SOǴYS BALALARY

...Nızkıı poklon Vam, detı voıny! Alekseı SÝRKOV.   ...Biz – jeńimpaz ákelerdiń balalarymyz. Nursultan NAZARBAEV.   Alataýdan óriledi myń bulaq, Arǵymaq bop kórinedi myń bulaq, Syldyr-syldyr tógiledi myń bulaq, Muzarttardan bólinedi myń bulaq, Jaǵalaýdyń jaqpar tasyn urǵylap, Saǵalardyń tal-teregi buldyrap, Japyraqtar shashady kep shashýyn, Qaz basady bala-bulaq quldyrap.   Aspan bıik, aspan tunyq, móp-móldir, Ár búrshikte ińgálaǵan kóktem júr, Alataýdyń qabyrǵasy kókteńbil, Kókirekke quıylady kókten nur, Osy sátti kútti ýaqyt kópten bir, Kúlimdeıdi qyzǵaldaq bop ketken qyr, Tabıǵattyń tas emshegin jibitip, Tirshiliktiń tal boıynda kóktem júr.   Jasyl sáýle taý betinen syrǵanap, Jaratqanǵa jazyp jatyr gúl madaq, Asqar shyńnyń jelbiregen qundaǵy aq, Aqsha bulttyń salmaǵy joq bir qadaq, Aq saǵymdy dirildetip kúlli alap, Alataýǵa jaǵyp jatyr nur-dalap, Dúrbeleńge kóz sýarǵan tirshilik, Dúnıege sábı kózben tur qarap.   Bulaq sábı Byldyr-byldyr til qatqan, Quraq sábı Sybdyr-sybdyr ún qatqan, Orman sábı Japyraǵyn shýlatqan, Arman sábı kókiregin tyńdatqan, Teńiz sábı tolqyndaryn týlatqan, Dala sábı osylardy dýlatqan, Bul dúnıede sábılikke ne jetsin, Ýildegen besiktegi qundaqtan.   Kiná artamyz mynaý kidi qoǵamǵa, Jamandasań jady joqty jamanda, Sábıligiń joǵalmasyn sanańda, Múmkin emes onsyz sený adamǵa, Alańdasań soǵan ǵana alańda, Abyr-dabyr basy qatty ǵalamda, Bazary mol, balalyq shaq, álemi Sáýle túsir abyrjyǵan zamanǵa.   Tabıǵat ta sábı shaqta ádemi, Sábı degen – saǵynyshtyń sálemi, Aqymaqtyń – adamzatqa álegi, Aqyldynyń – adamzatqa kómegi, Kókiregimde búrin jarǵan dán edi, Analardyń jylap salǵan áni edi, Qaıta oraldym qymbat sol bir shaǵyma, Armysyńdar, BALALYQ shaq álemi!   Toqsan túıin, Myń kúrmeýli tirshilik, Senen uqsaq búldirmeýdi umsynyp, Sábı degen búrin jarǵan bir shybyq, Kúdik te kóp kóringenshe kún shyǵyp, Eske tússe ertekteıin sol soǵys, Balalyq shaq muńaıady kúrsinip.   Ákesine medeý bolǵan balalyq, Anasyna demeý bolǵan balalyq, Izgilikke jeleý bolǵan balalyq, Er minezge egeý bolǵan balalyq, Jórgeginen jaqsylyqqa umtylyp, Eńbegimen eleý bolǵan balalyq.   Soqa jegip, dán bastyrǵan balalyq, Qart qýatyn jalǵastyrǵan balalyq, Adaldyqty joldas qylǵan balalyq, Týǵan jerge oralmaǵan Aıaýly, Áke jolyn jalǵastyrǵan balalyq.   O, balalyq, Qarapaıym balalyq, Seni keıde túsinbeske sanadyq, Saǵan keıde qýyrshaqtaı qaradyq, Kóp qasiret jatyr sodan taralyp, Tabıǵattyń kindiginen jaralyp, Jer-Ananyń qýatynan nár alyp, Bárin kórgen: Soǵys kórgen surapyl, Basymdy ıem, Batyr urpaq – Balalyq!   O, balalyq, Adaldyqqa bolystyń, Qulatpadyń týyn týǵan qonystyń, Sen uqtyrdyń ne ekenin boryshtyń, Jandaryńda jarasy bar sol istiń, Taǵzym etem aldaryńda senderdiń, BALALARY SOǴYSTYŃ! *   *   * Soǵys kezindegi balalar... Soǵys balalary... Basyna túsken asa aýyr jaǵdaıdan erte eseıgen, býyny bekip, buǵanasy qatpaı eńbekke aralasqan, jetimdiktiń jyryn jaraly júreginde jyldar boıy saqtaǵan, janary jasqa tolyp, batysqa telmirip, ákesin kútýden talmaǵan, sábı qoldarymen saltanaty ortaq Jeńistiń týyn kóterýge qoltańba salǵan, erlik pen órliktiń úzdik úlgisin kórsetken, erte eseıgen, BALALYQ, bul saǵan taǵzym. *   *   * Júrip jatty surapyl, Júrip jatty, Myń qaıǵyly, Myń muńdy, myń yrǵaqty, Tirshiliktiń quıqasyn shymyrlatty, Talaı túnder taǵdyrdy qyryndatty, Talaı kúnder mezgilden buryn batty, Oq pen órttiń daýyly quıyndatty, Armandardyń saparyn qıyp jatty.   Soǵys degen sahna – qanǵa bókken, О́mir dámin jaraly arman etken. Ajar taıǵan, ár taıǵan alma betten, Sýǵa batpaý kerek-ti tirshilikte, Kúımeı shyǵý kerek-ti janǵan órtten.   Aspan tútin, Daýysy kúrkildegen, Oq ta kóz joq Obalǵa irkilmegen. Otan úshin degen bir otty uranmen, Zeńbirekter sóıledi zirkildegen.   Tank astynda tirliktiń abat baǵy, Sulýlyqqa, sándikke qaratpady. Úmit qusyn ushyrǵan týǵan jerge, Úshburyshty hattardyń qanattary.   Jesirliktiń ne aýyr jarasynan, Jetimdiktiń ne aýyr nalasynan? Adresi bireý-aq: Okopstan! Hat ushady qazaqtyń dalasynan.   Qaıyq syndy qaltyldaq daýyldaǵy, Úmitter de oq tıip, aýyrlady. Kúnbatysqa kún salyp telmiredi, Kózi jasty qazaqtyń aýyldary.   Sondaı aýyl. Uldary qan maıdanda, Habar kelip tur ázir shalǵaıdan da. «Barlyǵy da maıdan», – dep bilek túrip, Soqa jegip, Shóp shaýyp, Arba aıdaýda.   Aldaryna jan salmas jarysýdan, Sharshamaıdy, Talmaıdy jany siridán. Qýanyshy – hat alý úshburyshty, Jubanyshy – oralý, tabysýdan.   Jas kelinshek Aqzıra Kórkem edi, Sonyń jyryn taratyp shertem endi. Jalǵyzyn ol tezirek erjetsin dep, Mektepke de asyǵyp, erte berdi.   Baqytty edi dúnıe-aı, sol kúnderi, Jaınap kúlgen dalanyń torǵyn beli. Jigit edi jan jary – Sársen degen, Segiz qyrly, joq edi erdiń kemi.   Ekeýine barsha kóz qarasatyn, Qos aqqýdaı sap túzep, jarasatyn. Ul ósirgen uǵymtal, esimi Erhan, Uǵyp ósken ata-ana parasatyn.   Ákesi onyń maıdanda, Dneprde, Oq pen ottyń sharpylyp júr ótinde. Anasy onyń aýylda, dán ushyryp, Adaldyq pen senimniń kúzetinde.   Sharshasa da syr bermes, Shydaǵany, Aq nóserdeı aq ta tók jylaǵany. Táńirine tabynyp túni boıy, Amandyǵy jarynyń suraǵany.   Eki tirlik ot basy kúbirlesken, Shyǵar emes shattyǵy burynǵy esten. Qıyn kúnder apshyny qýyrǵanmen, Aman-esen keledi súrinbesten.   Sháı ishedi qos taǵdyr, Syrlasady, Kóńilderin bir qońyr kúı basady. Tilekteri ústinde bir adamnyń, Júrekteri bir jyrdy jyrlasady.   Oıda joqta bir kúni... Ińir edi, Tym tolqýly Erhannyń búgin óńi. Til qata almaı, Júregi tym bata almaı, Tabaldyryq aldynda turyp edi.   Oıy onǵa bólindi, Armandaı ma, Jas balanyń ıyǵy talǵandaı ma? Balalyǵyn elemeı batyl oılap, Barǵysy kep tolqıdy qan maıdanǵa.   Bul armanyn ol qalaı oryndamaq, Qınalady sony oılap jalyndap-aq. Bir-aq ret kórsem dep jan kókesin Erhan bala mújildi ýaıymdap-aq. – Ne aıtamyn apama, Túsiner me, Men emes pe em súıregen kúshin órge. Jalǵyz qalsa, Jaýtańdap qos janary Tik ustaǵan keýdesin túsirer me?!   – Nar táýekel, Apam ǵoı, túsinedi, – Degen bir oı qulyndaı kisinedi. Jan kókemdi kóremin tek maıdanda, – Degen oıy ishinde pisip edi.   Kirdi úıine jasqanyp, Nazary joq, Sábı beti dombyqqan, Mazańy joq, Aqzıra da baıqady qalt jibermeı, – Ne bop qaldy, kirdi me jazaly ot?   – Joq, joq, apa, tynyshtyq, úreılenbe, Ordamyzǵa jamandyq tileı kórme. Men kókeme baramyn, Uryspashy, Maǵan da bir amanat tirelmeı me?   – Ne dep tursyń, jalǵyzym, ne degeniń, Shunaq qudaı, sen qalaı sheber ediń. О́mirimniń jalǵasy ózińsiń dep, О́tirik pe besikke bólegenim? – Saǵan aıan men buǵan kelispesim, Sen áli de qoshaqan óristesiń. Qan maıdanyń qyrmannan jeńil me eken, Qulynym-aý, bar-joǵy on úshtesiń.   – Bilem, apa, men edim súıengeniń, Aınalaıyn, aıaýlym, kıem meniń. Jan kókemdi saǵyndym, Baraıynshy, Jan kókemdi aıtqanda ıer me ediń?   О́ziń aıtqan erlikte sanam meniń, Mendeı bolsań sen úıde qalar ma ediń. Búgin túste mektepte jıylys bop, «Mal aıdasyp maıdanǵa baram», dedim.   Aman bolsa oralar balań nesip, Jan kókemmen qaıtamyn sálemdesip. Mal aıdaýǵa jaratpaı kete me dep, Bir jasymdy ósirdim, amal neshik.   Qan maıdanǵa azyqqa aparamyz, Olar ashta biz qalaı jata alamyz. Ákelerge qolǵabys bere almasaq, Qalaısha biz ulmyz dep atanamyz.   Qıyndyqty kórdim ǵoı, jylamadym, Jan kókemdi kórem dep qýanamyn. Ustazyma sóz berdim baramyn dep, Ustamashy, apataı, suranamyn.   – Mal aıdaımyz maıdanǵa, Erteń júris, Unamaıdy aýylda selteń júris. Jan kókeme jaqsylap tapsyraıyn, Qolǵap toqyp, odan da berseń durys.   Aqzıranyń janary móldiredi, Júreginde jarylyp seń júredi. Aıtqany ras ulynyń, amal neshik, Ashy bolsa aqıqat sendiredi. Taǵdyr qandaı Qıyn dep tań qalasyń, Kim túsiner áıeldiń jan jarasyn? Kókesiniń aıtqanda esimin ul, Jylaı berdi qushaqtap jan balasyn.   Bar jaqsylyq jarasar, Bul adamǵa, Jaqsylyqtar tazalar kúnádan da. Mahabbattyń kóterip mártebesin, Qandaı sulý áıelder jylaǵanda!   – Kim barady, qulynym, Kim barady? (Jarq etkendeı bulttanǵan kún qabaǵy). Tapsyraıyn men seni, Áýeli Alla, Sonan keıin men soǵan bul balany.   – Baqtashy shal, muǵalim Ádilǵazy, Aqsaq soldat – aýyldyń ónerpazy. Sosyn balań, tórteýmiz jol júretin, Kókem desem ashylar kóńil jazy.   Jol biletin soldat bar,úreılenbe, Qydyr ata oń sapar tileıdi erge. Bir qosaýyz jáne bar qolymyzda, Ońaı olja bolmaspyz dúleılerge.   – Jaqsy-jaqsy, qulynym, jaraǵanyń, Men qaıteıin, aýylda, panadamyn. Jáne ala ket ákeńniń beldemshesin Quıańy bar beliniń, qara janym.   Sýyq ustap qaldy ma, kim biledi, Quıań degen qutylmas qurǵyr edi. Qolǵap toqyp bereıin tań atqansha, Múmkin qoly sýyqtan kúldiredi.   Sekseýildi syndyryp, Otqa jaǵyp, (Qyzýyndaı saǵynysh jatqany anyq). Uıyqtamastan Aqzıra tań atyrdy Janarynyń monshaǵy hatqa tamyp. Erjetýge asyqqan qandaı ulan, Aqzıranyń án ushty tańdaıynan. Alpys eki tamyry boı-boı ıip, Iiskedi ulynyń mańdaıynan.   Saldy bárin ulynyń dorbasyna, Sálemdeme arysy – almasyna. Tapsyrýǵa tentegin muǵalimge, Tańnan turyp sol úıge bardy asyǵa. Kerýen daıyn, Dál qazir júrip ketpek, Eske saldy qasterli ǵurypty eptep. Oń bolsyn dep sapary jolaýshynyń, Qol bulǵady halaıyq Turyp kóp-kóp.   Saǵynyshtyń, Sezimniń basqa piri, Has erliktiń kári me, jas pa túri? Jolyń bolsyn, balalyq, jolyń alys, Jolyń bolsyn, zamannyń jas batyry.   Osy shyǵar bir erlik utymdy anyq, Jaqsylyqqa tolǵatqan sútiń tamyp. Maıdandaǵy erlerge sálem aıt dep, Shyǵaryp sap qaldy artta búkil halyq.   Shyǵaryp sap qaldy artta qurdastary, Aýylynyń aqjarma nurly aspany. Kórshi úıdegi quba qyz, Partalasy, Asyq oınap, Dop qýǵan syrlastary.   Ýaqyt ta tar qoshtasyp, syrlasýǵa, Dostary da damylsyz júr qasynda. Qaldy olar da qaraıyp birtin-birtin Jeıdeleri jelbirep qyr basynda.   Osy joldyń aldy uzyn, arty qysqa, Qashqan sıyr jibermes sál tynysqa. Ala shańdy jetelep barady olar, Tize qaǵyp úmitke, talpynysqa. Janarlaryn jadyratyp aldy daǵy, Qyr basynda qaraıyp qaldy bári. Kúnbatysqa bet alǵan osy kerýen Keler kúnniń úmitin jandyrady. *   *   * Balalyq shaq kórsetpeı basqa qylyq, Alǵa qaraı umtyldy asqaq úmit. Aqkıiztoǵaı aspany kúlimsirep, Jylyoı qaldy janary jasqa tunyp.   Shaǵyldardyń shańytyp shalǵaılary, Júrilmegen jazyqtar jolǵa aınaldy. Jaıyq qaldy jaýtańdap toǵaılary, Burań-burań júgirgen Qaınar qaldy.   Kúnder ótti arada, Túnder ótti, Jańa jerler jaıady tyń derekti. Soǵys qatty, Al ashtyq odan da zor, Kún kóredi qınalmaı kimder epti.   Uıqy qaldy, Tynyshtyq bulbul ushty. Bala dene shıryqty, Syn – qylysh-ty. Baqtashy shal qınaldy, syrqaty bar, Soldat ta ázer kóterdi bul júristi.   Jalǵandyqtyń bul jerde keregi ne, О́zek bolmas ómirdiń kezeńine. Demi bar jan demiger shaq edi bul, Qaramaıtyn atyńa, bedelińe.   Joldyń boıy qıraǵan aýyl, aýyl, Talqan qylyp tastaǵan doly daýyl. Bir jaqsysy bulardy túsingender, Boldy árqashan ári dos, ári baýyr.   Júrek bergen bularǵa joldamany, Batyrlyqtyń sapary aldamady. Orynbordyń halqy da jaıdy bilip, Demep jatyr sózimen – qolda bary.   Joqshylyqtyń bolmaıdy túk kómegi, Taban taısa taǵdyryń tik keledi. Sábılerdi kórgende ash-jalańash, Sıyr saýyp, olarǵa sút beredi.   Kele jatty osy kósh, Aman bári, Qıyndyqta taımastan tabandary. Bar bolsa da únemdep qoldaǵyny, Joq bolsa da bardaı ǵyp amaldady.   Bala batyr keledi sanatqa erip, Kórem deýmen ákemdi qanat kerip. – Oqý kerek, Erhanjan, dep ótinip, Ádilǵazy qoıady sabaq berip.   Aıdaǵany maly emes Qarabaıdyń, Sondyqtan da attaryn daralaımyn. Janǵan órtke bas tikken O, BALALYQ, Qadamyńdy erlik dep baǵalaımyn.   San jetpeıdi kóńilge túıgenderi, Ospadar jaý oırannan ımenbedi. Qara jyryn qaıǵynyń bozdatady, Ýkraınanyń jaraly kúıgen jeri.   Artta qaldy Dnepr beleńderi, Ázir aman dalanyń órenderi. Taras únin taratyp jatyr eken, Qan maıdannyń qaharman óleńderi.   Toqtady olar bir kúni bir aýylǵa, Baqtashy shal qaldy da qaraýylda. Bul úsheýi temir jol jaqqa bardy, Janǵan órttiń qan qyzyl alaýynda.   Kenet, Kenet, Janary qaldy qatyp, Bireý otyr aıaǵyn salbyratyp. Vagon tolǵan usqynsyz músápirler Etik kıgen shulǵaýyn jalbyratyp.   – Bular kimder? Túrleri qalaı ketken, – Degen oımen bala Erhan qaraıdy eppen. Osy kezde aqsańdap keldi soldat Temir joldy ol mana janaı ketken.   – Oh, sumyraı, súmelek túrlerińdi, Kóre almassyń baıaǵy kúnderińdi. Aıaǵymdy kánekı qaıtaryńdar О́shireıin senderdiń únderińdi.   – Dep surlanyp, Jaýynger umtylǵaly, Shyǵyp edi, kúzetshi «tur-turlady». – Bular tutqyn, Tutqyndy urmas bolar, Eshteńe etpes jaǵańnyń jyrtylǵany.   Úrpıisip úreıden, jan baǵyp bir, Tutqyndar da qozǵaldy qarmanyp qur. Saıtandaı dep fashısti oılaýshy edi, Adamǵa uqsas eken dep tań qalyp tur.   Sholaq qoly sholtańdap muǵalimniń, Sol taratty jalǵasyn myna jyrdyń: – Tutqyn degen osylar, soǵys ashqan, Ádildik bar, Erhanjan, kýá qylǵyn.   Aıta almaımyn, balalyq kelte ǵoı dep, Keýdesinde olardyń kórkem oı kóp. Fashısterdiń múskinin kórip turǵan, Erhandy bir qozǵady tentek oı kep.   Eske tústi jaǵdaılar qaı-qaıdaǵy, Balalyqtyń tógilgen bal qaımaǵy. Qars túıilip qabaǵy jas batyrdyń, «Hende hoh» dep yzamen aıqaılady.   Apyr-topyr bop qaldy, Abyr-sabyr, Quıyndatyp jetkendeı qara daýyl. Muǵalim kep ustady ıyǵynan: – Sabyr, sabyr, Erhanjan, sabyr, sabyr.   Jalǵyz daýys júzderdi qarmap ketti, O, Balalyq, daýsyńa salmaq kepti. Asylmyz dep keýdesin kótergender «Gıtler kapýt» dep shýlap, sarnap ketti.   Qaısar namys keýdede túregeldi, Bastady da balalyq bir ónerdi. Álgilerdiń syqpytyn kórgen kezde, Túkirdi de jerge bir júre berdi.   Sol kúnderden áli de ot kóremin, Júregimnen barlyǵyn ótkeremin. Balalyǵy joq jannan saqtanamyn, Balalyqty uqpasty jek kóremin. *   *   * Ketti taǵy ilgeri sıyr kerýen, Bul kúnde olar ysylǵan, qıyn kórgen. Samoleti dushpannyń kelip qaldy, Asyp bara jatqanda qıyr belden.   Astan-kesteń aınala, qulaq tundy, Bir-aq bomba tegister bir-aq qyrdy. Kórip qaldy Erhan tek buǵa berip, Baqtashyny bir quıyn laqtyrdy.   Solaı qaraı júgirdi turyp alyp, Keldi taǵy bir daýyl qyryna alyp. Qan-qan bolǵan omyraýy baqtashy shal, Jatyr eken qınalyp, yńyranyp.   – Erhan balam, qaıteıin jete almadym, Taǵdyr degen tereńnen óte almadym. Baqyttymyn, jyly pesh túbinde emes, Maıdanda óldim. Osy edi ot-armanym.   – Bári de óter, eseıip, Túlersińder, Qyran bolyp qııadan ilersińder. Otan úshin opat bop ólgen baqyt, Armanyna jetti dep bilersińder.   Qan kóbelek aınalyp qara jerdi, Jylap-eńirep Erhan tek qala berdi. – Topyraǵy maıdannan buıyrdy, – dep Muǵalim kep shal kózin jaba berdi.   Budan aman qutyldy qalǵandary, Taǵy qashty aldynan armandary. Qoınyna alyp qutqardy myń ajaldan, Ýkraınanyń baýyrmal ormandary.   Aqyr jetti-aý! Tapsyrdy amanatty, Bastan keship san ajal, san azapty. On úsh jasar Erhan tek ókinishten, Ishteı eńirep, egilip bara jatty.   Jan kókesin amal ne, kóre almady, О́zekti órter habarǵa sene almady. Beldemshege bet basyp jylady óksip, Anasynyń hatyn da bere almady.   Talaı-talaı habarǵa qulaq túrdi, Jan kókesin saǵynyp, jylap turdy. О́zin jigit kóretin ońashada, Áli bala ekenin bir-aq bildi.   Sum soǵysty qarǵaıdy, jek kóredi, Áldekimge kijinip, kektenedi. Jaý tylyna attanyp tapsyrmamen, Kókesi onyń habarsyz ketken edi.   Kóre almady kókesin, Amal neshik, Jazbady ma bul taǵdyr oǵan nesip. Bir qaıyńnyń túbinde jatyr ma eken, Bir gúl bolyp tur ma eken samal keship? Ýa, ýaqytym, Nazar sal, Aıtarym bar! Erlikti de ezdikti baıqadyńdar. Anasyna aman-saý aparaıyn, Balalyǵyn Erhannyń qaıtaryńdar. Ashtyq penen sýyqqa qaramaı-aq, Balalyq shaq ot keshti jalań aıaq. Ákesiniń jolyna aq tilegen, Kórdiń be, ýaqyt, myńdaǵan balany aıap. Talaı kúnge mán bermeı qaradyq shat, Bólem seni, sol kúnder, aralyq sap. Aldaryńda senderdiń uıalamyn, Oıyn qýmaı, Oı qýǵan, BALALYQ ShAQ!   Senderdi aıtsam ólmeıtin ómir kórem, Alapattan jasqanyp, sheginbegen. BALALARY SOǴYSTYŃ – qaharmandar, Taǵdyr degen maıdannan jeńilmegen.   Jaısań jiger, janymdy jetelediń, Ottan shyqqan otanshyl ot-órenim. BALALARY SOǴYSTYŃ, basymdy ıip, Mártebeńdi máńgilik kóteremin. *   *   * Aman bol, adal BALALYQ! О́tegen ORALBAIULY