Sýret: news.mail.ru
Keıingi otyz jyl ishinde qoldanystaǵy Konstıtýsııa mátinine 197 túzetý engizilgen. Bul kórsetkishtiń ózi kóp jaıttan habar beredi. Konstıtýsııa óziniń tabıǵaty boıynsha quqyqtyq júıeniń berik irgetasy, zańnamanyń damýyna baǵyt-baǵdar beretin basty qujat bolýǵa tıis. Alaıda osyndaı kóp ózgeris Negizgi zań birtindep qazirgi syn-qaterlerge beıimdelý quralyna aınala bastaǵanyn ańǵartady. Uzaqmerzimdi ınstıtýsıonaldyq arhıtektýrany aıqyndaýdyń ornyna ol ózgerip otyrǵan shynaıylyqty «qýyp jetýge» baǵyttalǵan jekelegen túzetýlermen tolyqtyrylyp otyrdy.
Belgili bir kezeńde mundaı tásil oryndy bolǵany ras: jas memleket tıimdi model izdedi, ınstıtýttaryn qalyptastyrdy, ókilettikter teńgerimin naqtylady. Alaıda ýaqyt óte kele jekelegen túzetýler engizý tájirıbesi fragmentarlyq áser týǵyzdy. Konstıtýsııa mátininde ártúrli tarıhı kezeńderdiń normalary jınaqtalyp, saıası jáne áleýmettik damýdyń áralýan satylaryn beıneledi. Bul ishki logıkalyq qaıshylyqtardyń týyndaýyna jáne quqyq qoldaný tájirıbesiniń kúrdelenýine alyp keldi. Osyǵan baılanysty búgingi másele – jekelegen túzetýler engizý emes, tutas ári júıeli túrde qaıta qaraý. Eń aldymen bul quqyqtyq sapasy men normalardyń ishki úılesimdiligin qamtamasyz etýge qatysty. Negizgi irgetasty úzdiksiz ózgerte berýge bolmaıdy, belgili bir kezeńde ony keshendi túrde saralap, jańa sapalyq deńgeıde qaıta tujyrymdaý qajet. Osy turǵydan alǵanda, jańa redaksııa Konstıtýsııany óziniń bastapqy tabıǵı negizine – turaqty, ishki úılesimdi, logıkalyq turǵydan júıelengen ári uzaqmerzimdi keleshekte elge qyzmet ete alatyn qujat retindegi mıssııasyna qaıtarady. Dál osy qorytyndyǵa zańgerlik-saraptamalyq qaýymdastyq keldi ári Konstıtýsııa jobasyn ázirleý úderisi tolyq ashyq formatta ótti.
Bul jumys kásibı jáne ǵylymı qaýymdastyqtyń, praktık-zańgerlerdiń, memlekettik organdar men qoǵamdyq ınstıtýttar ókilderiniń keń aýqymdy qatysýymen júzege asyryldy. Konstıtýsııalyq komıssııa quramyna eldiń barlyq óńirinen túrli sala ókilderi de endi. Otyrystar ashyq formatta ótip, tikeleı efırde kórsetildi, usynystar sıfrlyq platformalar arqyly qabyldandy, talqylaý jarııa túrde júrgizildi. Aıta ketý qajet, komıssııa jobany ǵana qalyptastyrdy. Al ózgeristerdiń taǵdyryn aıqyndaıtyn túpkilikti sheshim búkilhalyqtyq referendým arqyly qabyldanady.
Jalpy alǵanda, joba reaktıvti modelden strategııalyq modelge kóshýdi bekitedi. Preambýla tolyqtaı qaıta jazylyp, onda birlik, ádilettilik, zań men tártip, adam kapıtalyn damytý, etnosaralyq kelisim jáne bolashaq urpaq aldyndaǵy jaýapkershilik qundylyqtary aıqyndalǵan.
«Jalpy erejeler» bóliminiń ataýy «Konstıtýsııalyq qurylys negizderi» dep ózgertilýi mazmundy naqtylaı túsedi jáne memlekettiń egemendigi, ýnıtarlyǵy men aýmaqtyq tutastyǵynyń myzǵymastyǵyn bekitedi.
Halyq memlekettik bıliktiń qaınar kózi ǵana emes, sonymen qatar egemendiktiń ıesi retinde tikeleı atalady. Bul – jarııa bılik tujyrymdamasynyń logıkalyq jalǵasy: memlekettik organdar halyq bergen ókilettikterdi júzege asyrady, biraq bılikti eshkim de ıemdenip kete almaıdy.
Quqyqtar men bostandyqtar bólimi qysqartylǵan joq, kerisinshe júıelendirilip, kúsheıtildi. О́mir súrý quqyǵy – ár adamnyń ajyratýǵa jáne aıyrýǵa bolmaıtyn quqyǵy. Jeke ómirge qol suǵylmaý quqyǵyna, jeke jáne otbasy qupııasynyń bolý quqyǵyna, sıfrlyq tehnologııalardy qoldanýdy qosa alǵanda, derbes derekterdi zańsyz jınaýdan, óńdeýden, saqtaýdan jáne paıdalanýdan qorǵaý quqyǵyna zańmen kepildik beriledi. Kinásizdik prezýmpsııasy negizgi quqyqtar blogine engizildi. Advokatýra mártebesi konstıtýsııalyq deńgeıde bekitildi.
Instıtýsıonaldyq arhıtektýra da ózgerip jatyr. Bir palataly Quryltaı qalyptastyrylady, vıse-prezıdent ınstıtýty engiziledi, Konstıtýsııalyq sot sýdıalaryn, Ortalyq saılaý komıssııasy men Joǵary aýdıtorlyq palata múshelerin taǵaıyndaý tetikteri ókildi organnyń mindetti kelisimi arqyly naqtylanady. Bul – bılikti shoǵyrlandyrý emes, ózara jaýapkershilik pen ınstıtýsıonaldyq tyǵyryqtyń aldyn alý modeli.
Mańyzdy qaǵıda bekitiledi: Konstıtýsııaǵa ózgerister búkilhalyqtyq referendým arqyly engiziledi. Prezıdenttiń sheshimimen Negizgi zańǵa túzetýler engizý referendým ótkizý arqyly ǵana júzege asyrylady. Parlament arqyly ózgerister engizý múmkindigi alynyp tastalady. Sonymen qatar Prezıdentke referendým ótkizý týraly usynys engizetin sýbektiler qataryna Qazaqstan Halyq keńesi qosylady. Osylaısha, Negizgi zań saıası konıýnktýra sheńberinen shyǵarylyp, tikeleı halyqtyń erkine beriledi.
Qoǵamdyq qabyldaý máselesine de toqtala ketken jón. Kúrdeli quqyqtyq reformalar tóńireginde jıi alańdaýshylyq týdyratyn, keıin praktıkada rastalmaıtyn túsindirmeler paıda bolady. Sondyqtan búgin rásimge, normalardyń naqty mazmunyna jáne azamattyq jaýapkershilikke qaıta oralý erekshe mańyzdy.
Konstıtýsııa – ókilettikterdi bólý, bılik tepe-teńdigin ornatý, onyń shekterin aıqyndaý arhıtektýrasy. Arhıtektýra neǵurlym aıqyn bolsa, senim soǵurlym joǵary, qaqtyǵys deńgeıi soǵurlym tómen memleket turaqty bolady. Osy úderistegi negizgi sóz – «jalpyhalyqtyq». Sheshimdi komıssııa da, sarapshylar da, jekelegen saıasatkerler de emes, egemendiktiń ıesi – halyq qabyldaıdy.
Búginde árqaısymyzdyń elimizdiń aldaǵy onjyldyqtardaǵy damý qaǵıdattaryna yqpal etý múmkindigimiz bar. Alaıda bul qatysý emosııalyq reaksııamen nemese bógde ınterpretasııalarǵa súıenýmen shektelmeýge tıis. Mundaı mańyzdy máselede sheshim qabyldaý úshin mátindi oqý, normalardy salystyrý, mazmunyn tereń paıymdaý jáne máni boıynsha suraqtar qoıý qajet. Naqty ne úshin daýys beriletinin túsinbeıinshe, jaýapty tańdaý jasaý múmkin emes. Sondyqtan jaýapkershilik «qoldaımyn» nemese «qarsymyn» degen bastapqy ustanymnan emes, usynylyp otyrǵan ózgeristerdiń mazmunyn adal túsinýge umtylýdan bastalady. Sodan keıin ǵana referendýmǵa kelip, azamattyq ustanymyn bildirý oryndy. Búkilhalyqtyq referendýmǵa belsendi ári sanaly qatysý – qoǵamnyń kemeldiginiń kórinisi, bılik kózi Konstıtýsııada bekitilgendeı, Qazaqstan Respýblıkasynyń halqyna tıesili ekeniniń naqty dáleli.
Janna ASANOVA,
Senat depýtaty
