Kollajdy jasaǵan – Qonysbaı ShEJIMBAI, «EQ»
Turmysy túzýlerge zańsyz taǵaıyndalǵan kómek
Alǵashynda ataýly áleýmettik kómekti jumyssyz, bala-shaǵasy nápaqasyz qalǵan ekiniń biri aldy. Sodan kóp ýaqyt ótpeı-aq ataýly áleýmettik kómektiń adamdardy masyldyqqa ıtermeleıtini jóninde pikirler aıtyla bastady, áli de aıtylyp keledi. Iаǵnı Joldaýda aıtylǵandaı, keminde 15 jyl boıy áleýmettik masyldyq pen áleýmettik alaıaqtyqqa jol berilip keldi. Bul oraıda zańsyzdyqtar, ataýly áleýmettik kómekke baılanysty iri kólemde qarjynyń maqsatsyz jumsalǵany Túrkistan oblysynda da belgili bolyp otyr.
Prokýratýranyń tekserisi kezinde keıbir otbasylarǵa negizsiz tólemder júrgizilip, qujatta jalǵan qorytyndylar rásimdelgeni anyqtaldy. Máselen, Jetisaı aýdanynda turmysy túzý 18 otbasyna ataýly áleýmettik kómek zańsyz taǵaıyndalyp, 3,1 mln teńge aýdarylǵan. Mundaı kemshilik Saryaǵash aýdanynda da tirkelgen. Qaplanbek aýyl okrýginde ýchaskelik komıssııa hatshysy men aýyl okrýgi ákiminiń orynbasary komıssııa músheleriniń atynan qol qoıǵany áshkere boldy.
«56 ótinish boıynsha jalǵan qorytyndy rásimdelip, sonyń saldarynan 9,7 mln teńge memlekettiń qarjysy maqsatsyz jumsalǵan. Prokýratýra zańsyzdyqtardy joıyp, jaýapty adamdardy tártiptik jaýapkershilikke tartý úshin qadaǵalaý aktisin engizgen. Qazir bul másele qaralyp jatyr», dedi Saryaǵash aýdany prokýratýrasynyń prokýrory Nurbol Qambar.
О́ńirde aýdandyq prokýratýra organdarymen ataýly áleýmettik kómek (AÁK) taǵaıyndaý jáne tóleý barysyna Jetisaı, Keles, Maqtaaral, Saryaǵash, Saıram aýdandarynda taldaý júrgizilip, 176 is-qujat boıynsha jalpy somasy 56,1 mln teńgege zańbuzýshylyqtar anyqtalǵan. Aýdan jáne qala ákimderine berilgen usynymdar negizinde oblystyq jumyspen qamtýdy úılestirý jáne áleýmettik baǵdarlamalar basqarmasy tarapynan qosymsha zerdeleý jumystary júrgizilipti. Nátıjesinde, usynýlarda kórsetilgen 176 is-qujattyń tek 23-inde – 4 485,5 myń teńgeniń zańbuzýshylyqtary rastaldy. Olardyń basym bóligi tabys pen múlikti jasyrý, otbasy múshelerin durys kórsetpeý, sondaı-aq avtokólikti satýdan túsken tabysty esepke almaý jaǵdaılarymen baılanysty bolǵan. Qalǵan 153 is-qujat boıynsha AÁK taǵaıyndaý qoldanystaǵy zańnamaǵa sáıkes júrgizilgeni anyqtaldy.
Oblystyq jumyspen qamtýdy úılestirý jáne áleýmettik baǵdarlamalar basqarmasynyń mamandarynyń málimdeýinshe, bul isterde bir mekenjaıda birneshe otbasynyń tirkelýi, turǵyn úıdiń alańy, avtokólik ıeligi jáne ýchaskelik komıssııa qorytyndylaryna qatysty máseleler kóterilgenimen, olar Áleýmettik kodeks pen AÁK qaǵıdalaryna qaıshy kelmeıdi. Atap aıtqanda, otbasylardyń bir mekenjaıda tirkelýi – páter jaldaý sebebinen bolǵan jáne zańbuzýshylyq bolyp sanalmaıdy; menshikte bir ǵana turǵyn úı bolǵan jaǵdaıda onyń paıdaly alańy esepke alynbaıdy; sondaı-aq bir avtokóliktiń bolýy AÁK taǵaıyndaýǵa kedergi emes. Al «FSM Social» júıesinde ýchaskelik komıssııa tarapynan tehnıkalyq qatelikterge jol berilgenimen, olar AÁK-niń zańsyz taǵaıyndalýyna negiz bola almaıdy. Búginde 3 AÁK alýshy óz erkimen 721,8 myń teńgesin keri qaıtardy, 14 AÁK alýshynyń qujattary (2 197,1 myń teńge) sotqa joldanǵan. Al 6 AÁK alýshyǵa 1 566,6 myń teńgeni bıýdjetke keri qaıtarýǵa habarlama berildi.
Sondaı-aq basqarma basshylyǵynyń málimetine qaraǵanda, keıingi úsh jylda júrgizilgen júıeli sharalardyń nátıjesinde AÁK alýshylar sany men zańbuzýshylyqtar aıtarlyqtaı qysqarǵan. Ýchaskelik komıssııalardyń jumysyn jetildirý maqsatynda geolokasııany anyqtaýǵa múmkindik beretin «FSM Social» mobıldik qosymshasy engizildi. Nátıjesinde, óńirdegi kedeılik deńgeıi 2022 jylǵy 9,4%-dan (198,4 myń adam) 2025 jyly 2,7%-ǵa (59,0 myń adam) deıin tómendep, 3,4 esege azaıdy. Sonymen qatar keıingi úsh jylda jalpy somasy 11,8 mlrd teńge bıýdjet qarajaty únemdelip, áleýmettik ózge baǵyttarǵa qaıta baǵyttalypty.
Basqarma basshysynyń mindetin ýaqytsha atqarýshy A.Ábdiqadyrov oblysta az qamtamasyz etilgen azamattardyń joǵary úlesiniń birneshe sebebi bar ekenin aıtady.
«Birinshiden, oblysymyzǵa tán joǵary týý kórsetkishi, ıaǵnı kópbalaly otbasylardyń sanynyń artýy. Sáıkesinshe, balalarǵa jumsalatyn tabystyń bólinýi, otbasyndaǵy jan basyna shaqqandaǵy tabystyń tómendeýine ákeledi. Ekinshiden, statıstıkalyq málimetterge sáıkes, 2025 jyldyń birinshi jartyjyldyǵynda aýyl sharýashylyǵy salasyndaǵy ortasha eńbekaqy 252 553 teńgeni, al jalpy oblys boıynsha ortasha aılyq eńbekaqy 330 959 teńgeni qurady. Tıisinshe, otbasyǵa kiretin tabys jan basyna shaqqanda kedeılik sheginen tómen turatyndardyń sanyn arttyrýǵa ákeldi. 2025 jyly oblys boıynsha 76 228 adamǵa ataýly áleýmettik kómek kórsetýge 10,6 mlrd teńge qaralyp, kedeılik deńgeıin 3,5%-ǵa deıin (bekitilgen meje 76 228 adam) asyrmaý nemese 2024 jylmen salystyrǵanda 19,5%-ǵa tómendetý mejelendi. Osy jyldyń 9 aıynda
59 302 adamǵa (9 557 otbasyǵa) 4,5 mlrd teńgege AÁK taǵaıyndalyp, tólendi. Kedeılik deńgeıi 2,8%-dy qurap 2024 jylmen salystyrǵanda 1,6%-ǵa, al AÁK alýshylar sany 35 448 adamǵa nemese 37,4%-ǵa tómendegen. AÁK alýshylardyń eńbekke qabiletti 11,6 myńy jumyspen qamtyldy. Osy rette 2025 jyldyń I jáne II toqsanynda AÁK tóleýge qaralǵan qarjynyń 3,3 mlrd teńgesi únemdelip, bıýdjetke keri qaıtaryldy», deıdi A.Ábdiqadyrov.
Keıingi 5 jylda kedeılik deńgeıin jáne tıisinshe ataýly áleýmettik kómek alýshylar sanyn tómendetýdiń oń úrdisi baıqalady. AÁK alýshylardyń qurylymy júıeni jańǵyrtý nátıjesinde kómek kórsetýde ataýlylyqtyń artqanyn rastaıdy. AÁK alatyn 9 557 otbasynyń 6 060-y nemese 63%-y – kópbalaly otbasylar. AÁK alýshylar arasynda 69,4% (41 157 adam) kámeletke tolmaǵan balalar, 11,8% (6 973 adam) 3 jasqa deıingi balalarǵa qamqorlyq jasaıtyn analar, 12,1% (7 187 adam) jumys isteıtinder, 2,4% (1 443 adam) jumyssyzdar, 0,7% (387 adam) múmkindigi shekteýli jandar, 3% (1 755 adam) stýdentter, 0,1% (86 adam) zeınetkerler, 0,5% (312 adam) – basqa azamattar.
Ajyrasýdan arlanbaıtyndar alańdatady
О́ńirde otbasylyq qundylyqtardy dáripteý, ulttyq dástúrlerdi jańǵyrtý, jaýapty áke men ana ınstıtýtyn damytý boıynsha kóptegen is-shara ótkizilip jatyr. Degenmen statıstıkalyq málimetterge sáıkes, osy jyldyń birinshi jartyjyldyǵynda elimizde 51 370 otbasy qurylyp, 21 531 (41,9%) ajyrasý tirkelgen. Byltyr 123 626 neke qıylyp, onyń 40 647-si (32,8%) buzylǵan. Jyl ótken saıyn ajyrasý kórsetkishi artyp keledi. Al Túrkistan oblysynda 2020 jyly 13 463 neke tirkelse, onyń 2 657-si (19,7%) buzylǵan, 2024 jyly qurylǵan 12 143 otbasynyń 1 938-i ajyrasqan. Bul oraıda ajyrasýdyń basym bóligi oblys ortalyǵy Túrkistanda oryn alǵan. О́tken jyly Túrkistanda tirkelgen 1 482 nekeniń 338-i ajyrasqan (22,8%), sondaı-aq buzylǵan nekeler sany Túlkibas (21,4%) aýdany, Arys, Kentaý qalalarynda kóp.
Iá, qazirgi qoǵamdaǵy órship turǵan ózekti máseleniń biri – ajyrasý. Bul oraıda qalalyq jerlerde ajyrasýǵa ótinish kóp beriledi eken. Alaıda olardyń arasynda jalǵan túrde, ótirik ajyrasatyndar da az emes. Psıhologter ajyrasý deńgeıiniń kúrt ósýi – tek otbasynyń ishindegi negatıvti faktor emes, sonymen qatar jurtshylyqtyń sana-seziminiń ózgerýi ekenin aıtady. Ajyrasýdyń sebepteri kóp, jalpy alǵanda bul turǵyda qoǵamda qandaı máselelerdiń bar ekenin aıǵaqtaıdy. Mysaly, otbasyndaǵy zorlyq-zombylyq – aırandaı uıyǵan otbasynyń oıran bolýynyń basty sebebi. Bıyl 8 aıda óńirde otbasylyq-turmystyq qatynastar salasynda jasalǵan qylmys sany 23,7% nemese 135-ten 167-ge ósken. Onyń basym kópshiligi áıelderge qarsy jasalǵan. Alaıda mamandar ajyrasý tek kúıeýi tarapynan soqqy jep, qorlyq kórýine ǵana baılanysty emes, áıeline psıhologııalyq túrde qysym kórsetip, qarjydan qaǵyp, kiriptar etip ustaýynda da bolyp otyrǵanyn aıtady. Úılengenshe tosyn minez kórsetpeı, bııazy bolyp júrgen er-azamat otbasyn qurǵan soń erkinsip, óz degenin jasaı bastaıtyn oqıǵalar az emes. Mundaı jigitter áıelin óz menshigindeı sanap, tómenshiktetedi, daýys kóterip jekıdi, judyryq jumsaıdy. Árıne, keshe ǵana jaryna súıikti bolyp júrgen áıeldiń bul qorlyqqa shydamasy anyq. Statıstıkaǵa júginsek, ajyrasýǵa erlerge qaraǵanda áıelder jıi aryz beredi eken. Munyń sebebi – otbasynyń uıytqysy sanalǵan áıelderdiń shydamynyń shegine jetýinen.
Osy arada jantúrshigerlik qylmys boıynsha ótken, ózimiz qatysqan sot prosesinde júrekti aýyrtqan ananyń janaıqaıy eske eriksiz oralady. Iá, 34 jastaǵy áıel uzaq jyl otasqan kúıeýin asa qatygezdikpen óltirgen. Eń aýyry – oqıǵaǵa eki balasy kýá bolǵan. Artynan áıel kúıeýiniń denesin baltalap, ózenge aǵyzyp jibergen. Sot prosesine kýálik berýge shaqyrylǵan balalar kóz jasyna erik bergende sotqa qatysyp otyrǵandardyń qosyla jylaǵany esimizde. «Qınalyp kettim. Áıel adamǵa túrmede jatqan qanshalyq qıyn ekenin bilesiz be?» dedi aıyptalýshy áıel sot zalyndaǵy ákesine qarap. «Qansha ret aıttym. Kúıeýimniń ıt minezin bári biletin. Ajyratpady. 14 jyl boıy uryp-soqty. Saý jerim joq. 14 jyl kúıeýimnen zorlyq-zombylyq kórdim, qorǵaıtyn, arasha túsetin eshkim bolmady. Endi túrmeniń qorlyǵyna shydaýym kerek pe?». Sotqa qatysyp otyrǵan sharasyz kúıdegi ákesi «qoı endi, qoı» dedi daýysy dirildep. Tergeý qorytyndysy boıynsha óz úıinde zańdy nekedegi kúıeýin asqan qatigezdikpen óltirdi, onyń kóligin alaıaqtyqpen satty degen aıyp taǵylǵan áıel sotta 14 jyl erli-zaıypty bolyp birge turǵanda kúıeýinen únemi zorlyq-zombylyq kórgenin, jubaıyn kezekti urys-keris kezinde abaısyzda óltirip alǵanyn, qylmystyń izin jasyrý úshin marqumnyń denesin bólshektep, ózenge aǵyzyp jibergenin aıtyp, taǵylǵan aıypty ishinara moıyndady. Únemi zorly-zombylyqqa tózgeninshe ajyrasyp ketkeni durys bolar edi degen oı da qylań bergen-di.
Taǵy bir másele, keı ajyrasýdyń negizinde materıaldyq múdde jatady. Baspana nemese basqa da jeńildikter, nysanaly áleýmettik kómek pen járdemaqy alý úshin «ajyrasatyndar» da tabylady. Aldyńǵy býyn aǵalar qazaǵy qalyń, salt-dástúrdi saqtaıtyn ońtústikte, ásirese, qazaq otbasynda ilgeride ajyrasý degen sırek bolǵanyn aıtady. Aqsaqaldar buzyǵyn tyıyp, aqylyn aıtyp, otbasyndaǵy jónsiz urys-keristi boldyrmaı, pátýamen bárin rettep otyrǵan. Jastar aýyl aqsaqaldary men úlkenderiniń sózin jerge tastamaǵan. Iаǵnı qazaq qoǵamyn-da buryn ajyrasýǵa barý úlken kúná, ersi qylyq retinde qabyldanatyn. Búgin de jastary aqsaqalyn qadirleıtin, aıtqanyna qulaq asatyn aýyldar barshylyq. Degenmen barlyq jerde olaı bolmaı tur, bálkim sózi ótetin abyroıly aqsaqal azaıǵan nemese «ózim bileminge» salatyn jastar kóbeıdi...
Túrkistan oblysy
