Foto: Ashyq derekkóz
Tengenomika arnasynyń málimetinshe, 2024 jyldyń qorytyndysy boıynsha óńirlerdiń bıýdjettik qamtamasyz etilýi ıaǵnı, óz kirisiniń jalpy shyǵynǵa qatynasy kelesideı nátıje kórsetti:
- Pavlodar oblysy – 63,8%;
- Almaty oblysy – 62%;
- Shymkent qalasy – 56,9%;
- Ulytaý oblysy – 55,8%;
- Mańǵystaý oblysy – 55,7%
Bul kórsetkishter boıynsha Pavlodar men Almaty oblystary kósh bastap tur. Alaıda olardyń tabys qurylymy ártúrli. Máselen, Shymkent, Almaty jáne Pavlodar oblystary aksızdik túsimderge súıenedi. Mundaı tabystar jyldam ósim beredi, biraq turaqtylyǵy tómen. Al Ulytaý oblysynyń kirisiniń basym bóligi eńbekaqy qorynan túsetin salyqtarǵa negizdelgen – bul baǵyt turaqty bolǵanymen, kólemi shekteýli.
Mańǵystaý oblysy jıi bolashaq donor retinde atalady, alaıda bul ázirge kútilim deńgeıinde ǵana. 2024 jyly óńirdiń kirisi 305,9 mlrd teńge, al shyǵyny 549 mlrd teńge (transfertterdi eseptemegende) boldy. Nátıjesinde ózin-ózi qamtý deńgeıi 63,6%-dan 55,7%-ǵa tómendedi. Bıýdjet negizinen eńbekke tólenetin salyqtarǵa táýeldi, ıaǵnı munaı óndirisindegi jáne jumyspen qamtylýdaǵy kez kelgen aýytqý tabysqa tikeleı áser etedi.
Mańǵystaýdaǵy basty úmit – «Kalamqas-teńiz» jáne «Hazar» ken oryndaryn ıgerý jobalary. Alaıda bul jobalardyń tolyq qýatqa shyǵýy 2029 jyldan keıin ǵana kútiledi. Sonymen qatar, olardyń 50% úlesi sanksııa astyndaǵy «Lýkoıl» kompanııasyna tıesili, al túpkilikti ınvestısııalyq sheshim áli qabyldanǵan joq. Mundaı belgisizdik jobanyń merzimine, qarjylandyrý kózine jáne tehnologııalyq táýekelderge áser etýi múmkin. Sondyqtan Mańǵystaýdyń donorlyq áleýeti ázirge boljam túrinde ǵana qalyp otyr.
Ekonomıkalyq sarapshylardyń pikirinshe, óńirdiń bıýdjettik derbestigi tek munaı tabysyna emes, tabys kózderiniń ártaraptandyrylýyna baılanysty. Eger salyq túsimderi ónerkásip, óńdeý, qyzmet kórsetý jáne shaǵyn kásipkerlikten birdeı tússe, aımaqtyń qarjy turaqtylyǵy da artady.
Donorlyqty baǵalaý ádistemesi tek kiris kólemin emes, onyń qurylymyn da eskerse, bul óńirler úshin naqty yntalandyrý bolar edi. Sonda aımaqtar transfert kólemi úshin emes, tabys ósiminiń sapasy úshin básekeleser edi.
Dotasııanyń basty maqsaty – óńirdiń óz kúshine senip damýǵa kóshýine múmkindik berý. Al tabys ósimi basqarýshylyq sheshimderdiń nátıjesine aınalǵanda, aımaq naǵyz donorǵa aınalady. Ataq úshin emes, is júzinde.
