О́NER SÚIGEN BASShY – HALYQ BAILYǴY

Men qıyndyqty kóp kórgen adammyn. О́mirimniń qıyndyǵy men qyzyǵynyń bári kóz aldymda. Ýaqyt, shirkin, zymyrap ótip barady. Keıin qalǵan jyldarǵa kóz jibersem, balalyq shaqtaǵy aýyr kezeńder qabyrǵamyzdy qaıystyrsa da shydap, qarshadaıymyzdan eńbek etip, ash ta, toq ta bolyppyz. Sum soǵystyń zardabyn shektik, aǵalarymyz ben ákelerimizdiń aýyr mindeti bizdiń moınymyzǵa tústi. Uly Otan soǵysynyń jeńisine shattandyq. Oqydyq, bilim aldyq. Armanym akter bolý edi, oǵan da jettim. Osynyń bári aıtýǵa ońaı bolǵanmen, arada qanshama ómir ótkelegi jatyr Degenmen, qıyn da bolsa da ma­ǵy­naly ǵumyr keshkenim úshin taǵ­dy­ryma rıza­myn. О́mir deıtin bu­ralań jolda qazaqtyń nebir mar­qasqa azamattarymen syr­las­tym, sha­pa­ǵatyn kórdim, jaqsylardan ta­ǵy­lym al­dyq. Uly ustazdardan dáris al­dyq, dúnıe jalǵannyń ózim bilmegen qupııasyn uqtym. Osynyń bárin shaǵyn maqalanyń shana­ǵyna syıǵyza alar ma ekenmin desem de, shama-sharqym kel­gen­she abyz jas­qa jaqyn­daǵanda kórgen-baq­qa­nym­dy qaǵaz betine túsirip otyrmyn. Astananyń 10 jyldyǵyna baılanysty Prezıdenttiń mádenı ortalyǵynda qazirgi zamanymyzdyń qadiri men búlkilin dál sezin­gen daryndy aqyn Nesipbek Aı­t­uly­nyń kórkemdik mazmuny óte joǵa­ry “Báıterek” atty poemasynyń qoıylymy bol­­dy. Astananyń bel­gili artısteri qa­tysty. Men sonyń ishinde Jyraýdy oryn­dadym. Osy spektakldi Elbasy kelip kórdi. Oıynnyń sońy Nursultan Ábishulynyń sózine jazylǵan Al­tyn­bek Qorazbaevtyń ánimen aıaq­talatyn. Qyzyǵy sol, Elbasy ánge qosylyp shyrqap ketti. Kó­rermen­der­diń de delebesi qozyp, ándi hor­ǵa aı­nal­dyryp jiberdi. Sahnada tur­ǵan keıip­kerler de hor­ǵa qo­syl­dy. Nursultan Ábish­uly alǵysyn aıtyp, kóńil-kúıiniń shat-shady­man ekenin sezdirdi. Teatr ujy­myna rıza bolyp, onyń bola­shaǵynyń zor bola­tynyna senim bil­dirdi. Sonan soń Elba­sy mıkrofon­dy qo­lyna alyp, sahna jaqqa qarap: – Dana baba­la­ry­myzdyń tolǵaýyn aıtqan Sábeń, Sábıt Orazbaev Ákem teatr­da elý jyldan astam qyz­­mette kele jatqan aqsaqalymyz. Biz Sá­beń­men otyz jyldaı arala­syp, syrlasqan jan­darmyz. Jastyq shaǵymyzda taýǵa da shyqtyq, kún­niń batysynan tańnyń atysyna deıin án shyr­qadyq. О́tken ómirde jaqsy sát­ter­de, qıyndyq kezeń­der­de de birge bol­dyq. Qudaıǵa shúkir, Sábeń sa­qal-shashy qaýǵa­daı bolyp, aqsa­qaldyq dárejege jetti, – degeni bar emes pe. Bul men úshin kútpegen jaı boldy. Aýzym ashylyp, ne de­rimdi bil­meı, rahmet aıtqannan basqa amalym qalmady. Shynymdy aıtsam, kóńilim kún nu­ry­na bólengendeı sezindim. Bul kórinistiń barlyǵy birshama ýaqyt­tan keıin tele­arnadan berildi. Shy­nynda da, Elbasymen bir zamanda ómir keshý men úshin zor maq­tanysh. Qa­za­qy ýyzǵa meıiri qan­ǵan tula boıynda ult­tyń uly qa­sıet­teri bar, mańdaıy jar­qyrap, kó­zi­nen nur shashqan Nurekeńmen taǵ­dyrdyń toǵystyrýyn qara­ńyzshy... О́tken ǵasyrdyń jetpis tór­tin­shi jyly Nurekeńmen tanysqan kez­de men az da bolsa ataq-aby­roı­ǵa ıe bo­lyp, teatrdyń beldi artısi bola bastaǵam. Onyń ústine tele­ar­na­dan úzbeı berilip turatyn “Qy­­myz­hana” atty satıralyq qoıy­lym ha­lyq­­qa tanymal etti. Aralasyp jú­re­tin Shan­shar Mankeev degen aza­mat maǵan tele­fon shalyp, bos bolsań erteń kesh­kisin úıden shaı isheıik degeni bar emes pe. Kelisim berdim. Sonymen, qoı­shy, úıine kirip kelgenimde mańdaıy jar­qyraǵan, qap-qara shashty, nurly júzdi jigitke kez boldym. Buryn­nan kórip-bilip júrgen adamdardaı amandastyq. Shanshar meni tanys­tyrýǵa yńǵaılana bergende: – Bul kisini tanımyn, telear­nadan “Halyq qazynasyn” júr­gi­ze­di. “Qy­myz­hanada” ánshi jigit Shóń­ge­baı­dy oınaıdy, – dep ónerden ha­bardar ekenin ańǵartty. Uzaq otyr­­dyq. Jaı otyrǵanymyz joq, óner jaıly, “Ha­lyq qazynasy” jaıly áńgimelestik. Men Tóle bıdiń tol­ǵaýyn dom­byramen oryn­dadym. Muqııat tyńdap, ekinshi ret aıtýymdy surady. – Bul qazaqtyń balasy Teginde neni kórmegen. Neshe bir jaısań danasy, Sheshen de bolyp sóılegen. Kósem de bolǵan oımenen. Biraq, sonyń bári de Ydyrap jatqan qazaqtyń Qosa almady bastaryn. Alaýyz bolyp aǵaıyn, Beıbit jatqan elimdi Jaýlap alyp, qor qyldy. Kók atty kelip kóldeneń. Men bolamyn degender Aqtamady senimdi Kókirek qaqqan handarym, Laýazymǵa talasyp, Byt-shyt qyldy elimdi, – degen jerin birneshe ret qaı­talady. Osydan keıin ústel basynda az­dap únsiz otyryp qaldyq. Odan keıin Qataǵan men Súıinbaıdyń aı­tysynan úzindi aıttym. Aıtys­ker babanyń bar qazaqtyń jaq­sy­lyq jaǵyn jetkize aıtyp jeńgeni jóninde áń­gi­me-dúken qurdyq. Sol kezdiń ózinde Nur­sultan Ábishuly­nyń joǵary­da­ǵy taǵy­lym­dy tol­ǵaý­dy sonshalyqty ze­rek tyńda­ǵa­nyna qaraǵanda, babalar amana­tyn bolashaq baǵdarlama úshin kóki­re­ginde saqtaǵan ba dep oılaımyn. Oıly tolǵaýlardan keıin birtindep ázil áńgimelerge aýystyq. Nurekeńe dombyra usyndyq, ke­re­met daý­sy da bar eken. Ol kez­de aıtýǵa ruqsat be­­rilmeıtin, aq­tal­ma­ǵan Imanjúsiptiń tolǵaýyn aıtty. – Men qalaısha bul elde turaq­taımyn, Kólge bitken maıysyp quraqtaıyn. Zorlyq etken kápirdiń talaılaryn Baqyrtyp sabaýshy edim laqtaıyn, – degen shýmaqtardy ústemeletip, shabytpen oryndap, eljandy, oıly azamat ekenin baı­qatty. Birneshe halyq ánderin qosa shyrqady. Jaqsy bir otyrysta kóńilimiz shat­tan­dy. Múmkindik bolsa Arqaǵa, Qaraǵandy qalasyna kelińiz dep qonaqqa shaqyrdy. Bir birimizge rızashylyq bildirip taradyq. Kóp uzamaı Qara­ǵandy qala­sy­na jo­lym túsip, bar­ǵan soń ýáde boı­ynsha ha­bar­las­tym. Qýanyshty daýyspen Temir­taýǵa shaqyrdy. Er­teńine kúndizgi saǵat ekiler shama­syn­da qonaq úıdiń aldy­na jeńil má­­shı­ne da keldi. Sonymen Temir­taý qaıda­syń dep tartyp kettim. Qa­rapaıym eki qabatty úıdiń jo­ǵar­ǵy qabatyna kóterilip, úıge kir­dim. Nurekeń qar­sy alyp, jubaıy Saramen ta­nys­tyr­dy. Úı jıhaz­dary óte qara­paıym, taza, ret-re­ti­men jınalǵan. Bir baıqaǵanym, sapaly dybys jazatyn sol zaman­nyń magnıto­fo­nyn, radıo appa­rat­­taryn daıyn­dap qoı­yp­­ty. Ústel men oryn­dyq­tardyń sanyna qa­ra­ǵanda, qonaq­tar biraz bolýy kerek dep sha­ma­la­dym. Bulaı bolsa erterek kelip qoı­ǵan eken­min-aý dep oılanyp turǵanymda, Nurekeń: – Sáke, keshke Temirtaýdyń zaýy­­tynda isteıtin azamattar ke­ledi. Búgin bir, qudaı qa­lasa, jaq­sy, este qalarlyqtaı qazaqy oty­rys bolady. Al qazir kóldiń arǵy jaǵasyna ótip, saıajaıda demalyp, sýǵa shomylamyz, – dedi. Kelsek arǵy jaǵasy kórinbeıtin kólde motory bar kishileý qaıyq tur. Motordyń tutqasyn ustap orta jastaǵy orys otyr eken. Ol kisi bizben amandasyp, qaıyqqa otyr­ǵyzyp, qozǵala bastady. Kóldiń orta­syna jaqyndap qaldyq. Aıaq astynan jel turyp, aldymyzdan tol­qyndar paıda bola bastady. Oǵan da mán bermeı ilgeri jyljı berdik. Oı, toba! Bir kezde jel kúsheıip, kádimgideı daýyl bolyp ketti. Jan-jaǵy­myzǵa qarasaq, jaǵa kórinbeıdi. Sý shashy­rap, qaı­yq­tyń ishine quıyla bas­tady. Qat­ty jeldiń qaı jaqtan soqqanyn da bil­meısiń. Daýyl qaıyqtyń baǵy­tyn ózgert­ken sııaqty. Orys “Boje moı!” dep aıqaı­laıdy.  “Iа dýrak, ıa propal, ızvınıte, Nýrsýltan Abıshevıch” dep eńirep jiberdi. – Sáke, sýǵa júze alasyz ba? – Júzemin, – dedim de ústim­degi kıimdi jyldam sheshe bas­ta­dym. Qaıy­ǵy­myz qalbalaqtap ketti. Orys shelekpen ishtegi sý­dy syrtqa tógýge áreket jasaýda. Oı, jasaǵan ıem, bále qaıda, bassań aıaǵyńnyń astynda degen osy. Áp-sátte dúnıe tóń­ke­rilip, alaı-dúleı boldy. Nu­re­keń de kıim­derin sheship, júzýge yń­ǵaı­landy. Jaǵa kórinbeıdi. Motor baıaǵyda óshken. Art jaǵy­myz­daǵy adam joq. Sýǵa kulaǵan bo­lýy kerek, artynsha qylqıyp basy kórindi. Ústi malmandaı. Aıqaılap, jan daýsy shyǵyp qaı­yqqa jarmasty. Nurekeń jel­­ke­sinen ustap aldy da qaıyqqa saldy. О́s­tip, arpa­ly­syp jatqanda aspan­daǵy tú­nergen qara bult seıilip, tabıǵat aıaq astynan ty­ny­shtala qal­dy. Keremetin qa­ra­ńyzshy. Es­kekpen esip otyryp, keri qaıttyq. Ja­ńa­ǵy kisi túrtkilep jú­rip motor­dy ot aldyrdy. Júzine qan júgi­rip, qu­daıyna qulshy­lyq aıtyp jatyr. Sonymen bir apat­tan aman qu­tylyp, úıge jet­tik. Nure­keńniń qudaı qaǵary bar eken… Sonymen keshki qonaqtar da jınaldy. Betteri narttaı mar­qasqa jigitter. Kom­so­mol­dan kóteril­gen, Temirtaýdyń negizin qalaýǵa atsa­lysqan, bolattaı berik, boı­lary shy­myr. Dastar­qan basynda Nure­keńniń bas­qarýymen, kóńildi jaqsy oty­rys boldy. Nurekeńniń bir ǵajaby, me­niń alǵashqy kezdesýde aıtqan­darymnyń bári esinde. Bıgeldi aqynnan aıtyńyz degende bir dosyna: – Saǵan kerek bolady, el basqaryp otyrsyń.., – dep qaljyńdady. – Bir syrly bolsyn jigit segiz qyrly, Saqtasyn jatqa shashpaı asyl syrdy. Keledi eń áýeli jyrǵa qosqym, Án men kúı, jaqsy áńgime, óleń-jyrdy. Ekinshi bolý kerek jigit kópshil. Keń peıil bolǵan durys, bolmaı kekshil. Bireýdi alys, bireýdi jaqyn kórmeı, Jumysy bolsyn tegis áleýmetshil. ...Baıqasam qazirgi el basqa­ryp otyrǵan Elbasymyz dál osyndaı. Túnniń bir ýaqytyna deıin otyryp, kóńil-kúıimiz kóterińki bop taradyq. Kóp uzamaı Nurekeń sol kez­degi astanamyz Almatyǵa Orta­lyq komıtettiń hatshysy bolyp qyz­met­ke kóterildi. Qanshama qı­yn­dyqtarǵa kezdesse de moıy­maı, hal­qy úshin janyn salyp eń­bek etip keledi. Aq nıeti men sı­rek qa­sıetteriniń arqasynda za­mannyń zańǵar tulǵasyna aı­naldy. Kisi­ligin de, kishiligin de kózimiz kórdi. Tórtkúl dúnıeni aýzy­­na qaratqan memleket kó­semderi Elbasymyz­dyń saıasatyn quptap, erekshe qur­met tutýy – tarıhı qubylys. Osyn­shama bıik­ke kóterilse de Elbasynyń halqymen dıdarla­syp-aralasýy óte qarapaıym, jú­regi jyly, barshaǵa baýyrmal. Byltyrǵy jyldyń kúzinde Ońtústikte Aqdala degen eldi-mekenge Tájitaev Qaırat degen aza­mat bir gektardan 90-100 sentnerden qyzanaq aldy degendi estip, tikushaqpen barǵan ǵoı. Ol jerde únemi jel soǵyp turady. Nurekeń jerge túsedi de qyp-qy­zyl bop jatqan pomıdordy kó­rip, kútpegen jerden shań-tozań­dy egisti dalany aralap ketedi. Kómekshi­lerdiń esteri shyǵyp, sońynan júgiredi. Tipti toqtap turǵan kombaınnyń ústine shyǵa­dy... Qara jumys istep shynyq­qan Elbasynyń jastyq shaǵy esine túsken bolar. Kózimen kórip kóńili tolyp, aspaı-saspaı tomat jasaıtyn zaýytpen tany­syp, adal eńbekpen aıtarlyqtaı ta­bys­qa jetken jandardy qut­tyq­tap, rýhtandy­ryp, Kóksaraıǵa qaraı ushyp ketedi. Ol kisi úshin bolyp jatqan árbir ońdy jańa­lyq jaı nárse emes. Sol Aqda­ladaǵy tabysty kezdesýlerdiń bárinde úlgi etip aıtyp júrdi. El de Elbasynyń osy yqy­lasyn, kez kelgen tirlikke usaq-túıek dep qaramaı­tynyn biledi. Memleket basshysynyń osyndaı bólek bolmysynyń qaıtarymy bolar, halyq da súıikti Prezı­dentimizdi shynaıy yqylasymen mereıtoıymen quttyqtap, tili jetpegenderi ishteı tileýles bo­lyp otyrǵanyn baıqap otyrmyz. Eldiń kóz al­dynda júrgen azamat bolǵan­dyq­tan, bizge “Egemen Qa­zaq­stan” sııaqty úlken minber­den sóz aıtýdyń sáti túsip tur. Adamnyń tabıǵaty kúrdeli. Kópke jaǵý ońaı emes. Kórnekti ǵalym, professor Nemat Kelim­be­tovtiń “Kúnshildik” degen ta­masha, tereń oıly kitabyn oqyp shyqqanymda bizde atqarylyp jatqan iri, irgeli isterdi aýyzǵa al­maıtyn, kórmes túıeni de kór­mestiń kebin kıetin kisilerdiń der­tiniń sebebin túsingendeı bol­dym. Munda el basqarǵan adam­nyń basyndaǵy baǵyn qyzǵaný­dyń da áseri bar eken. Biraq on­daılar kóp emes. Halyq Prezı­denttiń eńbegin kórip otyr, ba­ǵasyn berip otyr. Bizdiń qazirgi tabystarymyzdyń báriniń bastaýynda el úshin eshteńeden taıynbaıtyn azamattyń qa­jyr-qaıraty, bıik parasaty turǵany talassyz. Iá, ýaqyt zymyrap ótip jatyr. Aqyl-oıdyń ke­melden­gen sha­ǵynda kósh bastap bara jatqan Nursul­tan Ábish­ulyna zor den­saý­lyq, uzaq ómir tileımin! Sábıt ORAZBAEV, Qazaqstan Respýblıkasynyń  halyq artısi, Memlekettik syılyqtyń laýreaty.