Oljas SÚLEIMENOV: OL PREZIDENTTIK JUMYSQA DAIYN TURǴAN EDI

(Saýytbek Abdrahmanovtyń suraqtaryna jaýap) – Osydan tórt jyl buryn gazetimizde Sizdiń me­reı­toıyńyzǵa baılanysty “Meniń dosym Oljas tý­ra­ly sóz” dep atalǵan quttyqtaý jarııalandy. Qut­tyq­­taýǵa eshqandaı laýazymsyz, jaı ǵana “Nursultan Nazarbaev” dep qol qoıylǵan bolatyn. Sol qut­tyq­taý avtorynyń ózi de endi mereıtoılyq jasqa kelip qal­dy. Siz óz quttyqtaýyńyzǵa qandaı taqyryp qoıasyz? –  Quttyqtaýymdy “Qymbatty dosym!..” dep bas­taımyn. Bizdiń ózara qarym-qatynas­tary­myz­dy jurt jıi aıtatyndaı maǵynada dostyq deý qı­yn bolǵanymen, qyryq jyldan astam ta­nys­­tyǵymyz maǵan sózimdi osylaı bastaýǵa múm­­kindik beredi. Nursultan Ábishuly bılikte júrgeli talaı jyl. Bul bıiktegi kisi­ler­de kádýilgi adamdyq sezimderdiń ózi memle­ket­tik sıpatqa ıe bolyp ketedi. Al memlekette dostar bolmaıtyny, tek múddeler bolatyny belgili. Men muny baıaǵyda-aq túsingenmin, so­nyń arqasynda bizdiń qarym-qatynastarymyz salıqaly, birkelki qalyptasqan. Biz jylyna bir nemese eki ret, kózbe-kóz áńgimelesý qajet bol­ǵanda kezdesip turamyz. Kóbine jazbasha til­desemiz. Qyzmet babyndaǵy qabyldanǵan tártip tike jazýdy kótere qoımaıdy, eger keıinge qaldyrmaıtyndaı máseleler bolsa meniń jazǵan hattarym óziniń jónimen júrip, Syrtqy ister mınıstrligine, Memlekettik hatshyǵa je­te­di de, Prezıdent keńsesine túsedi. Keıde oı-usynystarym meniń baspasózdegi jarııa­la­nym­darym arqyly tıisti jerine barady. Eń kerek degenderi Prezıdent ústeline de qoıylady. Olarǵa qaıtarylǵan jaýaptardy, ádette, qoǵam­dyq ómirde júzege asqanynan bilip jatamyn. – Biz jaqynda ózińizben kólemdi suhbat jasap, osy gazette jarııaladyq qoı. Sol suhbattan keıin kóp uzamaı Siz Prezıdent qabyldaýynda boldyńyz. Áńgime barysynda Elbasy suhbatty esine alǵan joq pa? – Nursultan Ábishuly siz jasaǵan ol suh­batty oqyǵanyn aıtty. Jaqsy pikir bildirdi. – Sizder alǵash ret qashan kezdesken edińizder? – Jadym jańylystyrmasa, 1967 jyldyń qarashasynda, Máskeýde. BLKJO Ortalyq Komıtetiniń oktıabr revolıýsııasynyń elý jyldyǵyna arnalǵan plenýmy boldy ǵoı deımin. Plenýmǵa bizdiń komsomoldyń birinshi hatshysy О́zbekáli Jánibekov bastaǵan Qazaq KSR delegasııasy da qatysqan. Oǵan Máskeýde sol mereıtoıǵa baılanysty KOKP Ortalyq Komıtetiniń bıýrosy mártebesi men materıal­dyq mazmuny Memsyılyqpen teń túsetin jańa syılyq – Lenın komsomoly syılyǵyn belgilegenin habarlapty. BLKJO Ortalyq Ko­mıteti bıýrosynyń sheshimi boıynsha laýreat ataǵyn alǵan alǵashqy sovet aqyny O.Súleıme­nov bolypty. Syılyq eki kúnnen keıin, saltanatty jaǵdaıda tapsyrylyp, búkil Odaqqa teletranslıasııa jasalady eken. Endi laýreatty tabý kerek. Almatyǵa telefondaıdy, mundaǵy­lar óziniń jazýshylyq jumysynyń jaıymen Máskeýge ketken deıdi. Jánibekov  Nursultan Nazarbaevqa tapsyrma beredi – “tabý kerek, osy jerge jetkizý kerek”. San mıllıon adam tura­tyn Máskeýde, aqyn adam úshin saıran quratyn jer jetip jatqan alyp qalada Temir­taýdan kelgen isker delegat meni taýyp aldy, sóıtip biz syılyq tapsyrý rásimine úlgerdik. О́zbekáli Jánibekov keıin sol jaǵdaıdy talaı ret eske aldy, “Laýreat syılyq tapsyrýǵa úlgermegende  Qazaqstannyń jaqsy atyna nuq­san keler edi”, deıtin. Meniń oıymsha, sol bir qatardaǵy jaǵdaıdyń ózinde jas Nazarbaevtyń qarym-qabileti, keıin basqa da qasıetterine qosyla kelip, onyń qyzmet babynda ósýine kómektesken jaýapkershilikti sezinýi men shıraqtyǵy kórinip turdy. Árıne, keıinnen ol qasıetter basqasha aýqymda kórindi. – Nursultan Ábishuly keńes kezeńinde Qazaqstannyń saıası elıtasynda nesimen erekshelenetin? –  1979 jyly ol Ortalyq Komıtettiń ónerkásip jónindegi hatshysy, Bıýro múshesi bolyp saılandy. 1984 jyly Báıken Áshimulyn Mınıstrler Keńesiniń Tóraǵasy qyzmetinde aýystyrdy. Sodan 1989 jylǵa deıin, bes jyldyń ishinde respýblıka sharýashylyǵyn basqarýdyń úlken tájirıbesine ıe boldy, mundaı tájirıbe jańa memleketterdiń partııalyq jumys stajynan basqa eshteńesi joq bolashaq prezıdentteriniń keıbirine jetispeı jatty. Revolıýsııashyl tobyr ǵylymı ınstıtýttar kabınetterinen sýyryp shyǵarǵan jańa jetekshiler jóninde tipti aıtar sóz joq. Jetekshilerdiń basqarý tájirıbesiniń bolmaýy respýblıkalar men halyqtar taǵdyryna qatty áser etti. Bizdiń Prezıdentimiz hatshylyq qyz­metke deıin metallýrgııa kombınatynda qaına­ǵan sehtaǵy jumysshydan bastap, sol kezdegi KSRO-da bolatyn mansap baspaldaqtarynyń bárinen ótti.  Komsomoldyq jumysty qalalyq uıymda, partııalyq jumysty Qaraǵandy obly­synda tanyp-bildi. Kadrlar daıarlaýdyń keńestik júıesinen kóp paıdaly nárse alýǵa bolady. Áıteýir, óz basym júıeniń baspaldaqtyǵyn júrdek lıftimen almastyra salý jónsiz dep bilemin. Mansap baspaldaǵymen jaılap joǵary órleıtin mamandardyń ornyna “jas menedjerlerdi” aspandata kóterý áýelgi bette, bálkim, oryndy da bolǵan shyǵar, biraq qazir ondaı qajettilik joq dep sengim keledi. – Qaı deńgeıdegi bastyq bolsa da ózine basy bútin berilgen qyzmetkerlerdi baǵalaıdy. Keıbir qyzmetshilerdiń mansapta myzǵymaı turyp alatynynyń bir sebebi osy shyǵar? – Qyzmetkerdiń basshyǵa adaldyǵynyń basty dáleli onyń kásibı deńgeıi. Al eger ol sóz júzinde ǵana adal bolyp, is júzinde óziniń negizgi sharýasyn nashar oryndasa, onda, shyntýaıtynda, óz basshysyn satyp ketkendigi. – Sizdiń oıyńyzsha, memlekettik qyzmetkerge jaýapkershilik pen shıraqtyqtan, árıne, oǵan qosa kásibı bilimnen basqa, qandaı qasıetter qajet? – Mindettilik. Bir kezde mindettilik ındeksi degen termın engizilip, ol ındeks kadrlardy joǵarylatý kezinde eskeriledi ǵoı dep oılaı­myn. Eger seniń jeke isińdegi “mindettilik ın­deksi” baǵanynda bestikten góri nólge jaqyndaý san tur­sa, onda ósemin dep óńmeńdemeısiń. Mindettilik – ýádeni oryndaýshylyq, sózge berik­tik. Bul – mem­lekettik qyzmetkerdiń kási­bıliginiń negizgi bel­gi­leriniń biri. Birinshisi, árı­ne, óz mamandyǵyn tamasha meńgerýi. Min­dettilik depýtattarǵa kerek: olar saılaýshylarǵa kóp ýáde berýge tıis qoı. Min­dettilik ákimderge tipti kerek: olar, depýtat­tar­daı emes, kózde­genderin oryndaýǵa mindetti. Al Prezıdenttiń mindettiliginiń jóni tipti bólekshe. 2030, 2020 baǵdarlamalary, odan beridegi basqa da baǵdarlamalar – bular ekonomıkasy damyǵan, osy zamanǵy mádenıeti bar myqty memleket or­natý jónindegi onyń óziniń jeke jáne jalpy­ulttyq mindettemeler. Ant bererlikteı mundaı ýádeler eger ony jaýapty, belsendi, talantty jáne óte mindettilikti sezinetin adamdar atqarsa ǵana oryndalady. Prezıdent mereıtoıy – muny jurttyń báriniń esine salyp qoıýǵa  jaqsy ilik. – Taqyrypty jalǵastyraıyq. Siz ártúrli elderde kóptegen basshylarmen kezdeskensiz, sondyqtan salystyrýǵa múmkindigińiz bar. Prezıdentimizdiń tulǵasynan taǵy qandaı qasıetti bóle aıta alar edińiz? – “Saıasat – mámile óneri” degen belgili ári dál naqyl Prezıdent Nazarbaevty sıpattaýǵa óte dóp keledi. Meniń oıymsha, bul ónerdi dál ondaı jete meńgergen saıasatkerler az kezdesedi. Onyń alǵashqy kitabynyń “Bez pravyh ı levyh” dep atalýynda (qazaqshasynda “Ádilettiń aq joly” dep jarııalanǵan – S.A.) sentrızm fıloso­fııasy beınelengen, ol bul ustanymyna qazir de adal. Bolshevıktik “ne ári, ne beri!” degen qa­­ǵıdattan boıyn aýlaq ustaýy elimizge bir qıyr­dan bir qıyrǵa shyǵandap ketpeýge kómektesti. “Ne ári, ne beri!” ıdeologııasy halyqtardyń arasyna, qoǵamnyń óz ishine, taptar arasyna syna qaqty, biz mundaı tarıhı muradan atymen bas tarttyq, sonymen birge keńestik basqarý júıe­sinen keıbir paıdaly nárselerdi saqtap ta qaldyq. Mysaly, buryn demokratııalyq sen­tralızm, keıinnen bılik kólbeýi dep atalǵannan bas tartpadyq. 1990 jyldyń naýryzynda KSRO halyq  depýtattarynyń III sezi KOKP mono­polızmimen kúrese júrip, Konstıtýsııadan partııanyń basqarýshy jáne baǵyttaýshy róli týraly bapty alyp tastady. Onyń ornyna teń túsetin, ýaqyt rýhyna sáıkes keletin eshteńe tappady, sodan baryp shyn máninde bıliksiz, ıesiz qalý, halyq depýtattarynyń sezderi týyndatqan shekten shyqqan parlamentarızm aılar boıy basa-kóktedi. Aqyr aıaǵy anarhııaǵa, eldiń ydyraýyna ákelip soqtyrdy. Kóshe demokratııasy saqtalyp qalǵan jańa memleketterde – Grýzııada, Moldovada, Ázir­baı­jan­da  ydyraý úderisi jalǵasyp jatty, tipti Reseı­diń ózinde de federalızm daǵdarysy bas­taldy: Che­shenstan boı kórsetti, Qıyr Shyǵys respýblıkasy degendi aıta bastady, keıbir óńirlerde separatızm temperatýrasy qatty kóterilip ketti. Men salǵan betten-aq oppozısııadaǵy bizdiń qaıratkerlerimizge (olardyń arasynda Qozǵa­lysta birge jumys istegen nevadalyqtar az emes) olar qaıta-qaıta úndep júrgen ákimderdi saılaý Qazaqstandaı kóp etnosty memlekettiń tutas­tyǵyna zııan degendi aıtyp túsindirýmen boldym. Batys Eýropadaǵy memleketterdiń barlyǵynda birdeı mundaı ınstıtýt ornyqqan deýge bol­maıtynyn dáleldedim. Mysaly, demokratııa­ly­lyǵyna kúmán keltirý qıyn Fran­sııada prefekt­terdi Respýblıka Prezı­denti taǵaıyndaıdy. Bálkim, sondyqtan da bizdiń Konstıtýsııamyzdyń negizine fran­sýzdyq nusqa alynǵan bolar. Mundaǵy aıtaıyn degenim, Nazarbaev oblys­tar jetekshileriniń saılaýyna jol bermeý ar­qy­ly jas memleketti saqtap qaldy. Reseı bir­neshe jyldan keıin Qazaqstan úlgisine den qoıdy da ózin-ózi talqandaýdan aman qaldy. Nursultan Nazarbaevtyń jappaı saılaýshy­lyqqa jol bermeýi, sóıtip qaterli jar jaǵa­syna jibermeýi onyń saıası kemeldiliginiń alǵash­qy aıqyn dáleli boldy. Ol prezıdenttik jumysqa daıyn turǵan edi. Kóptegen  zaman­dastary, solardyń ishinde Gorbachev pen Elsın týraly bulaı deı almaımyn. Bizdiń tájirıbemizdi kórshilerimiz, mysaly, sátsiz prezıdent Bakıevpen kúrese júrip, prezıdenttik ınstıtýtyn tolyq joıýdy, onyń ornyn parlamentarızmmen almastyrýdy jón kórgen qyrǵyzdar zerttese teris bolmas edi. “Shekten shyqqan parlamentarızm” osy eldiń túbine jeterine kúmándanýdyń keregi joq. Kórshilerge bul jaıynda referendým aldynda Nazarbaev ashyq eskertti. Medvedev te dál soǵan jýyq sózder aıtty. Búginde búkil álem nege Qyrǵyzstandaǵy oqıǵalarǵa alańdap otyr? О́ıtkeni, bul berekesizdik Ortalyq Azııanyń talaı jerine taraýy múmkin. “Tolyq táýelsizdik!”, “Demokratııany dereý ber!” degendeı revolıýsııalyq urandar kóptegen daıyndyqsyz qoǵamdardy sazǵa otyrǵyzǵan. Shala týǵan balanyń bári birdeı shapqylap kete bermeıdi. Eger halyq buldyr bolashaqqa umtylsa, ári oıqy-shoıqy jolmen júrse, onda asyqpaǵan jón. Odan da keshigip barǵan jaqsy. Aıqyn maqsat anyqtalǵansha, júrer joldyń barlyq baǵyttary pysyqtalǵansha, eń qaýipsiz jol tabylǵansha kúte turǵan durys. Bul oraıda maǵan Túrkimenstannyń aptyqpaýy unaıdy. Gýmanıtarlyq kómek Qyrǵyzstandy saqtap qala almaıdy. Ony osyndaı ótpeli kezeńde memleket retinde tek kúshti prezıdenttik bılik qana saqtap qala alady. Parlament óziniń sharýasymen shu­ǵyldansyn – maqsattyń, marshrýttyń nusqala­ryn talqylasyn, bılik qurýǵa áreket etpesin. Nazarbaevtyń memleket qurýshy retindegi kemeldiliginiń taǵy bir daýsyz dálelin aıtaıyn. Elbasy osy jıyrma jyldyń ishinde kópetnos­ty ulttyń birligin saqtaı bildi. Eger biz aldaǵy kezde de “taýlardy tuqyrtpaı, dalany asqaqta­ta” alsaq, Qazaqstan myǵymdanady jáne beıbit, tynysh ómirdiń eń úzdik modelderiniń birine aınalady. Osylaı etkende qazaq máde­nıetiniń halyqaralyq abyroıy artady, ulttyq til nyǵaıyp, jalpymemlekettik tilge aınalady. Tildiń damýy úshin ýaqyt kerek, ol ýaqytty tilge Qazaq Respýblıkasy halqynyń quramyna kiretin basqa etnostarmen qazaqtardyń ózara táýeldi qatar ómir súrýi beredi. Memleketimiz aman bolsa, tilimiz de saqtalyp, damıdy. – Qazaqstandaǵy, elden tys jerlerdegi oqyrmandar Sizdi óz senimine adal, nanymyn ózgertpeıtin adam dep biledi. Munyń ózi jurttyń bárine birdeı unaı da bermeıdi. Keıbir BAQ-tarda avtorlar Sizdiń sózderińizdiń rııasyzdyǵyna kúmán keltirip júr. Búgingi áńgimemizdi de olar nazardan tys qaldyra qoımas   deımin. – Bul qalypty jaı. Mamyr aıynda  Alma­ty­daǵy stýdenttermen kezdesýlerdiń birinde zal­dan qol qoıylmaǵan jazba tústi. “Bılikti qorǵaý arqyly siz óz baılyǵyńyzdy qorǵaıdy desedi. Bul ras pa?”, dep jazypty. Men ony jurtqa oqyp berdim. Sóz arasynda óz óleń­derimdegi “Kochýıý po cherno-belomý svetý, mne dom dvýhetajnyı postroıt sovetýıýt...” degen joldardy keltirdim. Qaı jyly jazǵanym­dy aıttym. 1968 jyly jaz­ǵan edim. Eki qabatty úıdi áli salmaǵanymdy aıt­tym. Qazaqstanda da, shetelde de. Esh jerde bank­te mıllıondyq shotym joq. Alaıda men rasynda da baı adam­myn. Meniń baılyǵym – meniń Ota­nymnyń alǵash ret qol jetkizgen memlekettiligi. Eger al­danýshylardyń kesirinen sol memleket­tilik­ten bir aıyrylsaq, ol qaıtadan ornamaıdy. Sondyqtan, Tuńǵysh Prezıdentti qorǵaý arqyly men Qazaqstan memleketin qorǵaımyn, bizdiń ortaq baılyǵymyzdy qorǵaımyn. – Bizdiń Prezıdentimizge jaqynda Ankarada eskertkish  qoıyldy, keıbireýler bul sheshimdi Astanada Atatúrikke eskertkish qoıylǵanyna sypaıy jaýap qaıtarý ǵana deýge beıim. Biraq, bul qadam Túrkııanyń Nazarbaevqa búgingi Atatúrik retinde qaraıtynyn anyq kórsetip tur. Jalpy, Siz kóshbasshylarǵa eskertkish ornatýǵa qalaı qaraısyz? – Qalypty qaraımyn. Mundaı eskertkish­terdiń ýaqyt keńistigindegi ornyqtylyǵyna qarap túpbeıne ulylyǵynyń deńgeıin ólsheýge bolady. Atatúrik tulǵasy ózinen keıingi rejimderdiń báriniń tusynda óz ornynda qala aldy, onyń es­kertkishteri túrki áleminiń bar­lyq memleketteri­niń astanalarynda qoıylyp jatyr. Bul – úı­renerlik úlgi. Degenmen, memleket qurýshylardyń eń jaqsy eskertkish­teri – olardyń ózderi ornat­qan memleketter. Oǵan qosyp aıtarym – qalalar. Ámir Temirdiń músindik beınelerin kezdestir­meppin. Kezdes­tirsem de olardyń dáldigine senbes edim, óıt­keni onyń sýretke salynǵan beıneleri saqtal­maǵan. Alaıda, onyń eskertkishteri asqaqtap tur, olar – ózi turǵyzǵan Samarqan, Buqara... Ta­masha ǵımarat – Qoja Ahmet Iаsaýı meshiti de Ámir Temir eskertkishi. Olar ǵasyrlar boıy tura beredi. Eskertkishterde adamdar ómir súrip, týyp, ǵashyq bolyp jatsa, naǵyz eskertkish sol. Mundaı eskertkishter umytylmaıdy. KSRO ydyraǵannan keıin tek bir elde ǵana jańa qala paıda boldy. Qala bolǵanda qandaı! Meniń oıymsha, Astana – planetada HHI ǵasyrda paıda bolǵan alǵashqy qala. Osy álemdik már­te­besine sáıkes ol Eýropa men Azııa sáýletshileriniń eń sony oılaryn jınaqtap jetkizip tur. Astana on jyldan astam ýaqyttyń ishinde boıyn tiktep aldy, endi taǵy bir on jyl osylaısha qarqyndy damyp berse, qala ábden kemeline keledi. Elorda – bizdiń memlekettili­gimizdiń sımvoly. Astanadan barlyq oblys ortalyqtary úlgi alyp otyr. Men ótken jyly, bıylǵy mamyr aıynda birneshe oblystarda boldym. Bizdiń qalalarymyz qandaı boı túzep, asqaqtap, sáýlettenip ketti deseńizshi! Dalalyq ólkedegi qala qurylysynyń mundaılyq aýqymy men qarqyny – áli de kóshpeli ómir saltymen tolyq qoshtasa qoımaǵan halyqtyń órke­nıettik damýynyń eń eleýli dáleli. Son­dyqtan da ýrbanızasııa qarqyny bılik tarapynan qoldaý taýyp otyr. Ejelgi danagóılerdiń biri er kisiniń ómirde joly bolǵanynyń belgisi aǵash otyrǵyzǵany, bala ósirgeni, úı turǵyzǵany dep aıqyndaǵan edi. Prezıdent Nazarbaev asqaq amanat arqalady, ol amanat – memleket qurý, elorda turǵyzý, dalany jasyl jelekke bóleý, halyqtyń sanyn da, sapasyn da arttyrý. Ol qazirdiń ózinde kóp nársege qol jetkizdi, Jaratqan Iemiz jar bolyp, oǵan osy amanatty oryndaı berýine kómektessin. Áýmın. 2010 jylǵy 1 shilde, Parıj.