskerı qýatymyzdy arttyrýmen qatar, qoǵamdaǵy tártip pen azamattardyń qaýipsizdigin de nyǵaıtýymyz kerek», degen sózinen de aıqyn ańǵaramyz.
El men jerdiń qaýipsizdigi – egemen elimizdiń eń basty qaýipsizdigi. Qorǵanysy myqty eldiń irgesi bekem. Elimiz beıbit, halqymyz tynysh, shekaramyz berik bolsyn!
Sát TOQPAQBAEV,
Halyq qaharmany, zapastaǵy general-polkovnık
