Sýret «Egemen Qazaqstannyń» arhıvinen alyndy
Kaspıı teńiziniń ekojúıesine tónip turǵan qaýip – ózekti másele. Kaspıı – halqymyzdyń baǵa jetpes tabıǵı qazynasy ári óńirdiń ekologııalyq turaqtylyǵy men ekonomıkalyq órkendeýiniń mańyzdy kepili, onyń gıdrologııalyq jaǵdaıy aımaqtyq klımatqa, bıoártúrlilikke, ekonomıkalyq qyzmetke tikeleı áser etedi. Qazir Kaspıı mańy aımaǵy buryn-sońdy bolmaǵan ekologııalyq qıyndyqqa tap boldy. Keıingi onjyldyqtarda teńiz deńgeıiniń aýytqýy men sý balansynyń ózgerýi ekojúıege, balyq sharýashylyǵyna, jaǵalaý ınfraqurylymyna, kólik-logıstıka salasyna eleýli yqpal etti.
Kaspıı teńiziniń elimiz aýmaǵyndaǵy bóligi – eń osal aımaq, óıtkeni onyń taıaz sý aıdyny klımattyq aýytqýlarǵa, sý balansynyń ózgerýine birinshi bolyp jaýap beredi. Deńgeıdiń odan ári tómendeýi porttardyń taıaz bolýyna, ýyldyryq shashatyn jerlerdiń joǵalýyna, jaǵalaýdaǵy landshafttardyń degradasııasyna, búkil aımaqtyń ekologııalyq qaýipsizdigine qaýip tóndiredi. Kóptegen zertteýlerge qaramastan, teńiz deńgeıiniń jylaralyq, onkúndik ózgerý mehanızmin anyq sıpattaıtyn biryńǵaı fızıka-matematıkalyq model áli de joq. Qoldanystaǵy boljamdardyń kópshiliginde naqtylyq joq, bul klımatologııa, gıdrologııa, geografııa, ekologııany biriktiretin pánaralyq taldaýǵa negizdelgen jańa keshendi tásilderdi qajet etedi.
Sh.Esenov ýnıversıtetiniń ǵalymdary Ǵylym jáne joǵary bilim mınıstrliginiń qarjylandyrýymen júzege asyp jatqan joba aıasynda Máskeý qalasyndaǵy Reseı Ǵylym akademııasy P.Shırshov atyndaǵy Okeanologııa ınstıtýtynyń ǵalymdarymen birlesip zertteýler júrgizip jatyr. Aldyn ala naqtylanǵan núktelerden sý, tunba synamalary alynyp, teńiz ortasyna arnaıy qurylǵylar ornatyldy, buryn ornatylǵan quraldardan derekter jınaldy. Zertteý Kaspıı teńiziniń qazirgi jaǵdaıy men deńgeılik rejiminiń dınamıkasyn sıpattaıtyn kópjyldyq gıdrometeorologııalyq, klımattyq, spýtnıktik derekterdi keshendi taldaýǵa negizdelgen. Jumysta Baký, Mahachkala, Fort-Shevchenko, Atyraý, basqa da jaǵalaý pýnktteriniń gıdrometeorologııalyq beketteriniń derekteri paıdalanyldy. Bul aýanyń, teńiz beti temperatýrasynyń, muzdylyqtyń, sý deńgeıi ózgerisiniń uzaqmerzimdi úderisterin baǵalaýǵa múmkindik berdi.
Kaspıı teńiziniń qazirgi jaǵdaıy ekojúıege, jaǵalaý aýmaqtarynyń áleýmettik-ekonomıkalyq turaqtylyǵyna tikeleı áser etetin klımattyq, gıdrologııalyq ózgeristermen sıpattalady. О́tken ǵasyrdyń 90-jyldarynyń ortasynan bastap teńiz deńgeıiniń turaqty tómendeýi baıqaldy, spýtnıktik málimetterge sáıkes, 2025 jylǵa qaraı ol úsh metrge jetti. Bul úderis sý men aýa temperatýrasynyń joǵarylaýymen, ózen aǵynynyń tómendeýimen, muz qabatynyń azaıýymen, býlanýdyń joǵarylaýymen birge júredi.
1995 jyldan beri teńiz deńgeıiniń úzdiksiz tómendeýi barlyq Kaspıı mańy elderi ǵalymdarynyń, bılik ókilderi men qoǵamnyń aıryqsha nazaryn aýdardy. Spýtnıktik altımetrııalyq derekterge sáıkes Ázerbaıjandaǵy Baký baqylaý beketinde teńiz deńgeıi – 29,4 metrge deıin, Reseıdiń Mahachkala qalasyndaǵy bekette 29,3 metrge deıin tómendegen. Bul – keıingi 500 jyldaǵy eń tómengi kórsetkish.
Kaspıı teńizi deńgeıiniń jylyna ortasha eseppen 10 sm-ge birtindep tómendeýi (keıbir jyldary bul kórsetkish 35 sm-ge deıin jetken) úkimetaralyq deńgeıde, halyqaralyq ǵylymı forýmdarda, aımaqtyq, federaldy vedomstvolarda keńinen talqylanyp júr. 2050 jylǵa deıin teńiz deńgeıi klımattyń qubylýyna baılanysty taǵy birneshe metrge deıin tómendeýi múmkin.
Eger sý deńgeıi 10 metrge tómendeıtin bolsa, soltústik Kaspııdiń elimizdegi bóliginde teńiz jaǵalaýy qazirgi shekarasynan 200 km-ge deıin sheginip, porttar men ınfraqurylymdardy áleýmettik-ekonomıkalyq, ekologııalyq zardaptarǵa soqtyrýy yqtımal.
Keıingi jyldary ǵaryshtyq zertteýlerdiń damýymen altımetrler arqyly teńiz deńgeıin zertteý damyp keledi. Elimizde «Qazaq Kaspıı teńizi ǵylymı-zertteý ınstıtýty» KeAQ ashylýy, otandyq ǵalymdardyń keshendi zertteý jumystaryn qolǵa alýy – jaǵymdy jańalyq. Júrgizilgen zertteý Kaspıı teńiziniń deńgeılik rejiminiń ózgergishtik tetikterin túsinýge eleýli úles qosty, ǵylymı jumystardyń baǵytyn aıqyndady, elimizdiń jaǵalaý aýmaqtaryn tıimdi beıimdeý men basqarý strategııalaryn qalyptastyrýǵa negiz qalady.
Kaspıı teńiziniń alańdatarlyq ahýaly – bolashaq aldyndaǵy zor jaýapkershilik. Teńizdiń baılyǵy men sulýlyǵyn saqtaý, ǵalymdar men sarapshylardyń kúshin biriktirip, bolashaǵyn aıqyndaý – barshamyz-dyń mindetimiz.
Samal SYRLYBEKQYZY,
Sh.Esenov ýnıversıtetiniń professory, «Ecojer» qaýymdastyǵy aımaqtyq ekologııalyq keńesiniń múshesi
Mańǵystaý oblysy
