Oqýlyq mazmunyna kim jaýapty?

Birinshisi, ǵylymı-ádistemelik qıyn­dyq. Oqý baǵdarlamasyna sáıkes avtor oqý maqsatyna saı, tym aýyr da emes, tym jeńil de emes mazmun jasaýǵa tıis. Eńbek ǵylymı dáldikke súısinip onda qate derek, burmalanǵan fakt bolmaýy qajet. Oqýlyqtyń ádistemelik qurylymy men tapsyrmalary balanyń oılaý deńgeıin damytatyndaı bolýy kerek. Biraq kóptegen oqýlyqta jatty­ǵýlar tek eske túsirý deń­geıinde qalyp qoıady.

Ekinshiden, tildik jáne stıldik qıyndyq. Qazaq tilindegi baǵdarlama, oqýlyqtyń da basym bóligi shet tili­nen, orys tilinen aýdarylyp jasa­latyndyqtan, sóılem qurylysy jasan­dy shyǵady. Mundaı aýdarmaǵa táýel­dilik balanyń jas ereksheligine de be­ıimdelmeıdi. Ondaı mysaldar 5-synyp oqýlyǵynda tym kúrdeli ǵylymı stıl qoldanylýy túsinikti qıyndatady. Ter­mınologııanyń birizdi bolmaýy saldarynan oqýlyqta termınder ártúrli beri­lip (mysaly, «qosyndy» – «soma», «jınaq» túrinde) keledi.

Úshinshiden, uıymdastyrýshylyq jáne júıelik qıyndyq. Ár baspanyń ózindik formaty bar, ıaǵnı birizdiliktiń bolmaýy oqýshy men muǵalim úshin qıyndyq týdyrady. Oqýlyq avtorlaryna kóbinese qysqa merzim beriledi. Sapaly oqýlyq jazý úshin birneshe jyl qajet. Redaksııa men saraptamanyń kóp satyly bolǵany sebepti, avtordyń eńbegi túrli komıssııa­dan ótedi, keıde ádistemelik tutastyqqa zııan keletin ózgeris engiziledi.

Tórtinshiden, psıhologııalyq jáne pedagogıkalyq qıyndyq. Oqýshynyń qabyldaý ereksheligin eskerý mańyzdy. Mátin, sýret, keste, tapsyrma kólemi balanyń nazaryn uzaq ustaı alatyndaı jasalýy kerek. Bul – ońaı emes. Biraq qyzyǵýshylyq týdyrý asa qajet. Oqýlyq tek bilim berip qoımaı, oqýshyny yntalandyrýǵa tıis. Alaıda qazirgi oqýlyqtarda motıvasııalyq element az.

Besinshiden, qoǵamdyq jáne saıası qıyndyq. Ideologııalyq talaptar – tarıh, ádebıet sııaqty pánderde ulttyq múdde men ǵylymı beıtaraptyq arasynda tepe-teńdikti saqtaýdy qajet etedi. Ata-ana, muǵalim, ǵalymdar tarapynan árdaıym syn aıtylady. Oqýlyq naryǵynyń ekonomıkalyq faktory nazar aýdarýdy qajet etedi. Oqýlyq bızneske aınalǵandyqtan, keıde sapa emes, merzim men paıda birinshi orynǵa shyǵyp ketedi.

Oqýlyq tek mátin jazý emes, ǵylym men bilimdi úılestirý, ádisteme men psıhologııany eskerý, ulttyq múdde men álemdik standartty ushtastyrý, memlekettik talap pen shyǵarmashylyq erkindikti teń ustaý. Sondyqtan oqýlyq jazý – eń kúrdeli shyǵarmashylyq jáne ǵylymı-pedagogıkalyq jumys.

Sarapshy atap ótkendeı, mem­lekettik saraptama, baspanyń ishki toptary, respýb­lıkalyq komıssııalar oqý ádebıetteriniń standarttarǵa sáıkestigin qamtamasyz etýge tyrysady. Sonymen qatar sarapshylardyń biliktilik deńgeıi de sapaly oqýlyq jazýdyń basty krıterııi bolýǵa tıis. Sarapshylar quramynda jańartylǵan baǵdarlamany túsinbeıtin mamandar da kezdesedi.

«Mektepte jumys istemegen, oqýshy psıhologııasyn meńgermegen, sabaq bermegender avtorlyqqa jaramaıdy. Keı jaǵdaıda avtordyń jazǵanyn túsinbeıtin sarapshy jaqsy jazylǵan oqýlyqty jaramsyz etedi. Kóbine oqýlyqtardy avtorlar toby daıyndaıdy: ǵalym + ádisker + tájirıbeli muǵalim. Qazaqstanda oqýlyq shyǵarý naryǵynda negizinen «Mektep», «Atamura», «Almatykitap», «Arman-PV», «Keleshek», «Jazýshy», t.b. iri baspalar belgili. Olardyń oqýlyq shyǵarýdaǵy paıdasy da, zııany da bar. Iri baspalardyń arqasynda oqýlyqtar ýaqtyly shyǵady, sapaly basylady, sıfrlyq nusqalary da bar ekeni ras. Alaıda elimizdegi oqýlyq shyǵarý naryǵynda monopolııalyq jaǵdaı sapaǵa emes, paıdaǵa kóp kóńil bólinip jatqany qynjyltady. Bul kúnde monopolııaǵa umtylý basymdyǵynan birneshe baspa naryqty bólip alǵany aıqyn kórinis berip otyr. Keıde bas­ty maqsat – oqýlyqty tez shyǵarý, memlekettik tapsyrysty alý bolady da, sapadan buryn merzim men qarjylyq tıimdilikke kóńil bólinip ketedi. Onyń zııany avtorlarǵa tıedi. Shyǵarmashylyq erkindikke ıe bolmaıdy, kóbine baspanyń daıyn úlgisi boıynsha jumys isteıdi. Monopolııanyń basymdyǵy qoǵamdyq pikirdi eskermeıdi. Muǵalimder men ata-analardyń shaǵymy kóp bolǵanymen, iri baspalar ony árkez eskere bermeıdi. Oqýlyqtaǵy qatelikterdiń qaıtalanýy, tipti, bir baspanyń oqýlyǵynan shyqqan qateler birneshe jyl boıy túzelmeı júre beretini qalypty jaǵdaıǵa aınalǵandaı» deıdi Meıramgúl Barqazatqyzy.

Sarapshy sondaı-aq oqýlyq jazatyn avtorlarǵa jaǵdaı formaldy deńgeıde jasalyp otyr degen pikirde. Osylaı deýiniń de birneshe sebebi bar. «Avtor óndiristen bosatylmaıdy, keı jaǵdaılarda jalaqy tólenbeıdi, tek oqýlyq ábden daıyn bolǵanda ǵana azdaǵan qalamaqy beriledi. Eńbegine qalamaqysy saı emes. Negizgi jumysynyń talaptarymen júrip baǵdarlama men baspa talaptarynan asyp shyǵarmashylyq izdeniske bara bermeıdi. Naqty shyǵarmashylyq, ǵylymı erkindik pen materıaldyq yntalandyrý jetispeıdi. Sol sebepti kóptegen avtor ózin «oqýlyq jazýshy» emes, «qurastyrýshy» retinde kóredi. Nege «qurastyrýshy» uǵymy basym bolyp ketti desek, memlekettik baǵdarlamaǵa táýeldi. Oqýlyq avtory emes, «quras­tyrýshy» jaǵdaıy qalyptasqan. Bir sózben aıtqanda, baspa kóp, alaıda maz­muny birdeı kóp oqýlyq bilim sapasyn arttyrmaıdy. Avtorlar toby ǵalym, ádisker, muǵalim, jazýshy jáne dızaıner, aqparattyq quzyrettilik mamandarynan quralsa ıgi. Oqýlyqty baqylaý Y.Altynsarın atyndaǵy Ulttyq bilim akademııasy nemese tıisti mınıstrliktiń quzyrynda bolyp, baspalarǵa daıyn oqýlyqtyń tırajy usynylýǵa tıis», deıdi sarapshy.

Al oqýlyq sapasyna avtorlarǵa shy­ǵarmashylyq erkindik berilgende qol jetkizýge bolady. Ol úshin oqýlyq daıy­n bolǵan kezge deıin avtordyń aılyǵy saqtalyp, negizgi jumysynan bosatylǵanymen, olar ujymymen birlesip jumys isteýge múmkindik berilýi kerek. Al bul usynystardy oryndaý jaýapty vedomstvonyń quzyrynda.

ALMATY